सूत उवाच । द्विविधं भस्म संप्रोक्तं सर्वमंगलदं परम् । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु १ ।

sUta uvAca । dvividhaM bhasma saMproktaM sarvamaMgaladaM param । tatprakAramahaM vakSye sAvadhAnatayA zRNu 1 ।

एकं ज्ञेयं महाभस्म द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् । महाभस्म इति प्रोक्तं भस्म नानाविधं परम् २ ।

ekaM jJeyaM mahAbhasma dvitIyaM svalpasaMjJakam । mahAbhasma iti proktaM bhasma nAnAvidhaM param 2 ।

तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं श्रोतं स्मार्तं च लौकिकम् । भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम् ३ ।

tadbhasma trividhaM proktaM zrotaM smArtaM ca laukikam । bhasmaiva svalpasaMjJaM hi bahudhA parikIrtitam 3 ।

श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम् ४ ।

zrautaM bhasma tathA smArtaM dvijAnAmeva kIrtitam । anyeSAmapi sarveSAmaparaM bhasma laukikam 4 ।

धारणं मंत्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुंगवैः । केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मंत्रवर्जितम् ५ ।

dhAraNaM maMtrataH proktaM dvijAnAM munipuMgavaiH । kevalaM dhAraNaM jJeyamanyeSAM maMtravarjitam 5 ।

आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदापि द्र व्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने ६ ।

Agneyamucyate bhasma dagdhagomayasaMbhavam । tadApi dra vyamityuktaM tripuMDrasya mahAmune 6 ।

अग्निहोत्रोत्थितं भस्मसंग्राह्यं वा मनीषिभिः । अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे ७ ।

agnihotrotthitaM bhasmasaMgrAhyaM vA manISibhiH । anyayajJotthitaM vApi tripuNDrasya ca dhAraNe 7 ।

अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः । सप्तभिधूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च ८ ।

agnirityAdibhirmaMtrairjAbAlopaniSadgateH । saptabhidhUlanaM kAryaM bhasmanA sajalena ca 8 ।

वर्णानामाश्रमाणां च मंत्रतो मंत्रतोपि च । त्रिपुंड्रोद्धूलनं प्रोक्तजाबालैरादरेण च ९ ।

varNAnAmAzramANAM ca maMtrato maMtratopi ca । tripuMDroddhUlanaM proktajAbAlairAdareNa ca 9 ।

भस्मनोद्धूलनं चैव यथा तिर्यक्!त्रिपुंड्रकम् । प्रमादादपि मोक्षार्थी न त्यजेदिति विश्रुतिः 1-24-१० ।

bhasmanoddhUlanaM caiva yathA tiryak!tripuMDrakam । pramAdAdapi mokSArthI na tyajediti vizrutiH 1-24-10 ।

शिवेन विष्णुना चैव तथा तिर्यक्!त्रिपुंड्रकम् । उमादेवी च लक्ष्मींश्च वाचान्याभिश्च नित्यशः ११ ।

zivena viSNunA caiva tathA tiryak!tripuMDrakam । umAdevI ca lakSmIMzca vAcAnyAbhizca nityazaH 11 ।

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रै रपि च संस्करैः । अपभ्रंशैर्धृतं भस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना १२ ।

brAhmaNaiH kSatriyairvaizyaiH zUdrai rapi ca saMskaraiH । apabhraMzairdhRtaM bhasmatripuMDroddhUlanAtmanA 12 ।

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति समाचारो वर्णाश्रमसमन्वितः १३ ।

uddhUlanaM tripuMDraM ca zraddhayA nAcaraMti ye । teSAM nAsti samAcAro varNAzramasamanvitaH 13 ।

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति विनिर्मुक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः १४ ।

uddhUlanaM tripuMDraM ca zraddhayA nAcaraMti ye । teSAM nAsti vinirmuktissaMsArAjjanmakoTibhiH 14 ।

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति शिवज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि १५ ।

uddhUlanaM tripuMDraM ca zraddhayA nAcaranti ye । teSAM nAsti zivajJAnaM kalpakoTizatairapi 15 ।

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः १६ ।

uddhUlanaM tripuMDraM ca zraddhayA nAcaranti ye । te mahApAtakairyuktA iti zAstrIyanirNayaH 16 ।

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः १६ ।

uddhUlanaM tripuMDraM ca zraddhayA nAcaranti ye । te mahApAtakairyuktA iti zAstrIyanirNayaH 16 ।

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि १७ ।

uddhUlanaM tripuMDraM ca zraddhayA nAcaranti ye । teSAmAcaritaM sarvaM viparItaphalAya hi 17 ।

महापातकयुक्तानां जंतूनां शर्वविद्विषाम् । त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं मुने १८ ।

mahApAtakayuktAnAM jaMtUnAM zarvavidviSAm । tripuMDroddhUlanadveSo jAyate sudRDhaM mune 18 ।

शिवाग्निकार्यं यः कृत्वा कुर्यात्त्रियायुषात्मवित् । मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भस्मना नरः १९ ।

zivAgnikAryaM yaH kRtvA kuryAttriyAyuSAtmavit । mucyate sarvapApaistu spRSTena bhasmanA naraH 19 ।

सितेन भस्मना कुर्याल्लाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । यो सावनादिभूतान्हि लोकानाप्तो मृतो भवेत् २१ ।

sitena bhasmanA kuryAllATe tu tripuNDrakam । yo sAvanAdibhUtAnhi lokAnApto mRto bhavet 21 ।

अकृत्वा भस्मना स्नानं न जपेद्वै षडक्षरम् । त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिना भस्मना जपेत् २२ ।

akRtvA bhasmanA snAnaM na japedvai SaDakSaram । tripuMDraM ca racitvA tu vidhinA bhasmanA japet 22 ।

अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोपि वा । उषःपापान्वितो वापि मूर्खो वा पतितोपि वा २३ ।

adayo vAdhamo vApi sarvapApAnvitopi vA । uSaHpApAnvito vApi mUrkho vA patitopi vA 23 ।

यस्मिन्देशेव सेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः । सर्वतीर्थैश्च क्रतुभिः सांनिध्यं क्रियते सदा २४ ।

yasmindezeva sennityaM bhUtizAsanasaMyutaH । sarvatIrthaizca kratubhiH sAMnidhyaM kriyate sadA 24 ।

त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः । पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः २५ ।

tripuMDrasahito jIvaH pUjyaH sarvaiH surAsuraiH । pApAnvitopi zuddhAtmA kiM punaH zraddhayA yutaH 25 ।

यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः । गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः २६ ।

yasmindeze zivajJAnI bhUtizAsanasaMyutaH । gato yadRcchayAdyApi tasmistIrthAH samAgatAH 26 ।

बहुनात्र किमुक्तेन धार्यं भस्म सदा बुधैः । लिंगार्चनं सदा कार्यं जप्यो मंत्रः षडक्षरः २७ ।

bahunAtra kimuktena dhAryaM bhasma sadA budhaiH । liMgArcanaM sadA kAryaM japyo maMtraH SaDakSaraH 27 ।

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे ण मुनिभिः सुरैः । भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम् २८ ।

brahmaNA viSNunA vApi rudre Na munibhiH suraiH । bhasmadhAraNamAhAtmyaM na zakyaM paribhASitum 28 ।

इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोपि च । पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्य धारणात्सोपि मुच्यते २९ ।

iti varNAzramAcAro luptavarNakriyopi ca । pApAtsakRttripuMDrasya dhAraNAtsopi mucyate 29 ।

ये भस्मधारिणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वंति मानवाः । तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः 1-24-३० ।

ye bhasmadhAriNaM tyaktvA karma kurvaMti mAnavAH । teSAM nAsti vinirmokSaH saMsArAjjanmakoTibhiH 1-24-30 ।

