श्रीसूत उवाच ॥ इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः ॥ प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत् ॥ १ ॥

zrIsUta uvAca ॥ iti sa vijitamanyoryAdavenopamanyoradhigatamabhidhAya jJAnayogaM munibhyaH ॥ praNatimupagatebhyastebhya udbhAvitAtmA sapadi viyati vAyuH sAyamantarhito 'bhUt ॥ 1 ॥

ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः ॥ सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः ॥ २ ॥

tataH prabhAtasamaye naimiSIyAstapodhanAH ॥ satrAnte 'vabhRthaM kartuM sarva eva samudyayuH ॥ 2 ॥

तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती ॥ प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा ॥ ३ ॥

tadA brahmasamAdezAddevI sAkSAtsarasvatI ॥ prasannA svAdusalilA prAvartata nadIzubhA ॥ 3 ॥

सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः ॥ समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम् ॥ ४ ॥

sarasvatIM nadIM dRSTvA munayo hRSTamAnasAH ॥ samApya satraM prArabdhaM cakrustatrAvagAhanam ॥ 4 ॥

अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः ॥ स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति ॥ ५ ॥

atha saMtarpya devAdIMstadIyaiH salilaiH zivaiH ॥ smarantaH pUrvavRttAntaM yayurvArANasIM prati ॥ 5 ॥

तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम् ॥ दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः ॥ ६ ॥

tadA te himavatpAdAtpaMtatIM dakSiNAmukhIm ॥ dRSTvA bhAgIrathI tatra snAtvA tattIrato yayuH ॥ 6 ॥

ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते ॥ तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च ॥ ७ ॥

tato vArANasIM prApya muditAssarva eva te ॥ tadottarapravAhAyAM gaMgAyAmavagAhya ca ॥ 7 ॥

अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः ॥ प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम् ॥ ८ ॥

avimuktezvaraM liMgaM dRSTvAbhyarcya vidhAnataH ॥ prayAtumudyatAstatra dadRzurdivi bhAsvaram ॥ 8 ॥

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् ॥ आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम् ॥ ९ ॥

sUryakoTipratIkAzaM tejodivyaM mahAdbhutam ॥ AtmaprabhAvitAnena vyAptasarvadigantaram ॥ 9 ॥

अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः ॥ मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि ॥ १० ॥

atha pAzupatAH siddhAH bhasmasaJchannavigrahAH ॥ munayo 'bhyetya zatazo lInAH syustatra tejasi ॥ 10 ॥

तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु ॥ सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ११ ॥

tathA vilIyamAneSu tapasviSu mahAtmasu ॥ sadyastirodadhe tejastadadbhutamivAbhavat ॥ 11 ॥

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः ॥ किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति ॥ १२ ॥

taddRSTvA mahadAzcaryaM naimiSIyA maharSayaH ॥ kimetadityajAnanto yayurbrahmavanaM prati ॥ 12 ॥

प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः ॥ दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः ॥ १३ ॥

prAgevaiSAM tu gamanAtpavano lokapAvanaH ॥ darzanaM naimiSIyANAM saMvAdastairmahAtmanaH ॥ 13 ॥

शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे ॥ समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम् ॥ १४ ॥

zaddhAM buddhiM tatasteSAM sAMbe sAnucare zive ॥ samAptiM cApi satrasya dIrghapUrvasya satriNAm ॥ 14 ॥

विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये ॥ स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति ॥ १५ ॥

vijJApya jagatAM dhAtre brahmaNe brahmayonaye ॥ svakArye tadanujJAto jagAma svapuraM prati ॥ 15 ॥

अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च ॥ परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः ॥ १६ ॥

atha sthAnagato brahmA tumburornAradasya ca ॥ paraspara spardhitayorgAne vivadamAnayoH ॥ 16 ॥

तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् ॥ गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः ॥ १७ ॥

tadudbhAvitagAnottharasairmAdhyasthamAcaran ॥ gandharvairapsarobhizca sukhamAste niSevitaH ॥ 17 ॥

तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः ॥ मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन् ॥ १८ ॥

tadAnavasarAdeva dvAHsthairdvAri nivAritAH ॥ munayo brahmabhavanAdbahiH pArzvamupAvizan ॥ 18 ॥

अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः ॥ साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ १९ ॥

atha tumburuNA gAne samatAM prApya nAradaH ॥ sAhacaryeSvanujJAto brahmaNA parameSThinA ॥ 19 ॥

त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः ॥ सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः ॥ २० ॥

tyaktvA parasparaspardhAM maitrIM ca paramAM gataH ॥ saha tenApsarobhizca gandharvaizca samAvRtaH ॥ 20 ॥

उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् ॥ भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव ॥ २१ ॥

upavINayituM devaM nakulIzvaramIzvaram ॥ bhavanAnniryayau dhAturjaladAdaMzumAniva ॥ 21 ॥

तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् ॥ प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात् ॥ २२ ॥

taM dRSTvA SaTkulIyAste nAradaM munigovRSam ॥ praNamyAvasaraM zaMbhoH papracchuH paramAdarAt ॥ 22 ॥

स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति ॥ वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः ॥ २३ ॥

sa cAvasara evAyamitoMtargamyatAmiti ॥ vadanyayAvanyaparastvarayA parayA yutaH ॥ 23 ॥

ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् ॥ तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः ॥ २४ ॥

tato dvAri sthitA ye vai brahmaNe tAnnyavedayan ॥ tena te vivizurvezma piMDIbhUyAMDajanmanaH ॥ 24 ॥

प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत् ॥ समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे ॥ २५ ॥

pravizya dUrato devaM praNamya bhuvi daMDavat ॥ samIpe tadanujJAtAH parivRtyopatasthire ॥ 25 ॥

तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः ॥ वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः ॥ २६ ॥

tAMstatrAvasthitAn pRSTvA kuzalaM kamalAsanaH ॥ vRttAMtaM vo mayA jJAtaM vAyurevAha no yataH ॥ 26 ॥

भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति ॥ इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम् ॥ २७ ॥

bhavadbhiH kiM kRtaM pazcAnmAruteMtarhite sati ॥ ityuktavati deveze munayo 'vabhRthAtparam ॥ 27 ॥

गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति ॥ दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः ॥ २८ ॥

gaMgAtIrthesya gamanaM yAtrAM vArANasIM prati ॥ darzanaM tatra liMgAnAM sthApitAnAM surezvaraiH ॥ 28 ॥

अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत् ॥ आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम् ॥ २९ ॥

avimuktezvarasyApi liMgasyAbhyarcanaM sakRt ॥ AkAze mahatastasya tejorAzezca darzanam ॥ 29 ॥

मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः ॥ याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः ॥ ३० ॥

munInAM vilayaM tatra nirodhaM tejasastataH ॥ yAthAtmyavedanaM tasya ciMtitasyApi cAtmabhiH ॥ 30 ॥

सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः ॥ मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः ॥ ३१ ॥

sarvaM savistaraM tasmai praNamyAhurmuhurmuhuH ॥ munibhiH kathitaM zrutvA vizvakarmA caturmukhaH ॥ 31 ॥

कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा ॥ प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा ॥ ३२ ॥

kaMpayitvA ziraH kiMcitprAha gaMbhIrayA girA ॥ pratyAsIdati yuSmAkaM siddhirAmuSmikI parA ॥ 32 ॥

भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः ॥ प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम् ॥ ३३ ॥

bhavadbhirdIrghasatreNa ciramArAdhitaH prabhuH ॥ prasAdAbhimukho bhUta iti bhutArthasUcitam ॥ 33 ॥

वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत् ॥ तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम् ॥ ३४ ॥

vArANasyAM tu yuSmAbhiryaddRSTaM divi dIptimat ॥ talliMgasaMjJitaM sAkSAttejo mAhezvaraM param ॥ 34 ॥

तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः ॥ मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः ॥ ३५ ॥

tatra lInAzca munayaH zrautapAzupatavratAH ॥ muktA babhUvuH svasthAzca naiSThikA dagdhakilbiSAH ॥ 35 ॥

प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि ॥ स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा ॥ ३६ ॥

prApyAnena yathA muktiracirAdbhavatAmapi ॥ sa cAyamarthaH sUcyeta yuSmaddRSTena tejasA ॥ 36 ॥

सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः ॥ प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः ॥ ३८ ॥

sanatkumAro yatrAste mama putraH paro muniH ॥ pratIkSyAgamanaM sAkSAdbhUtanAthasya naMdinaH ॥ 38 ॥

सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः ॥ प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः ॥ ३८ ॥

sanatkumAro yatrAste mama putraH paro muniH ॥ pratIkSyAgamanaM sAkSAdbhUtanAthasya naMdinaH ॥ 38 ॥

पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् ॥ अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः ॥ ३९ ॥

purA sanatkumAropi dRSTvApi paramezvaram ॥ ajJAnAtsarvayogIndramAnI vinayadUSitaH ॥ 39 ॥

अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः ॥ ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः ॥ ४० ॥

abhyutthAnAdikaM yuktamakurvannatinirbhayaH ॥ tato 'parAdhAtkruddhena mahoSTro naMdinA kRtaH ॥ 40 ॥

अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया ॥ उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै ॥ ४१ ॥

atha kAlena mahatA tadarthe zocatA mayA ॥ upAsya devaM devIJca naMdinaM cAnunIya vai ॥ 41 ॥

कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता ॥ प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम् ॥ ४२ ॥

kathaMciduSTratA tasya prayatnena nivAritA ॥ prApito hi yathApUrvaM sanatpUrvAM kumAratAm ॥ 42 ॥

तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् ॥ अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः ॥ ४३ ॥

tadAha ca mahAdevaH smayanniva gaNAdhipam ॥ avajJAya hi mAmeva tathAhaMkRtavAnmuniH ॥ 43 ॥

अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ ॥ ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन् ॥ ४४ ॥

atastvameva yAthAtmyaM mamAsmai kathayAnagha ॥ brahmaNaH pUrvajaH putro mAM mUDha iva saMsmaran ॥ 44 ॥

मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः ॥ धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति ॥ ४५ ॥

mayaiva ziSyate datto mama jJAnapravartakaH ॥ dharmAdhyakSAbhiSekaM ca tava nirvartayiSyati ॥ 45 ॥

स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः ॥ यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान् ॥ ४६ ॥

sa evaM vyAhRto bhUyassarvabhUtagaNAgraNIH ॥ yatparAjJApanaM mUrdhnA prAtaH pratigRhItavAn ॥ 46 ॥

तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात् ॥ प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम् ॥ ४७ ॥

tathA sanatkumAro 'pi merau madanuzAsanAt ॥ prasAdArthaM gaNasyAsya tapazcarati duzcaram ॥ 47 ॥

द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् ॥ तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति ॥ ४८ ॥

draSTavyazceti yuSmAbhiH prAggaNezasamAgamAt ॥ tatprasAdArthamacirAnnaMdI tatrAgamiSyati ॥ 48 ॥

इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना ॥ कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः ॥ ४९ ॥

iti satvaramAdizya preSitA vizvayoginA ॥ kumArazikharaM merordakSiNaM munayo yayuH ॥ 49 ॥