उपमन्युरुवाच ॥ श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः ॥ प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः ॥ १ ॥

upamanyuruvAca ॥ zrIkaMThanAthaM smaratAM sadyaH sarvArthasiddhayaH ॥ prasidhyaMtIti matvaike taM vai dhyAyaMti yoginaH ॥ 1 ॥

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते ॥ स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम् ॥ २ ॥

sthityarthaM manasaH kecitsthUladhyAnaM prakurvate ॥ sthUlaM tu nizcalaM ceto bhavetsUkSme tu tatsthiram ॥ 2 ॥

शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः ॥ मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत् ॥ ३ ॥

zive tu ciMtite sAkSAtsarvAH sidhyanti siddhayaH ॥ mUrtyaMtareSu dhyAteSu zivarUpaM viciMtayet ॥ 3 ॥

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः ॥ ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः ॥ ४ ॥

lakSayenmanasaH sthairyaM tattaddhyAyetpunaH punaH ॥ dhyAnamAdau saviSayaM tato nirviSayaM jaguH ॥ 4 ॥

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् ॥ बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते ॥ ५ ॥

tatra nirviSayaM dhyAnaM nAstItyeva satAM matam ॥ buddherhi santatiH kAciddhyAnamityabhidhIyate ॥ 5 ॥

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते ॥ तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम् ॥ ६ ॥

tena nirviSayA buddhiH kevaleha pravartate ॥ tasmAtsaviSayaM dhyAnaM bAlArkakiraNAzrayam ॥ 6 ॥

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः ॥ यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम् ॥ ७ ॥

sUkSmAzrayaM nirviSayaM nAparaM paramArthataH ॥ yadvA saviSayaM dhyAnaM tatsAkArasamAzrayam ॥ 7 ॥

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् ॥ निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते ॥ ८ ॥

nirAkArAtmasaMvittirdhyAnaM nirviSayaM matam ॥ nirbIjaM ca sabIjaM ca tadeva dhyAnamucyate ॥ 8 ॥

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा ॥ तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम् ॥ ९ ॥

nirAkArazrayatvena sAkArAzrayatastathA ॥ tasmAtsaviSayaM dhyAnamAdau kRtvA sabIjakam ॥ 9 ॥

अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये ॥ प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात् ॥ १० ॥

aMte nirviSayaM kuryAnnirbIjaM sarvasiddhaye ॥ prANAyAmena sidhyaMti devyAH zAMtyAdayaH kramAt ॥ 10 ॥

शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् ॥ शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते ॥ ११ ॥

zAMtiH prazAMtirdIptizca prasAdazca tataH param ॥ zamaH sarvApadAM caiva zAMtirityabhidhIyate ॥ 11 ॥

तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते ॥ बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते ॥ १२ ॥

tamaso 'ntabahirnAzaH prazAntiH parigIyate ॥ bahirantaHprakAzo yo dIptirityabhidhIyate ॥ 12 ॥

स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः ॥ कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च ॥ १३ ॥

svasthatA yA tu sA buddhaH prasAdaH parikIrtitaH ॥ kAraNAni ca sarvANi sabAhyAbhyaMtarANi ca ॥ 13 ॥

बुद्धेः प्रसादतः क्षिप्रं प्रसन्नानि भवन्त्युत ॥ ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यद्वा ध्यानप्रयोजनम् ॥ एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत् ॥ १४ ॥

buddheH prasAdataH kSipraM prasannAni bhavantyuta ॥ dhyAtA dhyAnaM tathA dhyeyaM yadvA dhyAnaprayojanam ॥ etaccatuSTayaM jJAtvA dhyAtA dhyAnaM samAcaret ॥ 14 ॥

ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः ॥ श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः ॥ १५ ॥

jJAnavairAgyasaMpanno nityamavyagramAnasaH ॥ zraddadhAnaH prasannAtmA dhyAtA sadbhirudAhRtaH ॥ 15 ॥

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः ॥ १६ ॥

dhyai ciMtAyAM smRto dhAtuH zivaciMtA muhurmuhuH ॥ 16 ॥

योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् ॥ ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम् ॥ १७ ॥

yogAbhyAsastathAlpe 'pi yathA pApaM vinAzayet ॥ dhyAyataH kSaNamAtraM vA zraddhayA paramezvaram ॥ 17 ॥

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ॥ १८ ॥

avyAkSiptena manasA dhyAnamityabhidhIyate ॥ 18 ॥

बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम् ॥ ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः ॥ १९ ॥

buddhipravAharUpasya dhyAnasyAsyAvalaMbanam ॥ dhyeyamityucyate sadbhistacca sAMbaH svayaM zivaH ॥ 19 ॥

विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम् ॥ शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम् ॥ २० ॥

vimuktipratyayaM pUrNamaizvaryaM cANimAdikam ॥ zivadhyAnasya pUrNasya sAkSAduktaM prayojanam ॥ 20 ॥

यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात् ॥ तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः ॥ २१ ॥

yasmAtsaukhyaM ca mokSaM ca dhyAnAdabhayamApnuyAt ॥ tasmAtsarvaM parityajya dhyAnayukto bhavennaraH ॥ 21 ॥

नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः ॥ ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ॥ २२ ॥

nAsti dhyAnaM vinA jJAnaM nAsti dhyAnamayoginaH ॥ dhyAnaM jJAnaM ca yasyAsti tIrNastena bhavArNavaH ॥ 22 ॥

ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम् ॥ योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति ॥ २३ ॥

jJAnaM prasannamekAgramazeSopAdhivarjitam ॥ yogAbhyAsena yuktasya yoginastveva sidhyati ॥ 23 ॥

प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः ॥ पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा ॥ २४ ॥

prakSINAzeSapApAnAM jJAne dhyAne bhavenmatiH ॥ pApopahatabuddhInAM tadvArtApi sudurlabhA ॥ 24 ॥

यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् ॥ तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात् ॥ २५ ॥

yathAvahnirmahAdIptaH zuSkamArdraM ca nirdahet ॥ tathA zubhAzubhaM karma dhyAnAgnirdahate kSaNAt ॥ 25 ॥

अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः ॥ योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत् ॥ २६ ॥

atyalpo 'pi yathA dIpaH sumahannAzayettamaH ॥ yogAbhyAsastathAlpo 'pi mahApApaM vinAzayet ॥ 26 ॥

ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम् ॥ यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते ॥ २७ ॥

dhyAyataH kSaNamAtraM vA zraddhayA paramezvaram ॥ yadbhavetsumahacchreyastasyAMto naiva vidyate ॥ 27 ॥

नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः ॥ नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत् ॥ २८ ॥

nAsti dhyAnasamaM tIrthaM nAsti dhyAnasamaM tapaH ॥ nAsti dhyAnasamo yajJastasmAddhyAnaM samAcaret ॥ 28 ॥

तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान् ॥ योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात् ॥ २९ ॥

tIrthAni toyapUrNAni devAnpASANamRnmayAn ॥ yogino na prapadyaMte svAtmapratyayakAraNAt ॥ 29 ॥

योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् ॥ यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ॥ ३० ॥

yoginAM ca vapuH sUkSmaM bhavetpratyakSamaizvaram ॥ yathA sthUlamayuktAnAM mRtkASThAdyaiH prakalpitam ॥ 30 ॥

यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः ॥ तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः ॥ ३१ ॥

yathehAMtazcarA rAjJaH priyAH syurna bahizcarAH ॥ tathAMtardhyAnaniratAH priyAzzaMbhorna karmiNaH ॥ 31 ॥

बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः ॥ दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ॥ ३२ ॥

bahiskarA yathA loke nAtIva phalabhoginaH ॥ dRSTvA narendrabhavane tadvadatrApi karmiNaH ॥ 32 ॥

यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः ॥ योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति ॥ ३३ ॥

yadyaMtarA vipadyaMte jJAnayogArthamudyataH ॥ yogasyodyogamAtreNa rudralokaM gamiSyati ॥ 33 ॥

अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले ॥ ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते ॥ ३४ ॥

anubhUya sukhaM tatra sa jAto yoginAM kule ॥ jJAnayogaM punarlabdhvA saMsAramativartate ॥ 34 ॥

जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः ॥ न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः ॥ ३५ ॥

jijJAsurapi yogasya yAM gatiM labhate naraH ॥ na tAM gatimavApnoti sarvairapi mahAmakhaiH ॥ 35 ॥

द्विजानां वेदविदुषां कोटिं संपूज्य यत्फलम् ॥ भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने ॥ ३६ ॥

dvijAnAM vedaviduSAM koTiM saMpUjya yatphalam ॥ bhikSAmAtrapradAnena tatphalaM zivayogine ॥ 36 ॥

यज्ञाग्निहोत्रदानेन तीर्थहोमेषु यत्फलम् ॥ योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत् ॥ ३७ ॥

yajJAgnihotradAnena tIrthahomeSu yatphalam ॥ yoginAmannadAnena tatsamastaM phalaM labhet ॥ 37 ॥

ये चापवादं कुर्वंति विमूढाश्शिवयोगिनाम् ॥ श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात् ॥ ३८ ॥

ye cApavAdaM kurvaMti vimUDhAzzivayoginAm ॥ zrotRbhiste prapadyante narakeSvAmahIkSayAt ॥ 38 ॥

सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम् ॥ तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यस्सुमहतां मतः ॥ ये पुनः सततं भक्त्या भजंति शवयोगिनः ॥ ३९ ॥

sati zrotari vaktAsyAdapavAdasya yoginAm ॥ tasmAcchrotA ca pApIyAndaNDyassumahatAM mataH ॥ ye punaH satataM bhaktyA bhajaMti zavayoginaH ॥ 39 ॥

ते विदंति महाभोगानंते योगं च शांकरम् ॥ भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्संपूज्याः शिवयोगिनः ॥ ४० ॥

te vidaMti mahAbhogAnaMte yogaM ca zAMkaram ॥ bhogArthibhirnaraistasmAtsaMpUjyAH zivayoginaH ॥ 40 ॥

प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः ॥ योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः ॥ ४१ ॥

pratizrayAnnapAnAdyaiH zayyAprAvaraNAdibhiH ॥ yogadharmaH sasAratvAdabhedyaH pApamudgaraiH ॥ 41 ॥

वज्रतंदुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः ॥ न लिप्यंते च तापौघैः पद्मपत्रं यथांभसा ॥ ४२ ॥

vajrataMdulavajjJeyaM tathA pApena yoginaH ॥ na lipyaMte ca tApaughaiH padmapatraM yathAMbhasA ॥ 42 ॥

यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः ॥ सो ऽपि देशो भवेत्पूतः सपूत इति किं पुनः ॥ ४३ ॥

yasmindeze vasennityaM zivayogarato muniH ॥ so 'pi dezo bhavetpUtaH sapUta iti kiM punaH ॥ 43 ॥

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः ॥ सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत् ॥ ४४ ॥

tasmAtsarvaM parityajya kRtyamanyadvicakSaNaH ॥ sarvaduHkhaprahANAya zivayogaM samabhyaset ॥ 44 ॥

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया ॥ भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम् ॥ ४५ ॥

siddhayogaphalo yogI lokAnAM hitakAmyayA ॥ bhogAnbhuktvA yathAkAmaM viharedvAtra vartatAm ॥ 45 ॥

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् ॥ त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम् ॥ ४६ ॥

athavA kSudramityeva matvA vaiSayikaM sukham ॥ tyaktvA virAgayogena svecchayA karma mucyatAm ॥ 46 ॥

यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्टारिष्टं च भूयसा ॥ स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत् ॥ ४७ ॥

yastvAsannAM mRtiM martyo dRSTAriSTaM ca bhUyasA ॥ sa yogArambhanirataH zivakSetraM samAzrayet ॥ 47 ॥

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः ॥ प्राणान्विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत् ॥ ४८ ॥

sa tatra nivasanneva yadi dhIramanA naraH ॥ prANAnvinApi rogAdyaiH svayameva parityajet ॥ 48 ॥

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चांगं शिवानले ॥ क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात् ॥ ४९ ॥

kRtvApyanazanaM caiva hutvA cAMgaM zivAnale ॥ kSiptvA vA zivatIrtheSu svadehamavagAhanAt ॥ 49 ॥

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् ॥ सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा २ ॥ ५० ॥

zivazAstroktavidhivatprANAnyastu parityajet ॥ sadya eva vimucyeta nAtra kAryA vicAraNA 2 ॥ 50 ॥

रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः ॥ म्रियते यदि सोप्येवं मुच्यते नात्र संशयः ॥ ५१ ॥

rogAdyairvAtha vivazaH zivakSetraM samAzritaH ॥ mriyate yadi sopyevaM mucyate nAtra saMzayaH ॥ 51 ॥

यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशंत्यनशनादिभिः ॥ शास्त्रविश्रंभधीरेण मनसा क्रियते यतः ॥ ५२ ॥

yathA hi maraNaM zreSThamuzaMtyanazanAdibhiH ॥ zAstravizraMbhadhIreNa manasA kriyate yataH ॥ 52 ॥

शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा ॥ यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते ॥ ५३ ॥

zivanindArataM hatvA pIDitaH svayameva vA ॥ yastyajeddustyajAnprANAnna sa bhUyaH prajAyate ॥ 53 ॥

शिवनिन्दारतं हंतुमशक्तो यः स्वयं मृतः ॥ सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः ॥ ५४ ॥

zivanindArataM haMtumazakto yaH svayaM mRtaH ॥ sadya eva pramucyeta triH saptakulasaMyutaH ॥ 54 ॥

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा ॥ न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः ॥ ५५ ॥

zivArthe yastyajetprANAJchivabhaktArthameva vA ॥ na tena sadRzaH kazcinmuktimArgasthito naraH ॥ 55 ॥

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमंडलात् ॥ एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा ॥ ५६ ॥

tasmAcchIghratarA muktistasya saMsAramaMDalAt ॥ eteSvanyatamopAyaM kathamapyavalambya vA ॥ 56 ॥

षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि ॥ पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् ॥ ५७ ॥

SaDadhvazuddhiM vidhivatprApto vA mriyate yadi ॥ pazUnAmiva tasyeha na kuryAdaurdhvadaihikam ॥ 57 ॥

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः ॥ शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा ॥ खनेद्वा भुवि तद्देहं दहेद्वा शुचिनाग्निना ॥ ५८ ॥

naivAzaucaM prapadyeta tatputrAdivizeSataH ॥ zivacArArthamathavA zivavidyArthameva vA ॥ khanedvA bhuvi taddehaM dahedvA zucinAgninA ॥ 58 ॥

क्षिपेद्वाप्सु शिवास्वेव त्यजेद्वा काष्ठलोष्टवत् ॥ अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम् ॥ ५९ ॥

kSipedvApsu zivAsveva tyajedvA kASThaloSTavat ॥ athainamapi coddizya karma cetkartumIpsitam ॥ 59 ॥

कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत् ॥ धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेतस्य सन्ततिः ॥ नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः ॥ ६० ॥

kalyANameva kurvIta zaktyA bhaktAMzca tarpayet ॥ dhanaM tasya bhajecchaivaH zaivI cetasya santatiH ॥ nAsti cettacchive dadyAnnadadyAtpazusantatiH ॥ 60 ॥