निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य अमलात्मनः कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो ऽभ्युपगम्यते ।।

nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpy amalātmanaḥ kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo 'bhyupagamyate ||

शक्तयः सर्वभावानाम अचिन्त्यज्ञानगोचराः यतो ऽतो ब्रह्मणस तास तु सर्गाद्या भावशक्तयः भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता ।।

śaktayaḥ sarvabhāvānām acintyajñānagocarāḥ yato 'to brahmaṇas tās tu sargādyā bhāvaśaktayaḥ bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā ||

तन निबोध यथा सर्गे भगवान संप्रवर्तते नारायणाख्यो भगवान ब्रह्मा लोकपितामहः ।।

tan nibodha yathā sarge bhagavān saṃpravartate nārāyaṇākhyo bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ ||

उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन नित्य एवोपचारतः ।।

utpannaḥ procyate vidvan nitya evopacārataḥ ||

निजेन तस्य मानेन आयुर वर्षशतं स्मृतम तत पराख्यं तदर्धं च परार्धम अभिधीयते ।।

nijena tasya mānena āyur varṣaśataṃ smṛtam tat parākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdham abhidhīyate ||

कालस्वरूपं विष्णोश च यन मयोक्तं तवानघ तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम ।।

kālasvarūpaṃ viṣṇoś ca yan mayoktaṃ tavānagha tena tasya nibodha tvaṃ parimāṇopapādanam ||

अन्येषां चैव जन्तूनां चराणाम अचराश च ये भूभूभृत्सागरादीनाम अशेषाणां च सत्तम ।।

anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇām acarāś ca ye bhūbhūbhṛtsāgarādīnām aśeṣāṇāṃ ca sattama ||

काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम काष्ठात्रिंशत कला त्रिंशत कला मौहूर्तिको विधिः ।।

kāṣṭhā pañcadaśākhyātā nimeṣā munisattama kāṣṭhātriṃśat kalā triṃśat kalā mauhūrtiko vidhiḥ ||

तावत्संख्यैर अहोरात्रं मुहूर्तैर मानुषं स्मृतम अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ।।

tāvatsaṃkhyair ahorātraṃ muhūrtair mānuṣaṃ smṛtam ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ ||

तैः षड्भिर अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे अयनं दक्षिणं रात्रिर देवानाम उत्तरं दिनम ।।

taiḥ ṣaḍbhir ayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrir devānām uttaraṃ dinam ||

दिव्यैर वर्षसहस्रैस तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम चतुर्युगं द्वादशभिस तद्विभागं निबोध मे ।।

divyair varṣasahasrais tu kṛtatretādisaṃjñitam caturyugaṃ dvādaśabhis tadvibhāgaṃ nibodha me ||

चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्व आहुः पुराविदः ।।

catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam divyābdānāṃ sahasrāṇi yugeṣv āhuḥ purāvidaḥ ||

तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते संध्यांशकश च तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः ।।

tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate saṃdhyāṃśakaś ca tattulyo yugasyānantaro hi saḥ ||

संध्यासंध्यांशयोर अन्तर यः कालो मुनिसत्तम युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः ।।

saṃdhyāsaṃdhyāṃśayor antar yaḥ kālo munisattama yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ ||

कृतं त्रेता द्वापरश च कलिश चैव चतुर्युगम प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवसं मुने ।।

kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś caiva caturyugam procyate tatsahasraṃ ca brahmaṇo divasaṃ mune ||

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन मनवस तु चतुर्दश भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु ।।

brahmaṇo divase brahman manavas tu caturdaśa bhavanti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu ||

सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस तत्सूनवो नृपाः एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत ।।

saptarṣayaḥ surāḥ śakro manus tatsūnavo nṛpāḥ ekakāle hi sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat ||

चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्य एकसप्ततिः मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम ।।

caturyugāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hy ekasaptatiḥ manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama ||

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम द्वापञ्चाशत तथान्यानि सहस्राण्य अधिकानि तु ।।

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam dvāpañcāśat tathānyāni sahasrāṇy adhikāni tu ||

त्रिंशत्कोट्यस तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज सप्तषष्टिस तथान्यानि नियुतानि महामुने ।।

triṃśatkoṭyas tu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija saptaṣaṣṭis tathānyāni niyutāni mahāmune ||

विंशतिश च सहस्राणि कालो ऽयम अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर वत्सरैर द्विज ।।

viṃśatiś ca sahasrāṇi kālo 'yam adhikaṃ vinā manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣair vatsarair dvija ||

चतुर्दशगुणो ह्य एष कालो ब्राह्मम अहः स्मृतम ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः ।।

caturdaśaguṇo hy eṣa kālo brāhmam ahaḥ smṛtam brāhmo naimittiko nāma tasyānte pratisaṃcaraḥ ||

तदा हि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः ।।

tadā hi dahyate sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam janaṃ prayānti tāpārtā maharlokanivāsinaḥ ||

एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः ।।

ekārṇave tu trailokye brahmā nārāyaṇātmakaḥ bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ ||

जनस्थैर योगिभिर देवश चिन्त्यमानो ऽब्जसंभवः तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः ।।

janasthair yogibhir devaś cintyamāno 'bjasaṃbhavaḥ tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadante sṛjate punaḥ ||

एवं तु ब्रह्मणो वर्षम एवं वर्षशतं च यत शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर महात्मनः ।।

evaṃ tu brahmaṇo varṣam evaṃ varṣaśataṃ ca yat śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyur mahātmanaḥ ||

एकम अस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ तस्यान्ते ऽभून महाकल्पः पाद्म इत्य अभिविश्रुतः ।।

ekam asya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo 'nagha tasyānte 'bhūn mahākalpaḥ pādma ity abhiviśrutaḥ ||

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकीर्तितः ।।

dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikīrtitaḥ ||