अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ।।

avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave ||

नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे ।।

namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe ||

एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे ।।

ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave ||

सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः मूलभूतो नमस तस्मै विष्णवे परमात्मने ।।

sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane ||

आधारभूतं विश्वस्याप्य अणीयांसम अणीयसाम प्रणम्य सर्वभूतस्थम अच्युतं पुरुषोत्तमम ।।

ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam ||

ज्ञानस्वरूपम अत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः तम एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम ।।

jñānasvarūpam atyantanirmalaṃ paramārthataḥ tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam ||

विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम प्रणम्य जगताम ईशम अजम अक्षयम अव्ययम ।।

viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum praṇamya jagatām īśam ajam akṣayam avyayam ||

कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर मुनिसत्तमैः पृष्टः प्रोवाच भगवान अब्जयोनिः पितामहः ।।

kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ ||

तैश चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च ।।

taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe sārasvatāya tenāpi mama sārasvatena ca ||

परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः ।।

paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ ||

अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम ।।

apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam ||

सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य अत्रेति वै यतः ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ।।

sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate ||

तद ब्रह्म परमं नित्यम अजम अक्षयम अव्ययम एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच च निर्मलम ।।

tad brahma paramaṃ nityam ajam akṣayam avyayam ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvāc ca nirmalam ||

तद एव सर्वम एवैतद व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम ।।

tad eva sarvam evaitad vyaktāvyaktasvarūpavat tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam ||

परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस तथापरम ।।

parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālas tathāparam ||

प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद विष्णोः परमं पदम ।।

pradhānapuruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ||

प्रधानपुरुषव्यक्तकालास तु प्रविभागशः रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः ।।

pradhānapuruṣavyaktakālās tu pravibhāgaśaḥ rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ ||

व्यक्तं विष्णुस तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय ।।

vyaktaṃ viṣṇus tathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya ||

अव्यक्तं कारणं यत तत प्रधानम ऋषिसत्तमैः प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्या सदसदात्मिका ।।

avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tat pradhānam ṛṣisattamaiḥ procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityā sadasadātmikā ||

अक्षयं नान्यदाधारम अमेयम अजरं ध्रुवम शब्दस्पर्शविहीनं तद रूपादिभिर असंहतम ।।

akṣayaṃ nānyadādhāram ameyam ajaraṃ dhruvam śabdasparśavihīnaṃ tad rūpādibhir asaṃhatam ||

त्रिगुणं तज जगद्योनिर अनादिप्रभवाव्ययम तेनाग्रे सर्वम एवासीद व्याप्तं वै प्रलयाद अनु ।।

triguṇaṃ taj jagadyonir anādiprabhavāvyayam tenāgre sarvam evāsīd vyāptaṃ vai pralayād anu ||

वेदवादविदो विद्वन नियता ब्रह्मवादिनः पठन्ति चैतम एवार्थं प्रधानप्रतिपादकम ।।

vedavādavido vidvan niyatā brahmavādinaḥ paṭhanti caitam evārthaṃ pradhānapratipādakam ||

नाहो न रात्रिर न नभो न भूमिर नासीत तमो ज्योतिर अभून न चान्यत श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यम एकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस तदासीत ।।

nāho na rātrir na nabho na bhūmir nāsīt tamo jyotir abhūn na cānyat śrotrādibuddhyānupalabhyam ekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃs tadāsīt ||

विष्णोः स्वरूपात परतो हि ते ऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश च विप्र तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद द्विज कालसंज्ञम ।।

viṣṇoḥ svarūpāt parato hi te 'nye rūpe pradhānaṃ puruṣaś ca vipra tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpāntaraṃ tad dvija kālasaṃjñam ||

प्रकृतौ च स्थितं व्यक्तम अतीतप्रलये तु यत तस्मात प्राकृतसंज्ञो ऽयम उच्यते प्रतिसंचरः ।।

prakṛtau ca sthitaṃ vyaktam atītapralaye tu yat tasmāt prākṛtasaṃjño 'yam ucyate pratisaṃcaraḥ ||

अनादिर भगवान कालो नान्तो ऽस्य द्विज विद्यते अव्युच्छिन्नास ततस त्व एते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः ।।

anādir bhagavān kālo nānto 'sya dvija vidyate avyucchinnās tatas tv ete sargasthityantasaṃyamāḥ ||

गुणसाम्ये ततस तस्मिन पृथक पुंसि व्यवस्थिते कालस्वरूपं तद विष्णोर मैत्रेय परिवर्तते ।।

guṇasāmye tatas tasmin pṛthak puṃsi vyavasthite kālasvarūpaṃ tad viṣṇor maitreya parivartate ||

ततस तत परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः ।।

tatas tat paramaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ ||

प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः क्षोभयाम आस संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ ।।

pradhānaṃ puruṣaṃ cāpi praviśyātmecchayā hariḥ kṣobhayām āsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau ||

यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते मनसो नोपकर्तृत्वात तथासौ परमेश्वरः ।।

yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate manaso nopakartṛtvāt tathāsau parameśvaraḥ ||

स एव क्षोभको ब्रह्मन क्षोभ्यश च पुरुषोत्तमः स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः ।।

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca puruṣottamaḥ sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ ||

विकासाणुस्वरूपैश च ब्रह्मरूपादिभिस तथा व्यक्तस्वरूपश च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः ।।

vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ ||

गुणसाम्यात ततस तस्मात क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान मुने गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम ।।

guṇasāmyāt tatas tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitān mune guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama ||

प्रधानतत्त्वम उद्भूतं महान्तं तत समावृणोत सात्त्विको राजसश चैव तामसश च त्रिधा महान प्रधानतत्त्वेन समं त्वचा बीजम इवावृतम ।।

pradhānatattvam udbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān pradhānatattvena samaṃ tvacā bījam ivāvṛtam ||

वैकारिकस तैजसश च भूतादिश चैव तामसः त्रिविधो ऽयम अहंकारो महत्तत्त्वाद अजायत ।।

vaikārikas taijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata ||

भूतेन्द्रियाणां हेतुः स त्रिगुणत्वान महामुने यथा प्रधानेन महान महता स तथावृतः ।।

bhūtendriyāṇāṃ hetuḥ sa triguṇatvān mahāmune yathā pradhānena mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ ||

भूतादिस तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः ससर्ज शब्दतन्मात्राद आकाशं शब्दलक्षणम ।।

bhūtādis tu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ sasarja śabdatanmātrād ākāśaṃ śabdalakṣaṇam ||

शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत आकाशस तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह ।।

śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot ākāśas tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha ||

बलवान अभवद वायुस तस्य स्पर्शो गुणो मतः आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत ।।

balavān abhavad vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot ||

ततो वायुर विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ज्योतिर उत्पद्यते वायोस तद रूपगुणम उच्यते ।।

tato vāyur vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate ||

स्पर्शमात्रस ततो वायू रूपमात्रं समावृणोत ज्योतिश चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह ।।

sparśamātras tato vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha ||

संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत ।।

saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot ||

विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे संघातो जायते तस्मात तस्य गन्धो गुणो मतः ।।

vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ ||

तस्मिंस तस्मिंस तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता तन्मात्राण्य अविशेषाणि अविशेषास ततो हि ते ।।

tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā tanmātrāṇy aviśeṣāṇi aviśeṣās tato hi te ||

न शान्ता नापि घोरास ते न मूढाश चाविशेषिणः भूततन्मात्रसर्गो ऽयम अहंकारात तु तामसात ।।

na śāntā nāpi ghorās te na mūḍhāś cāviśeṣiṇaḥ bhūtatanmātrasargo 'yam ahaṃkārāt tu tāmasāt ||

तैजसानीन्द्रियाण्य आहुर देवा वैकारिका दश एकादशं मनश चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः ।।

taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ ||

त्वक चक्षुर नासिका जिह्वा श्रोत्रम अत्र च पञ्चमम शब्दादीनाम अवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वै द्विज ।।

tvak cakṣur nāsikā jihvā śrotram atra ca pañcamam śabdādīnām avāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija ||

पायूपस्थौ करौ पादौ वाक च मैत्रेय पञ्चमी विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते ।।

pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate ||

आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा शब्दादिभिर गुणैर ब्रह्मन संयुक्तान्य उत्तरोत्तरैः ।।

ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā śabdādibhir guṇair brahman saṃyuktāny uttarottaraiḥ ||

शान्ता घोराश च मूढाश च विशेषास तेन ते स्मृताः ।।

śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣās tena te smṛtāḥ ||

नानावीर्याः पृथग्भूतास ततस ते संहतिं विना नाशक्नुवन प्रजाः स्रष्टुम असमागम्य कृत्स्नशः ।।

nānāvīryāḥ pṛthagbhūtās tatas te saṃhatiṃ vinā nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya kṛtsnaśaḥ ||

समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः एकसंघातलक्ष्याश च संप्राप्यैक्यम अशेषतः ।।

sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyam aśeṣataḥ ||

पुरुषाधिष्ठितत्वाच च अव्यक्तानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्ता ह्य अण्डम उत्पादयन्ति ते ।।

puruṣādhiṣṭhitatvāc ca avyaktānugraheṇa ca mahadādyā viśeṣāntā hy aṇḍam utpādayanti te ||

तत क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत समम भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे बृहत तद उदकेशयम प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानम अनुत्तमम ।।

tat krameṇa vivṛddhaṃ tu jalabudbudavat samam bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe bṛhat tad udakeśayam prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānam anuttamam ||

तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ व्यक्तरूपी जगत्पतिः विष्णुर ब्रह्मस्वरूपेण स्वयम एव व्यवस्थितः ।।

tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpī jagatpatiḥ viṣṇur brahmasvarūpeṇa svayam eva vyavasthitaḥ ||

मेरुर उल्बम अभूत तस्य जरायुश च महीधराः गर्भोदकं समुद्राश च तस्यासन सुमहात्मनः ।।

merur ulbam abhūt tasya jarāyuś ca mahīdharāḥ garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsan sumahātmanaḥ ||

साद्रिद्वीपसमुद्राश च सज्योतिर लोकसंग्रहः तस्मिन्न अण्डे ऽभवद विप्र सदेवासुरमानुषः ।।

sādridvīpasamudrāś ca sajyotir lokasaṃgrahaḥ tasminn aṇḍe 'bhavad vipra sadevāsuramānuṣaḥ ||

वारिवह्न्यनिलाकाशैस ततो भूतादिना बहिः वृतं दशगुणैर अण्डं भूतादिर महता तथा ।।

vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādir mahatā tathā ||

अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मंस तैः सर्वैः सहितो महान एभिर आवरणैर अण्डं सप्तभिः प्राकृतैर वृतम नालिकेरफलस्यान्तर बीजं बाह्यदलैर इव ।।

avyaktenāvṛto brahmaṃs taiḥ sarvaiḥ sahito mahān ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam nālikeraphalasyāntar bījaṃ bāhyadalair iva ||

जुषन रजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ संप्रवर्तते ।।

juṣan rajoguṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ brahmā bhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate ||

सृष्टं च पात्य अनुयुगं यावत कल्पविकल्पना सत्त्वभृद भगवान विष्णुर अप्रमेयपराक्रमः ।।

sṛṣṭaṃ ca pāty anuyugaṃ yāvat kalpavikalpanā sattvabhṛd bhagavān viṣṇur aprameyaparākramaḥ ||

तमोउद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्य अतिभीषणः ।।

tamoudrekī ca kalpānte rudrarūpī janārdanaḥ maitreyākhilabhūtāni bhakṣayaty atibhīṣaṇaḥ ||

संभक्षयित्वा भूतानि जगत्य एकार्णवीकृते नागपर्यङ्कशयने शेते ऽसौ परमेश्वरः ।।

saṃbhakṣayitvā bhūtāni jagaty ekārṇavīkṛte nāgaparyaṅkaśayane śete 'sau parameśvaraḥ ||

प्रबुद्धश च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक ।।

prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk ||

सृष्टिस्थित्यन्तकरणाद ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम स संज्ञां याति भगवान एक एव जनार्दनः ।।

sṛṣṭisthityantakaraṇād brahmaviṣṇuśivātmikām sa saṃjñāṃ yāti bhagavān eka eva janārdanaḥ ||

स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च उपसंहरते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः ।।

sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca upasaṃharate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ ||

पृथिव्य आपस तथा तेजो वायुर आकाशम एव च सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज जगत ।।

pṛthivy āpas tathā tejo vāyur ākāśam eva ca sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yaj jagat ||

स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतो ऽव्ययः सर्गादिकं ततो ऽस्यैव भूतस्थम उपकारकम ।।

sa eva sarvabhūteśo viśvarūpo yato 'vyayaḥ sargādikaṃ tato 'syaiva bhūtastham upakārakam ||

स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्य अत्ति च पाल्यते च ब्रह्माद्यवस्थाभिर अशेषमूर्तिर विष्णुर वरिष्ठो वरदो वरेण्यः ।।

sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pāty atti ca pālyate ca brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtir viṣṇur variṣṭho varado vareṇyaḥ ||