यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदानवान मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन भूव्योमसलिलौकसः ।।

yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān manuṣyatiryagvṛkṣādīn bhūvyomasalilaukasaḥ ||

यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद द्विज सर्गादौ सृष्टवान ब्रह्मा तन ममाचक्ष्व विस्तरात ।।

yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagad dvija sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt ||

मैत्रेय कथयाम्य एष शृणुष्व सुसमाहितः यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवादीन अखिलान विभुः ।।

maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilān vibhuḥ ||

सृष्टिं चिन्तयतस तस्य कल्पादिषु यथा पुरा अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस तमोमयः ।।

sṛṣṭiṃ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ ||

तमो मोहो महामोहस तामिस्रो ह्य अन्धसंज्ञितः अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ।।

tamo moho mahāmohas tāmisro hy andhasaṃjñitaḥ avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ ||

पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान बहिर अन्तश चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः ।।

pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān bahir antaś cāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ ||

मुख्या नगा यतश चोक्ता मुख्यसर्गस ततस त्व अयम ।।

mukhyā nagā yataś coktā mukhyasargas tatas tv ayam ||

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम अमन्यद अपरं पुनः ।।

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargam amanyad aparaṃ punaḥ ||

तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत यस्मात तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस ततः स्मृतः ।।

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata yasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotas tataḥ smṛtaḥ ||

पश्वादयस ते विख्यातास तमःप्राया ह्य अवेदिनः उत्पथग्राहिणश चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः ।।

paśvādayas te vikhyātās tamaḥprāyā hy avedinaḥ utpathagrāhiṇaś caiva te 'jñāne jñānamāninaḥ ||

अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः अन्तःप्रकाशास ते सर्वे आवृताश च परस्परम ।।

ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ antaḥprakāśās te sarve āvṛtāś ca parasparam ||

तम अप्य असाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस ततो ऽभवत ऊर्ध्वस्रोतस तृतीयस तु सात्त्विकोर्ध्वम अवर्तत ।।

tam apy asādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyas tato 'bhavat ūrdhvasrotas tṛtīyas tu sāttvikordhvam avartata ||

ते सुखप्रीतिबहुला बहिर अन्तश च नावृताः प्रकाशा बहिर अन्तश च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः ।।

te sukhaprītibahulā bahir antaś ca nāvṛtāḥ prakāśā bahir antaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ ||

तुष्ट्यात्मकस तृतीयस तु देवसर्गस तु स स्मृतः तस्मिन सर्गे ऽभवत प्रीतिर निष्पन्ने ब्रह्मणस तथा ।।

tuṣṭyātmakas tṛtīyas tu devasargas tu sa smṛtaḥ tasmin sarge 'bhavat prītir niṣpanne brahmaṇas tathā ||

ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम उत्तमम असाधकांस तु ताञ ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान ।।

tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargam uttamam asādhakāṃs tu tāñ jñātvā mukhyasargādisaṃbhavān ||

तथाभिध्यायतस तस्य सत्याभिध्यायिनस ततः प्रादुर्भूतस तदाव्यक्ताद अर्वाक्स्रोतस तु साधकः ।।

tathābhidhyāyatas tasya satyābhidhyāyinas tataḥ prādurbhūtas tadāvyaktād arvāksrotas tu sādhakaḥ ||

यस्माद अर्वाग व्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस तु ते ते च प्रकाशबहुलास तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः ।।

yasmād arvāg vyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te te ca prakāśabahulās tamoudriktā rajo'dhikāḥ ||

तस्मात ते दुःखबहुला भूयो भूयश च कारिणः प्रकाशा बहिर अन्तश च मनुष्याः साधकास तु ते ।।

tasmāt te duḥkhabahulā bhūyo bhūyaś ca kāriṇaḥ prakāśā bahir antaś ca manuṣyāḥ sādhakās tu te ||

इत्य एते कथिताः सर्गाः षड अत्र मुनिसत्तम प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस तु सः ।।

ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇas tu saḥ ||

तन्मात्राणां द्वितीयश च भूतसर्गस तु स स्मृतः वैकारिकस तृतीयस तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः ।।

tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargas tu sa smṛtaḥ vaikārikas tṛtīyas tu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ ||

इत्य एष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश चतुर्थस तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ।।

ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ mukhyasargaś caturthas tu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ ||

पञ्चमस तु च यः प्रोक्तस तैर्यग्योन्यः स उच्यते ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस तु स स्मृतः ।।

pañcamas tu ca yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargas tu sa smṛtaḥ ||

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।।

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ ||

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस तामसश च सः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास तु त्रयः स्मृताः ।।