ते नाधीतं गुरोः सर्वं ते न सर्वमनुष्ठितम् । येन विप्रेण शिरसि त्रिपुंड्रं भस्मना कृतम् ३१ ।

te nAdhItaM guroH sarvaM te na sarvamanuSThitam । yena vipreNa zirasi tripuMDraM bhasmanA kRtam 31 ।

ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वंति ताडनम् । तेषां चंडालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता ३२ ।

ye bhasmadhAriNaM dRSTvA narAH kurvaMti tADanam । teSAM caMDAlato janma brahmannUhyaM vipazcitA 32 ।

मानस्तोकेन मंत्रेण मंत्रितं भस्म धारयेत् । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वंगेषु भक्तिमान् ३३ ।

mAnastokena maMtreNa maMtritaM bhasma dhArayet । brAhmaNaH kSatriyazcaiva prokteSvaMgeSu bhaktimAn 33 ।

वैश्यस्त्रियं बकेनैव शूद्र ः! पंचाक्षरेण तु । अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्च शूद्र वत् ३४ ।

vaizyastriyaM bakenaiva zUdra H! paMcAkSareNa tu । anyAsAM vidhavAstrINAM vidhiH proktazca zUdra vat 34 ।

पंचब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते । त्रियंबकेन मनुना विधिर्वै ब्रह्मचारिणः ३५ ।

paMcabrahmAdimanubhirgRhasthasya vidhIyate । triyaMbakena manunA vidhirvai brahmacAriNaH 35 ।

अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः । यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुंड्रादीनि कारयेत् ३६ ।

aghoreNAtha manunA vipinasthavidhiH smRtaH । yatistu praNavenaiva tripuMDrAdIni kArayet 36 ।

अतिवर्णाश्रमी नित्यं शिवोहं भावनात्परात् । शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत् ३७ ।

ativarNAzramI nityaM zivohaM bhAvanAtparAt । zivayogI ca niyatamIzAnenApi dhArayet 37 ।

न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् । अन्यैरपि यथाजीवैस्सदेति शिवशासनम् ३८ ।

na tyAjyaM sarvavarNaizca bhasmadhAraNamuttamam । anyairapi yathAjIvaissadeti zivazAsanam 38 ।

भस्मस्नानेन यावंतः कणाः स्वाण्गे प्रतिष्ठिताः । तावंति शिवलिंगानि तनौ धत्ते हि धारकः ३९ ।

bhasmasnAnena yAvaMtaH kaNAH svANge pratiSThitAH । tAvaMti zivaliMgAni tanau dhatte hi dhArakaH 39 ।

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चापि च संकराः । स्त्रियोथ विधवा बालाः प्राप्ताः पाखंडिकास्तथा 1-24-४० ।

brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH zUdrA zcApi ca saMkarAH । striyotha vidhavA bAlAH prAptAH pAkhaMDikAstathA 1-24-40 ।

ब्रह्मचारी गृही वन्यः संन्यासी वा व्रती तथा । नार्यो भस्म त्रिपुंड्रांका मुक्ता एव न संशयः ४१ ।

brahmacArI gRhI vanyaH saMnyAsI vA vratI tathA । nAryo bhasma tripuMDrAMkA muktA eva na saMzayaH 41 ।

ज्ञानाज्ञानधृतो वापि वह्निदाहसमो यथा । ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म पावयेत्सकलं नरम् ४२ ।

jJAnAjJAnadhRto vApi vahnidAhasamo yathA । jJAnAjJAnadhRtaM bhasma pAvayetsakalaM naram 42 ।

नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपि वा भस्माक्षधृत्या विना । भुक्त्वावाथ गृही वनीपतियतिर्वर्णी तथा संकरः । एनोभुण्नरकं प्रयाति सत दागायत्रिजापेन तद्वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजपेन मुक्तंभवेत् ४३ ।

nAznIyAjjalamannamalpamapi vA bhasmAkSadhRtyA vinA । bhuktvAvAtha gRhI vanIpatiyatirvarNI tathA saMkaraH । enobhuNnarakaM prayAti sata dAgAyatrijApena tadvarNAnAM tu yatestu mukhyapraNavAjapena muktaMbhavet 43 ।

त्रिपुंड्रं ये विनिंदंति निन्दन्ति शिवमेव ते । धारयंति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते ४४ ।

tripuMDraM ye viniMdaMti nindanti zivameva te । dhArayaMti ca ye bhaktyA dhArayanti tameva te 44 ।

धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् । धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम् ४५ ।

dhigbhasmarahitaM bhAlaM dhiggrAmamazivAlayam । dhiganIzArcanaM janma dhigvidyAmazivAzrayAm 45 ।

ये निंदंति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दंति त्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने । ते वै संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवंति पापपरमास्तेनारकाः केवलम् ४६ ।

ye niMdaMti mahezvaraM trijagatAmAdhArabhUtaM haraM ye nindaMti tripuMDradhAraNakaraM doSastu taddarzane । te vai saMkarasUkarAsurakharazvakroSTukITopamA jAtA eva bhavaMti pApaparamAstenArakAH kevalam 46 ।

ये निंदंति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दंति त्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने । ते वै संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवंति पापपरमास्तेनारकाः केवलम् ४६ ।

ye niMdaMti mahezvaraM trijagatAmAdhArabhUtaM haraM ye nindaMti tripuMDradhAraNakaraM doSastu taddarzane । te vai saMkarasUkarAsurakharazvakroSTukITopamA jAtA eva bhavaMti pApaparamAstenArakAH kevalam 46 ।

न तांत्रिकस्त्वधिकृतो नोर्द्ध्वपुंड्रधरो मुने । संतप्तचक्रचिह्नोत्र शिवयज्ञे बहिष्कृतः ४८ ।

na tAMtrikastvadhikRto norddhvapuMDradharo mune । saMtaptacakracihnotra zivayajJe bahiSkRtaH 48 ।

तत्रैते बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः । ते विचार्याः प्रयत्नेन ततो भस्मरतो भवेत् ४९ ।

tatraite bahavo lokA bRhajjAbAlacoditAH । te vicAryAH prayatnena tato bhasmarato bhavet 49 ।

यच्चंदनैश्चंदनकेपि मिश्रं धार्यं हि भस्मैव त्रिपुंड्रभस्मना । विभूतिभालोपरि किंचनापि धार्यं सदा नो यदि संतिबुद्धयः 1-24-५० ।

yaccaMdanaizcaMdanakepi mizraM dhAryaM hi bhasmaiva tripuMDrabhasmanA । vibhUtibhAlopari kiMcanApi dhAryaM sadA no yadi saMtibuddhayaH 1-24-50 ।

स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्म द्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् । तद्वत्सदाश्रमवतां विशदाविभूतिर्धार्यापवर्गफलदा सकलाघहन्त्री ५१ ।

strIbhistripuNDramalakAvadhi dhAraNIyaM bhasma dvijAdibhiratho vidhavAbhirevam । tadvatsadAzramavatAM vizadAvibhUtirdhAryApavargaphaladA sakalAghahantrI 51 ।

त्रिपुण्ड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् । महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः ५२ ।

tripuNDraM kurute yastu bhasmanA vidhipUrvakam । mahApAtakasaMghAtairmucyate copapAtakaiH 52 ।

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ वा यतिः । ब्रह्मक्षत्त्राश्च विट्शूद्रा स्तथान्ये पतिताधमाः ५३ ।

brahmacArI gRhastho vA vAnaprasthotha vA yatiH । brahmakSattrAzca viTzUdrA stathAnye patitAdhamAH 53 ।

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च धृत्वा शुद्धा भवंति च । भस्मनो विधिना सम्यक्पापराशिं विहाय च ५४ ।

uddhUlanaM tripuMDraM ca dhRtvA zuddhA bhavaMti ca । bhasmano vidhinA samyakpAparAziM vihAya ca 54 ।

भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः ५५ ।

bhasmadhArI vizeSeNa strIgohatyAdipAtakaiH । vIrahatyAzvahatyAbhyAM mucyate nAtra saMzayaH 55 ।

परद्र व्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनम् ५६ ।

paradra vyApaharaNaM paradArAbhimarzanam । paranindA parakSetraharaNaM parapIDanam 56 ।

सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । गोहिरण्यमहिष्यादितिलकम्बलवाससाम् ५७ ।

sasyArAmAdiharaNaM gRhadAhAdikarma ca । gohiraNyamahiSyAditilakambalavAsasAm 57 ।

अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः । दशवेश्यामतंगीषु वृषलीषु नटीषु च ५८ ।

annadhAnyajalAdInAM nIcebhyazca parigrahaH । dazavezyAmataMgISu vRSalISu naTISu ca 58 ।

रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनम् । मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः ५९ ।

rajasvalAsu kanyAsu vidhavAsu ca maithunam । mAMsacarmarasAdInAM lavaNasya ca vikrayaH 59 ।

पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम् । एवमादीन्यसंख्यानि पापानि विविधानि च। सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात् 1-24-६०।

paizunyaM kUTavAdazca sAkSimithyAbhilASiNAm । evamAdInyasaMkhyAni pApAni vividhAni ca। sadya eva vinazyaMti tripuMDrasya ca dhAraNAt 1-24-60।

शिवद्र व्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् । निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यति ६१ ।

zivadra vyApaharaNaM zivaniMdA ca kutracit । niMdA ca zivabhaktAnAM prAyazcittairna zuddhyati 61 ।

रुद्रा क्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपंड्रकम् । सचांडालोपि संपूज्यस्सर्ववर्णोत्तमोत्तमः ६२ ।

rudrA kSaM yasya gAtreSu lalATe tu tripaMDrakam । sacAMDAlopi saMpUjyassarvavarNottamottamaH 62 ।

शिवद्र व्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् । निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यति ६१ ।

zivadra vyApaharaNaM zivaniMdA ca kutracit । niMdA ca zivabhaktAnAM prAyazcittairna zuddhyati 61 ।

सप्तकोटि महामंत्राः पंचाक्षरपुरस्सराः । तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवकैवल्यहेतवः ६४ ।

saptakoTi mahAmaMtrAH paMcAkSarapurassarAH । tathAnye koTizo maMtrAH zaivakaivalyahetavaH 64 ।

अन्ये मंत्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरा मुने । ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम् ६५ ।

anye maMtrAzca devAnAM sarvasaukhyakarA mune । te sarve tasya vazyAH syuryo bibharti tripuMDrakam 65 ।

सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् । स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रकृत् ६६ ।

sahasraM pUrvajAtAnAM sahasraM janayiSyatAm । svavaMzajAnAM jJAtInAmuddharedyastripuMDrakRt 66 ।

इह भुक्त्वा खिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितांते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते ६७ ।

iha bhuktvA khilAnbhogAndIrghAyurvyAdhivarjitaH । jIvitAMte ca maraNaM sukhenaiva prapadyate 67 ।

अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यवपुः शिवम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यत्रिदशसेवितम् ६८ ।

aSTaizvaryaguNopetaM prApya divyavapuH zivam । divyaM vimAnamAruhya divyatridazasevitam 68 ।

विद्याधराणां सर्वेषां गंधर्वाणां महौजसाम् । इंद्रा दिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम् ६९ ।

vidyAdharANAM sarveSAM gaMdharvANAM mahaujasAm । iMdrA dilokapAlAnAM lokeSu ca yathAkramam 69 ।

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं रमेत् 1-24-७० ।

bhuktvA bhogAnsuvipulAnprajezAnAM padeSu ca । brahmaNaH padamAsAdya tatra kanyAzataM ramet 1-24-70 ।

तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः । विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद्ब्रह्मशतात्ययः ७१ ।

tatra brahmAyuSo mAnaM bhuktvA bhogAnanekazaH । viSNorloke labhedbhogaM yAvadbrahmazatAtyayaH 71 ।

शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति संशयो नात्र जायते ७२ ।

zivalokaM tataH prApya labdhveSTaM kAmamakSayam । zivasAyujyamApnoti saMzayo nAtra jAyate 72 ।

सर्वोपनिषदां सारं समालोक्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम् ७३ ।

sarvopaniSadAM sAraM samAlokya muhurmuhuH । idameva hi nirNItaM paraM zreyastripuMDrakam 73 ।

विभूतिं निंदते यो वै ब्राह्मणः सोन्यजातकः । याति च नरके घोरे यावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः ७४ ।

vibhUtiM niMdate yo vai brAhmaNaH sonyajAtakaH । yAti ca narake ghore yAvadbrahmA caturmukhaH 74 ।

श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुंड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः ७५ ।

zrAddhe yajJe jape home vaizvadeve surArcane । dhRtatripuMDraH pUtAtmA mRtyuM jayati mAnavaH 75 ।

जलस्नानं मलत्यागे भस्मस्नानं सदा शुचि । मंत्रस्नानं हरेत्पापं ज्ञानस्नाने परं पदम् ७६ ।

jalasnAnaM malatyAge bhasmasnAnaM sadA zuci । maMtrasnAnaM haretpApaM jJAnasnAne paraM padam 76 ।

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भस्मस्नानकरो नरः ७७ ।

sarvatIrtheSu yatpuNyaM sarvatIrtheSu yatphalam । tatphalaM samavApnoti bhasmasnAnakaro naraH 77 ।

भस्मस्नानं परं तीर्थं गंगास्नानं दिने दिने । भस्मरूपी शिवः साक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम् ७८ ।

bhasmasnAnaM paraM tIrthaM gaMgAsnAnaM dine dine । bhasmarUpI zivaH sAkSAdbhasma trailokyapAvanam 78 ।

न तदूनं न तद्ध्यानं न तद्दानं जपो न सः । त्रिपुंड्रेण विनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम् ७९ ।

na tadUnaM na taddhyAnaM na taddAnaM japo na saH । tripuMDreNa vinAyena vipreNa yadanuSThitam 79 ।

वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा । मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम् 1-24-८० ।

vAnaprasthasya kanyAnAM dIkSAhInanRNAM tathA । madhyAhnAtprAgjalairyuktaM parato jalavarjitam 1-24-80 ।

एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्य्यान्नित्यं नियतमानसः । शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ८१ ।

evaM tripuMDraM yaH kuryyAnnityaM niyatamAnasaH । zivabhaktaH savijJeyo bhuktiM muktiM ca viMdati 81 ।

यस्यांगेनैव रुद्रा क्ष एकोपि बहुपुण्यदः । तस्य जन्मनिरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि ८२ ।

yasyAMgenaiva rudrA kSa ekopi bahupuNyadaH । tasya janmanirarthaM syAttripuMDrarahito yadi 82 ।

एवं त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया ८३ ।

evaM tripuMDramAhAtmyaM samAsAtkathitaM mayA । rahasyaM sarvajaMtUnAM gopanIyamidaM tvayA 83 ।

तिस्रो रेखा भवंत्येव स्थानेषु मुनिपुंगवाः । ललाटादिषु सर्वेषु यथोक्तेषु बुधैर्मुने ८४ ।

tisro rekhA bhavaMtyeva sthAneSu munipuMgavAH । lalATAdiSu sarveSu yathokteSu budhairmune 84 ।

भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भवेद्भ्रुवोः । तावत्प्रमाणं संधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम् ८५ ।

bhruvormadhyaM samArabhya yAvadaMto bhavedbhruvoH । tAvatpramANaM saMdhAryaM lalATe ca tripuMDrakam 85 ।

मध्यमानामिकांगुल्या मध्ये तु प्रतिलोमतः । अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते ८६ ।

madhyamAnAmikAMgulyA madhye tu pratilomataH । aMguSThena kRtA rekhA tripuMDrAkhyA bhidhIyate 86 ।

मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः । त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम् ८७ ।

madhyeMgulibhirAdAya tisRbhirbhasma yatnataH । tripuNDradhArayedbhaktyA bhuktimuktipradaM param 87 ।

तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः । सर्वत्रांगेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु ८८ ।

tisRNAmapi rekhAnAM pratyekaM navadevatAH । sarvatrAMgeSu tA vakSye sAvadhAnatayA zRNu 88 ।

अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः । ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च ८९ ।

akAro gArhapatyAgnirbhUdharmazca rajoguNaH । Rgvedazca kriyAzaktiH prAtaHsavanameva ca 89 ।

महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः 1-24-९० ।

mahadevazca rekhAyAH prathamAyAzca devatA । vijJeyA munizArdUlAH zivadIkSAparAyaNaiH 1-24-90 ।

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा । मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ ९१ ।

ukAro dakSiNAgnizca nabhastattvaM yajustathA । madhyaMdinaM ca savanamicchAzaktyaMtarAtmakau 91 ।

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः ९२ ।

mahezvarazca rekhAyA dvitIyAyAzca devatA । vijJeyA munizArdUla zivadIkSAparAyaNaiH 92 ।

मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ । ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा ९३ ।

makArAhavanIyau ca paramAtmA tamodivau । jJAnazaktiH sAmavedastRtIyaM savanaM tathA 93 ।

शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ ९४ ।

zivazcaiva ca rekhAyAstRtiyAyAzca devatA । vijJeyA munizArdUla zivadIkSAparAyaNau 94 ।

एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः । त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ९५ ।

evaM nityaM namaskRtya sadbhaktyA sthAnadevatAH । tripuMDraM dhArayecchuddho bhuktiM muktiM ca viMdati 95 ।

इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वांगेषु मुनीश्वरः । तेषां संबंधिनो भक्त्या स्थानानि शृणु सांप्रतम् ९६ ।

ityuktAH sthAnadevAzca sarvAMgeSu munIzvaraH । teSAM saMbaMdhino bhaktyA sthAnAni zRNu sAMpratam 96 ।

द्वात्रिंशत्स्थानके वार्द्धषोडशस्थानकेपि च । अष्टस्थाने तथा चैव पंचस्थानेपि नान्यसेत् ९७ ।

dvAtriMzatsthAnake vArddhaSoDazasthAnakepi ca । aSTasthAne tathA caiva paMcasthAnepi nAnyaset 97 ।

उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । नासावक्त्रगलेष्वेवं हस्तद्वय अतः परम् ९८ ।

uttamAMge lalATe ca karNayornetrayostathA । nAsAvaktragaleSvevaM hastadvaya ataH param 98 ।

कूर्परे मणिबंधे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । नाभौ मुष्कद्वये चैवमूर्वोर्गुल्फे च जानुनि ९९ ।

kUrpare maNibaMdhe ca hRdaye pArzvayordvayoH । nAbhau muSkadvaye caivamUrvorgulphe ca jAnuni 99 ।

जंघाद्वयेपदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् १००ब्। अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह 1-24-१०० ।

jaMghAdvayepadadvandve dvAtriMzatsthAnamuttamam 100b। agnyabbhUvAyudigdezadikpAlAnvasubhiH saha 1-24-100 ।

धरा ध्रुवश्च सोमश्च अपश्चेवानिलोनलः १०१ब्। प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः १०१ ।

dharA dhruvazca somazca apazcevAnilonalaH 101b। pratyUSazca prabhAsazca vasavoSTau prakIrtitAH 101 ।

एतेषां नाममात्रेण त्रिपुंड्रं धारयेद्बुधाः १०२ब्। कुर्याद्वा षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः १०२ ।

eteSAM nAmamAtreNa tripuMDraM dhArayedbudhAH 102b। kuryAdvA SoDazasthAne tripuNDraM tu samAhitaH 102 ।

शीर्षके च ललाटेच कंठे चांसद्वये भुजे १०३ब्। कूर्परे मणिबंधे च हृदये नाभिपार्श्वके १०३ ।

zIrSake ca lalATeca kaMThe cAMsadvaye bhuje 103b। kUrpare maNibaMdhe ca hRdaye nAbhipArzvake 103 ।

पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाय यजेत्तत्राश्विदैवते १०४ब्। शिवशक्तिं तथा रुद्र मीशं नारदमेव च १०४ ।

pRSThe caivaM pratiSThAya yajettatrAzvidaivate 104b। zivazaktiM tathA rudra mIzaM nAradameva ca 104 ।

वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः १०५ब्। नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ १०५ ।

vAmAdinavazaktIzca etAH SoDazadevatAH 105b। nAsatyo dasrakazcaiva azvinau dvau prakIrtitau 105 ।

अथवा मूर्द्ध्नि केशे च कर्मयोर्वदने तथा १०६ब्। बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा १०६ ।

athavA mUrddhni keze ca karmayorvadane tathA 106b। bAhudvaye ca hRdaye nAbhyAmUruyuge tathA 106 ।

जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश १०७ब्। शिवश्चन्द्र श्च रुद्र ः! को विघ्नेशो विष्णुरेव वा १०७ ।

jAnudvaye ca padayoH pRSThabhAge ca SoDaza 107b। zivazcandra zca rudra H! ko vighnezo viSNureva vA 107 ।

श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः १०८ब्। नागश्च नागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः १०८ ।

zrIzcaiva hRdaye zambhustathA nAbhau prajApatiH 108b। nAgazca nAgakanyAzca ubhayorRSikanyakAH 108 ।

पादयोश्च समुद्रा श्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः १०९ब्। इत्येव षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते १०९ ।

pAdayozca samudrA zca tIrthAH pRSThe vizAlataH 109b। ityeva SoDazasthAnamaSTasthAnamathocyate 109 ।

गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् ११०ब्। अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम् 1-24-११० ।

guhyasthAnaM lalATazca karNadvayamanuttamam 110b। aMsayugmaM ca hRdayaM nAbhirityevamaSTakam 1-24-110 ।

ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्च प्रकीर्तिताः १११ब्। इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः १११ ।

brahmA ca RSayaH saptadevatAzca prakIrtitAH 111b। ityevaM tu samuddiSTaM bhasmavidbhirmunIzvarAH 111 ।

अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च ११२ब्। पंचस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः ११२ ।

atha vA mastakaM bAhUhRdayaM nAbhireva ca 112b। paMcasthAnAnyamUnyAhurdhAraNe bhasmavijjanAH 112 ।

यथासंभवनं कुर्य्याद्देशकालाद्यपेक्षया ११३ब्। उद्धूलनेप्यशक्तिश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत् ११३ ।

yathAsaMbhavanaM kuryyAddezakAlAdyapekSayA 113b। uddhUlanepyazaktizcettripuNDrAdIni kArayet 113 ।

त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदजनकं शिवम् ११४ब्। स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् ११४ ।

trinetraM triguNAdhAraM trivedajanakaM zivam 114b। smarannamaH zivAyeti lalATe tu tripuNDrakam 114 ।

ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वापार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् ११५ब्। बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तु प्रकोष्ठयोः ११५ ।

IzAbhyAM nama ityuktvApArzvayozca tripuNDrakam 115b। bIjAbhyAM nama ityuktvA dhArayettu prakoSThayoH 115 ।

कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि ११६ब्। भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा ११६ ।

kuryAdadhaH pitRbhyAM ca umezAbhyAM tathopari 116b। bhImAyeti tataH pRSThe zirasaH pazcime tathA 116 ।