उपमन्युरुवाच ॥ अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव ॥ यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात् ॥ १ ॥

upamanyuruvAca ॥ anuktaM cAtra pUjAyAH kamalopabhayAdiva ॥ yattadanyatpravakSyAmi samAsAnna tu vistarAt ॥ 1 ॥

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् ॥ कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा ॥ २ ॥

havirnivedanAtpUrvaM dIpadAnAdanantaram ॥ kuryAdAvaraNAbhyarcAM prApte nIrAjane 'tha vA ॥ 2 ॥

तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च ॥ शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत् ॥ ३ ॥

tatrezAnAdisadyAMtaM rudrAdyastrAMtameva ca ॥ zivasya vA zivAyAzca prathamAvaraNe japet ॥ 3 ॥

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा ॥ पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा ॥ ४ ॥

aizAnyAM pUrvabhAge ca dakSiNe cottare tathA ॥ pazcime ca tathAgneyyAmaizAnyAM nairRte tathA ॥ 4 ॥

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् ॥ गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा ॥ ५ ॥

vAyavyAM punaraizAnyAM caturdikSu tataH param ॥ garbhAvaraNamAkhyAtaM mantrasaMghAtameva vA ॥ 5 ॥

हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् ॥ तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत् ॥ ६ ॥

hRdayAdyastraparyaMtamathavApi samarcayet ॥ tadbahiH pUrvataH zakraM yamaM dakSiNato yajet ॥ 6 ॥

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः ॥ ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत् ॥ ७ ॥

varuNaM vAruNe bhAge dhanadaM cottare budhaH ॥ Izamaize 'nalaM svIye nairRte nirRtiM yajet ॥ 7 ॥

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे ॥ बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि ॥ ८ ॥

mArute mArutaM viSNuM nairRte vidhimaizvare ॥ bahiHpadmasya vajrAdyAnyabjAMtAnyAyudhAnyapi ॥ 8 ॥

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् ॥ देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः ॥ ९ ॥

prasiddharUpANyAzAsu lokezAnAM kramAdyajet ॥ devaM devIM ca saMprekSya sarvAvaraNadevatAH ॥ 9 ॥

बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् ॥ सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः ॥ १० ॥

baddhAMjalipuTA dhyeyAH samAsInA yathAsukham ॥ sarvAvaraNadevAnAM svAbhidhAnairnamoyutaiH ॥ 10 ॥

पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् ॥ गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा ॥ ११ ॥

puSpaiH saMpUjanaM kuryAnnatvA sarvAnyathAkramam ॥ garbhAvaraNamevApi yajetsvAvaraNena vA ॥ 11 ॥

योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा ॥ हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च ॥ १२ ॥

yoge dhyAne jape home vAhye vAbhyaMtare 'pi vA ॥ havizca SaDvidhaM deyaM zuddhaM mudgAnnameva ca ॥ 12 ॥

पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् ॥ एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम् ॥ १३ ॥

pAyasaM dadhisaMmizraM gauDaM ca madhunAplutam ॥ eteSvekamanekaM vA nAnAvyaMjanasaMyutam ॥ 13 ॥

गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् ॥ भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च ॥ १४ ॥

guDakhaMDanvitaM dadyAnmathitaM dadhi cottamam ॥ bhakSyANyapUpamukhyAni svAdumaMti phalAni ca ॥ 14 ॥

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् ॥ मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च ॥ १५ ॥

raktacandanapuSpADhyaM pAnIyaM cAtizItalam ॥ mRdu elArasAktaM ca khaNDaM pUgaphalasya ca ॥ 15 ॥

दलानि नागवल्ल्याश्च युक्तानि खदिरादिभिः ॥ गौराणि स्वर्णवर्णानि विहितानि शिवानि च ॥ शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् ॥ १६ ॥

dalAni nAgavallyAzca yuktAni khadirAdibhiH ॥ gaurANi svarNavarNAni vihitAni zivAni ca ॥ zailameva sitaM cUrNaM nAtirUkSaM na dUSitam ॥ 16 ॥

कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम् ॥ आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् ॥ १७ ॥

karpUraM cAtha kaMkolaM jAtyAdi ca navaM zubham ॥ AlepanaM candanaM syAnmUlakASThaMrajomayam ॥ 17 ॥

कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः ॥ पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च ॥ १८ ॥

kastUrikA kuMkumaM ca raso mRgamadAtmakaH ॥ puSpANi surabhINyeva pavitrANi zubhAni ca ॥ 18 ॥

निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च ॥ स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने ॥ १९ ॥

nirgaMdhAnyugragaMdhAni dUSitAnyuSitAni ca ॥ svayameva vizIrNAni na deyAni zivArcane ॥ 19 ॥

वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च ॥ विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः ॥ २० ॥

vAsAMsi ca mRdUnyeva tapanIyamayAni ca ॥ vidyudvalayakalpAni bhUSaNAni vizeSataH ॥ 20 ॥

सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः ॥ आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः ॥ २१ ॥

sarvANyetAni karpUraniryAsAgurucandanaiH ॥ AdhUpitAni puSpaughairvAsitAni samaMtataH ॥ 21 ॥

चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः ॥ घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते ॥ २२ ॥

candanAgurukarpUrakASThaguggulucUrNikaiH ॥ ghRtena madhunA caiva siddho dhUpaH prazasyate ॥ 22 ॥

कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना ॥ नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः ॥ २३ ॥

kapilAsambhavenaiva ghRtenAtisugandhinA ॥ nityaM pradIpitA dIpAH zastAH karpUrasaMyutAH ॥ 23 ॥

पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा ॥ कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके ॥ २४ ॥

paJcagavyaM ca madhuraM payo dadhi ghRtaM tathA ॥ kapilAsambhavaM zambhoriSTaM snAne ca pAnake ॥ 24 ॥

आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च ॥ सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च ॥ २५ ॥

AsanAni ca bhadrANi gajadaMtamayAni ca ॥ suvarNaratnayuktAni citrANyAstaraNAni ca ॥ 25 ॥

मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च ॥ उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च ॥ २६ ॥

mRdUpadhAnayuktAni sUkSmatUlamayAni ca ॥ uccAvacAni ramyANi zayanAni sukhAni ca ॥ 26 ॥

नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम् ॥ शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः ॥ २७ ॥

nadyassamudragAminyA naTAdvAmbhaH samAhRtam ॥ zItaJca vastrapUtaM tadviziSTaM snAnapAnayoH ॥ 27 ॥

छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम् ॥ नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् ॥ २८ ॥

chatraM zazinibhaM cAru muktAdAmavirAjitam ॥ navaratnacitaM divyaM hemadaNDamanoharam ॥ 28 ॥

चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते ॥ राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते ॥ २९ ॥

cAmare ca site sUkSme cAmIkarapariSkRte ॥ rAjahaMsadvayAkAre ratnadaMDopazobhite ॥ 29 ॥

दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥ समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् ॥ ३० ॥

darpaNaM cApi susnigdhaM divyagandhAnulepanam ॥ samaMtAdratnasaJchannaM sragvairaizcApi bhUSitam ॥ 30 ॥

गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः ॥ आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः ॥ ३१ ॥

gambhIraninadaH zaMkho haMsakuMdendusannibhaH ॥ AsvapRSThAdidezeSu ratnacAmIkarAcitaH ॥ 31 ॥

काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च ॥ सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च ॥ ३२ ॥

kAhalAni ca ramyANi nAnAnAdakarANi ca ॥ suvarNanirmitAnyeva mauktikAlaMkRtAni ca ॥ 32 ॥

भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः ॥ समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः ॥ ३३ ॥

bherImRdaMgamurajatimicchapaTahAdayaH ॥ samudrakalpasannAdAH kalpanIyAH prayatnataH ॥ 33 ॥

भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः ॥ तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् ॥ ३४ ॥

bhAMDAnyapi ca ramyANi patrANyapi ca kRtsnazaH ॥ tadAdhArANi 1 sarvANi sauvarNAnyeva sAdhayet ॥ 34 ॥

आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ॥ राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् ॥ ३५ ॥

AlayaM ca mahezasya zivasya paramAtmanaH ॥ rAjAvasathavatkalpyaM zilpazAstroktalakSaNam ॥ 35 ॥

उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम् ॥ अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् ॥ ३६ ॥

uccaprAkArasaMbhinnaM bhUdharAkAragopuram ॥ anekaratnasaMcchannaM hemadvArakapATakam ॥ 36 ॥

तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम् ॥ मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् ॥ ३७ ॥

taptajAMbUnadamayaM ratnastambhazatAvRtam ॥ muktAdAmavitAnADhyaM vidrumadvAratoraNam ॥ 37 ॥

चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः ॥ अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् ॥ ३८ ॥

cAmIkaramayairdivyairmukuTaiH kumbhalakSaNaiH ॥ alaMkRtazirobhAgamastra 2 Ajena cihnitam ॥ 38 ॥

राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः ॥ प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः ॥ ३९ ॥

rAjanyArhanivAsaizca rAjavIthyAdizobhitaiH ॥ procchritaprAMzuzikharaiH prAsAdaizca samaMtataH ॥ 39 ॥

आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च ॥ अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव ॥ ४० ॥

AsthAnasthAnavaryaizca sthitairdikSu vidikSu ca ॥ atyantAlaMkRtaprAMtamaMtarAvaraNairiva ॥ 40 ॥

उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः ॥ वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् ॥ ४१ ॥

uttamastrIsahasraizca nRtyageyavizAradaiH ॥ veNuvINAvidagdhaizca puruSairbahubhiryutam ॥ 41 ॥

रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः ॥ अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः ॥ ४२ ॥

rakSitaM rakSibhirvIrairgajavAjirathAnvitaiH ॥ anekapuSpavATIbhiranekaizca sarovaraiH ॥ 42 ॥

दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम् ॥ वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः ॥ ४३ ॥

dIrghikAbhiranekAbhirdigvidikSu virAjitam ॥ vedavedAMtatattvajJaizzivazAstraparAyaNaiH ॥ 43 ॥

शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः ॥ शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः ॥ ४४ ॥

zivAzramaratairbhaktaiH zivazAstroktalakSaNaiH ॥ zAMtaiH smitamukhaiH sphItaiH sadAcAraparAyaNaiH ॥ 44 ॥

शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः ॥ एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः ॥ ४५ ॥

zaivairmAhezvaraizcaiva zrImadbhissevitadvijaiH ॥ evamaMtarbahirvAthayathAzaktivinirmitaiH ॥ 45 ॥

स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये ॥ केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ ॥ ४६ ॥

sthAne zilAmaye dAMte dArave ceSTakAmaye ॥ kevalaM mRnmaye vApi puNyAraNye 'tha vA girau ॥ 46 ॥

नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे ॥ आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् ॥ द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत् ॥ ४७ ॥

nadyAM devAlaye 'nyatra deze vAtha gRhe zubhe ॥ ADhyo vAtha daridro vA svakAM zaktimavaMcayan ॥ dravyairnyAyArjitaireva bhaktyA devaM samarcayet ॥ 47 ॥

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् ॥ न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः ॥ ४८ ॥

athAnyAyArjitaizcApi bhaktyA cecchivamarcayet ॥ na tasya pratyavAyo 'sti bhAvavazyo yataH prabhuH ॥ 48 ॥

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि ॥ न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम् ॥ ४९ ॥

nyAyArjitairapi dravyairabhaktyA pUjayedyadi ॥ na tatphalamavApnoti bhaktirevAtra kAraNam ॥ 49 ॥

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् ॥ अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः ॥ ५० ॥

bhaktyA vittAnusAreNa zivamuddizya yatkRtam ॥ alpe mahati vA tulyaM phalamADhyadaridrayoH ॥ 50 ॥

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः ॥ महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः ॥ ५१ ॥

bhaktyA pracoditaH kuryAdalpavittopi mAnavaH ॥ mahAvibhavasAropi na kuryAdbhaktivarjitaH ॥ 51 ॥

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः ॥ न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम् ॥ ५२ ॥

sarvasvamapi yo dadyAcchive bhaktivivarjitaH ॥ na tena phalabhAksa syAdbhaktirevAtra kAraNam ॥ 52 ॥

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः ॥ गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम् ॥ ५३ ॥

na tattapobhiratyugrairna ca sarvairmahAmakhaiH ॥ gacchecchivapuraM divyaM muktvA bhaktiM zivAtmakam ॥ 53 ॥

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे ॥ शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते ॥ ५४ ॥

guhyAdguhyataraM kRSNa sarvatra paramezvare ॥ zive bhaktirna saMdehastayA bhakto vimucyate ॥ 54 ॥

शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् ॥ दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः ॥ ५५ ॥

zivamaMtrajapo dhyAnaM homo yajJastapaHzrutam ॥ dAnamadhyayanaM sarve bhAvArthaM nAtra saMzayaH ॥ 55 ॥

भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते ॥ भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते ॥ ५६ ॥

bhAvahIno narassarvaM kRtvApi na vimucyate ॥ bhAvayuktaH punassarvamakRtvApi vimucyate ॥ 56 ॥

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा ॥ मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः ॥ ५७ ॥

cAMdrAyaNasahasraizca prAjApatyazataistathA ॥ mAsopavAsaizcAnyaizca zivabhaktasya kiM punaH ॥ 57 ॥

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च ॥ तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते ॥ ५८ ॥

abhaktA mAnavAzcAsmiMlloke giriguhAsu ca ॥ tapaMti cAlpabhogArthaM bhakto bhAvena mucyate ॥ 58 ॥

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः ॥ राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः ॥ ५९ ॥

sAttvikaM muktidaM karma sattve vai yoginaH sthitAH ॥ rAjasaM siddhidaM kuryuH karmiNo rajasAvRtAH ॥ 59 ॥

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः ॥ ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः ॥ ६० ॥

asurA rAkSasAzcaiva tamoguNasamanvitAH ॥ aihikArthaM yajantIzaM narAzcAnye 'pi tAdRzAH ॥ 60 ॥

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च ॥ आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते ॥ ६१ ॥

tAmasaM rAjasaM vApi sAttvikaM bhAvameva ca ॥ Azritya bhaktyA pUjAdyaM kurvanbhadraM samaznute ॥ 61 ॥

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता ॥ तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम् ॥ ६२ ॥

yataH pApArNavAttrAtuM bhaktirnauriva nirmitA ॥ tasmAdbhaktyupapannasya rajasA tamasA ca kim ॥ 62 ॥

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा ॥ शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः ॥ ६३ ॥

antyajo vAdhamo vApi mUrkho vA patito 'pi vA ॥ zivaM prapannazcetkRSNa pUjyassarvasurAsuraiH ॥ 63 ॥

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् ॥ अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः ॥ ६४ ॥

tasmAtsarvaprayatnena bhaktyaiva zivamarcayet ॥ abhuktAnAM kvacidapi phalaM nAsti yatastataH ॥ 64 ॥

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम ॥ वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम् ॥ ६५ ॥

vakSyAmyatirahasyaM te zRNu kRSNa vaco mama ॥ vedaizzAstrairvedavidbhirvicArya suvinizcitam ॥ 65 ॥