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikas tāmasaś ca saḥ pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtās tu trayaḥ smṛtāḥ ||

प्राकृतो वैकृतश चैव कौमारो नवमः स्मृतः इत्य एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ।।

prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ ||

प्राकृता वैकृताश चैव जगतो मूलहेतवः सृजतो जगदीशस्य किम अन्यच छ्रोतुम इच्छसि ।।

prākṛtā vaikṛtāś caiva jagato mūlahetavaḥ sṛjato jagadīśasya kim anyac chrotum icchasi ||

संक्षेपात कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया विस्तराच छ्रोतुम इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम ।।

saṃkṣepāt kathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā vistarāc chrotum icchāmi tvatto munivarottama ||

कर्मभिर भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस तु ताः ख्यात्या तया ह्य अनिर्मुक्ताः संहारे ऽप्य उपसंहृताः ।।

karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalais tu tāḥ khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṃhāre 'py upasaṃhṛtāḥ ||

स्थावरान्ताः सुराद्यास तु प्रजा ब्रह्मंश चतुर्विधाः ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास तु ताः ।।

sthāvarāntāḥ surādyās tu prajā brahmaṃś caturvidhāḥ brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasās tu tāḥ ||

ततो देवासुरपितॄन मनुष्यांश च चतुष्टयम सिसृक्षुर अम्भांस्य एतानि स्वम आत्मानम अयूयुजत ।।

tato devāsurapitṝn manuṣyāṃś ca catuṣṭayam sisṛkṣur ambhāṃsy etāni svam ātmānam ayūyujat ||

युक्तात्मनस तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत प्रजापतेः सिसृक्षोर जघनात पूर्वम असुरा जज्ञिरे ततः ।।

yuktātmanas tamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ sisṛkṣor jaghanāt pūrvam asurā jajñire tataḥ ||

उत्ससर्ज ततस तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम सा तु त्यक्ता ततस तेन मैत्रेयाभूद विभावरी ।।

utsasarja tatas tāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum sā tu tyaktā tatas tena maitreyābhūd vibhāvarī ||

सिसृक्षुर अन्यदेहस्थः प्रीतिम आप ततः सुराः सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विज ।।

sisṛkṣur anyadehasthaḥ prītim āpa tataḥ surāḥ sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija ||

त्यक्ता सापि तनुस तेन सत्त्वप्रायम अभूद दिनम ततो हि बलिनो रात्राव असुरा देवता दिवा ।।

tyaktā sāpi tanus tena sattvaprāyam abhūd dinam tato hi balino rātrāv asurā devatā divā ||

सत्त्वमात्रात्मिकाम एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम पितृवन मन्यमानस्य पितरस तस्य जज्ञिरे ।।

sattvamātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum pitṛvan manyamānasya pitaras tasya jajñire ||

उत्ससर्ज पितॄन सृष्ट्वा ततस ताम अपि स प्रभुः सा चोत्सृष्टाभवत संध्या दिननक्तान्तरस्थिता ।।

utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatas tām api sa prabhuḥ sā cotsṛṣṭābhavat saṃdhyā dinanaktāntarasthitā ||

रजोमात्रात्मिकाम अन्यां जगृहे स तनुं ततः रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम ।।

rajomātrātmikām anyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama ||

ताम अप्य आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ज्योत्स्ना समभवत सापि प्राक्संध्या याभिधीयते ।।

tām apy āśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate ||

ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस तथा मैत्रेय संध्यासमये तस्माद एते भवन्ति वै ।।

jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā maitreya saṃdhyāsamaye tasmād ete bhavanti vai ||

ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्य एतानि वै विभोः ब्रह्मणस तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु ।।

jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāry etāni vai vibhoḥ brahmaṇas tu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu ||

रजोमात्रात्मिकाम एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम ततः क्षुद ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस तया ततः ।।

rajomātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum tataḥ kṣud brahmaṇo jātā jajñe kopas tayā tataḥ ||

क्षुत्क्षामान अन्धकारे ऽथ सो ऽसृजद भगवान प्रभुः विरूपाः श्मश्रुला जातास ते ऽभ्यधावन्त तं प्रभुम ।।

kṣutkṣāmān andhakāre 'tha so 'sṛjad bhagavān prabhuḥ virūpāḥ śmaśrulā jātās te 'bhyadhāvanta taṃ prabhum ||

मैवं भो रक्ष्यताम एष यैर उक्तं राक्षसास तु ते ऊचुः खादाम इत्य अन्ये ये ते यक्षास तु जक्षणात ।।

maivaṃ bho rakṣyatām eṣa yair uktaṃ rākṣasās tu te ūcuḥ khādāma ity anye ye te yakṣās tu jakṣaṇāt ||

अप्रियान अथ तान दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्त वेधसः हीनाश च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः ।।

apriyān atha tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryanta vedhasaḥ hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ ||

सर्पणात ते ऽभवन सर्पा हीनत्वाद अहयः स्मृताः ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास ते पिशिताशनाः ।।

sarpaṇāt te 'bhavan sarpā hīnatvād ahayaḥ smṛtāḥ tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame varṇena kapiśenogrā bhūtās te piśitāśanāḥ ||

ध्यायतो ऽङ्गात समुद्भूता गन्धर्वास तस्य तत्क्षणात पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास तेन ते द्विज ।।

dhyāyato 'ṅgāt samudbhūtā gandharvās tasya tatkṣaṇāt pibanto jajñire vācaṃ gandharvās tena te dvija ||

एतानि सृष्ट्वा भगवान ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः ततः स्वच्छन्दतो ऽन्यानि वयांसि वयसो ऽसृजत ।।

etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchakticoditaḥ tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat ||

अवयो वक्षसश चक्रे मुखतो ऽजाः स सृष्टवान सृष्टवान उदराद गाश च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः ।।

avayo vakṣasaś cakre mukhato 'jāḥ sa sṛṣṭavān sṛṣṭavān udarād gāś ca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ ||

पद्भ्यां चाश्वान समातङ्गान रासभान गवयान मृगान उष्ट्रान अश्वतरांश चैव न्यङ्कून अन्याश च जातयः ।।

padbhyāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān uṣṭrān aśvatarāṃś caiva nyaṅkūn anyāś ca jātayaḥ ||

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस तस्य जज्ञिरे त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग युयोज स तदाध्वरे ।।

oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyas tasya jajñire tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama sṛṣṭvā paśvoṣadhīḥ samyag yuyoja sa tadādhvare ||

गौर अजः पुरुषो मेषा अश्वाश्वतरगर्दभाः एतान ग्राम्यान पशून आहुर आरण्यांश च निबोध मे ।।

gaur ajaḥ puruṣo meṣā aśvāśvataragardabhāḥ etān grāmyān paśūn āhur āraṇyāṃś ca nibodha me ||

श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास तु सरीसृपाः ।।

śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ ||

गायत्रं च ऋचश चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान मुखात ।।

gāyatraṃ ca ṛcaś caiva trivṛtsāma rathantaram agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamān mukhāt ||

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा बृहत साम तथोक्थं च दक्षिणाद असृजन मुखात ।।

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā bṛhat sāma tathokthaṃ ca dakṣiṇād asṛjan mukhāt ||

सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा वैरूपम अतिरात्रं च पश्चिमाद असृजन मुखात ।।

sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā vairūpam atirātraṃ ca paścimād asṛjan mukhāt ||

एकविंशम अथर्वाणम आप्तोर्यामाणम एव च अनुष्टुभं स वैराजम उत्तराद असृजन मुखात ।।

ekaviṃśam atharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca anuṣṭubhaṃ sa vairājam uttarād asṛjan mukhāt ||

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस तस्य जज्ञिरे देवासुरपितॄन सृष्ट्वा मनुष्यांश च प्रजापतिः ।।

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ ||

ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः यक्षान पिशाचान गन्धर्वान तथैवाप्सरसां गणान ।।

tataḥ punaḥ sasarjādau sa kalpasya pitāmahaḥ yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān ||

नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान अव्ययं च व्ययं चैव यद इदं स्थाणुजङ्गमम ।।

narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yad idaṃ sthāṇujaṅgamam ||

तत ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवान आदिकृद विभुः तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे तान्य एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ।।

tat sasarja tadā brahmā bhagavān ādikṛd vibhuḥ teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ ||

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्माव ऋतानृते तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात तत तस्य रोचते ।।

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate ||

इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः नानात्वं विनियोगांश च धातैवं व्यसृजत स्वयम ।।

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ nānātvaṃ viniyogāṃś ca dhātaivaṃ vyasṛjat svayam ||

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः ।।

nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ ||

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषाम अपि सो ऽकरोत ।।

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai yathā niyogayogyāni sarveṣām api so 'karot ||

यथर्तुष्व ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य एव तथा भावा युगादिषु ।।

yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu ||

करोत्य एवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः सिसृक्षाशक्तियुक्तो ऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः ।।

karoty evaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ sisṛkṣāśaktiyukto 'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ ||