उपमन्युरुवाच ॥ न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् ॥ स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् ॥ १ ॥

upamanyuruvAca ॥ nyAsastu trividhaH proktaH sthityutpattilayakramAt ॥ sthitirnyAso gRhasthAnAmutpattirbrahmacAriNAm ॥ 1 ॥

यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च ॥ स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत् ॥ २ ॥

yatInAM saMhRtinyAso vanasthAnAM tathaiva ca ॥ sa eva bhartRhInAyAH kuTuMbinyAH sthitirbhavet ॥ 2 ॥

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् ॥ अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः ॥ ३ ॥

kanyAyAH punarutpattiM vakSye nyAsasya lakSaNam ॥ aMguSThAdikaniSThAMtaM sthitinyAsa udAhRtaH ॥ 3 ॥

दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च ॥ उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः ॥ ४ ॥

dakSiNAMguSThamArabhya vAmAMguSThAntameva ca ॥ utpattinyAsa AkhyAto viparItastu saMhRtiH ॥ 4 ॥

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् ॥ अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः ॥ ५ ॥

sabiMdukAnnakArAdInvarNAnnyasyedanukramAt ॥ aMgulISu zivaM nyasyettalayorapyanAmayoH ॥ 5 ॥

अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः ॥ निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः ॥ ६ ॥

astranyAsaM tataH kRtvA dazadikSvastramaMtrataH ॥ nivRttyAdikalAH paJca paJcabhUtasvarUpiNIH ॥ 6 ॥

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः ॥ हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः ॥ ७ ॥

paJcabhUtAdhipaissArdhaM tataccihnasamanvitAH ॥ hRtkaNTatAlubhrUmadhyabrahmarandhrasamAzrayAH ॥ 7 ॥

तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् ॥ तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत् ॥ ८ ॥

tadtadbIjena saMgraMthIstadtadbIjeSu bhAvayet ॥ tAsAM vizodhanArthAya vidyAM paJcAkSarIM japet ॥ 8 ॥

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः ॥ भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया ॥ ९ ॥

niruddhvA prANavAyuM ca guNasaMkhyAnusArataH ॥ bhUtagraMthiM tatazchidyAdastreNaivAstramudrayA ॥ 9 ॥

नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना ॥ निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा ॥ १० ॥

nADyA suSumnayAtmAnaM preritaM prANavAyunA ॥ nirgataM brahmarandhreNa yojayecchivatejasA ॥ 10 ॥

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् ॥ ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना ॥ ११ ॥

vizoSya vAyunA pazcAddehaM kAlAgninA dahet ॥ tatazcoparibhAvena kalAssaMhRtya vAyunA ॥ 11 ॥

देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना ॥ प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत् ॥ १२ ॥

dehaM saMhRtya vai dagdhaM kalAsspRSTvA sahAbdhinA ॥ plAvayitvAmRtairdehaM yathAsthAnaM nivezayet ॥ 12 ॥

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु ॥ अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः ॥ १३ ॥

atha saMhRtya vai dagdhaH kalAsargaM vinaiva tu ॥ amRtaplAvanaM kuryAdbhasmIbhUtasya vai tataH ॥ 13 ॥

ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् ॥ शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत् ॥ १४ ॥

tato vidyAmaye tasmindehe dIpazikhAkRtim ॥ zivAnnirgatamAtmAnaM brahmaraMdhreNa yojayet ॥ 14 ॥

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे ॥ पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः ॥ १५ ॥

dehasyAntaH praviSTaM taM dhyAtvA hRdayapaMkaje ॥ punazcAmRtavarSeNa siMcedvidyAmayaM vapuH ॥ 15 ॥

ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ॥ देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत् ॥ १६ ॥

tataH kuryAtkaranyAsaM karazodhanapUrvakam ॥ dehanyAsaM tataH pazcAnmahatyA mudrayA caret ॥ 16 ॥

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना ॥ वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु ॥ १७ ॥

aMganyAsaM tataH kRtvA zivoktena tu vartmanA ॥ varNanyAsaM tataH kuryAddhastapAdAdisaMdhiSu ॥ 17 ॥

षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च ॥ दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम् ॥ १८ ॥

SaDaMgAni tato nyasya jAtiSaTkayutAni ca ॥ digbaMdhamAcaretpazcAdAgneyAdi yathAkramam ॥ 18 ॥

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् ॥ तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना ॥ १९ ॥

yadvA mUrdhAdipaJcAMgaM nyAsameva samAcaret ॥ tathA SaDaMganyAsaM ca bhUtazuddhyAdikaM vinA ॥ 19 ॥

एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् ॥ शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ २० ॥

evaM samAsarUpeNa kRtvA dehAtmazodhanam ॥ zivabhAvamupAgamya pUjayetparamezvaram ॥ 20 ॥

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः ॥ स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् ॥ २१ ॥

atha yasyAstyavasaro nAsti vA mativibhramaH ॥ sa vistIrNena kalpena nyAsakarma samAcaret ॥ 21 ॥

तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः ॥ तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः ॥ २२ ॥

tatrAdyo mAtRkAnyAso brahmanyAsastataH paraH ॥ tRtIyaH praNavanyAso haMsanyAsastaduttaraH ॥ 22 ॥

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः ॥ एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु ॥ २३ ॥

paJcamaH kathyate sadbhirnyAsaH paJcAkSarAtmakaH ॥ eteSvekamanekaM vA kuryAtpUjAdi karmasu ॥ 23 ॥

अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके ॥ इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा ॥ २४ ॥

akAraM mUrdhni vinyasya AkAraM ca lalATake ॥ iM IM ca netrayostadvatuM UM zravaNayostathA ॥ 24 ॥

कपोलयोश्चैव ळं ॡं नासापुटद्वये ॥ एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् ॥ २५ ॥

kapolayozcaiva LaM lRRM nAsApuTadvaye ॥ ememoSThadvayoromauM daMtapaMktidvayoH kramAt ॥ 25 ॥

अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् ॥ कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु ॥ २६ ॥

aM jihvAyAmatho tAlunyaH prayojyo yathAkramam ॥ kavargaM dakSiNe haste nyasetpaJcasu saMdhiSu ॥ 26 ॥

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् ॥ टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि ॥ २७ ॥

cavargaM ca tathA vAmahastasaMdhiSu vinyaset ॥ TavargaM ca tavargaM ca pAdayorubhayorapi ॥ 27 ॥

पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः ॥ न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम् ॥ २८ ॥

paphau tu pArzvayoH pRSThe nAbhau cApi babhau tataH ॥ nyasenmakAraM hRdaye tvagAdiSu yathAkramam ॥ 28 ॥

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु ॥ हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे ॥ २९ ॥

yakarAdisakArAMtAnnyasetsaptasu dhAtuSu ॥ haMkAraM hRdayasyAMtaH kSakAraM bhrUyugAMtare ॥ 29 ॥

एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना ॥ अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत् ॥ ३० ॥

evaM varNAnpravinyasya paJcAzadrudravartmanA ॥ aMgavaktrakalAbhedAtpaJca brahmANi vinyaset ॥ 30 ॥

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् ॥ शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् ॥ ३१ ॥

karanyAsAdyamapi taiH kRtvA vAtha na vA kramAt ॥ zirovadanahRdguhyapAdeSvetAni kalpayet ॥ 31 ॥

ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् ॥ ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात् ॥ ३२ ॥

tatazcordhvAdivaktrANi pazcimAMtAni kalpayet ॥ IzAnasya kalAH paJca paJcasveteSu ca kramAt ॥ 32 ॥

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि ॥ चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः ॥ ३३ ॥

tatazcaturSu vaktreSu puruSasya kalA api ॥ catasraH praNidhAtavyAH pUrvAdikramayogataH ॥ 33 ॥

हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि ॥ अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः ॥ ३४ ॥

hRtkaMThAMseSu nAbhau ca kukSau pRSThe ca vakSasi ॥ aghorasya kalAzcASTau pAdayorapi hastayoH ॥ 34 ॥

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु ॥ जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् ॥ ३५ ॥

pazcAttrayoHdazakalAH pAyumeDhrorujAnuSu ॥ jaMghAsphikkaTipArzveSu vAmadevasya bhAvayet ॥ 35 ॥

घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः ॥ अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः ॥ ३६ ॥

ghrANe zirasi bAhvozca kalpayetkalpavittamaH ॥ aSTatriMzatkalAnyAsamevaM kRtvAnupUrvazaH ॥ 36 ॥

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् ॥ बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः ॥ ३७ ॥

pazcAtpraNavaviddhImAnpraNavanyAsamAcaret ॥ bAhudvaye kUrparayostathA ca maNibandhayoH ॥ 37 ॥

पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा ॥ इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः ॥ ३८ ॥

pArzvodarorujaMgheSu pAdayoH pRSThatastathA ॥ itthaM praNavavinyAsaM kRtvA nyAsavicakSaNaH ॥ 38 ॥

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् ॥ बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि ॥ ३९ ॥

haMsanyAsaM prakurvIta zivazAstre yathoditam ॥ bIjaM vibhajya haMsasya netrayorghrANayorapi ॥ 39 ॥

विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि ॥ कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा ॥ ४० ॥

vibhajya bAhunetrAsyalalATe ghrANayorapi ॥ kakSayoH skandhayozcaiva pArzvayostanayostathA ॥ 40 ॥

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना ॥ हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः ॥ ४१ ॥

kaThyoH pANyorgulphayozca yadvA paJcAMgavartmanA ॥ haMsanyAsamimaM kRtvA nyasetpaJcAkSarIM tataH ॥ 41 ॥

यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते ॥ नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत् ॥ ४२ ॥

yathA pUrvoktamArgeNa zivatvaM yena jAyate ॥ nAzivaH zivamabhyasyennAzivaH zivamarcayet ॥ 42 ॥

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् ॥ तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् ॥ ४३ ॥

nAzivastu zivaM dhyAyennAzivamprApnuyAcchivam ॥ tasmAcchaivIM tanuM kRtvA tyaktvA ca pazubhAvanAm ॥ 43 ॥

शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् ॥ कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ॥ ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः ॥ ४४ ॥

zivo 'hamiti saMcintya zaivaM karma samAcaret ॥ karmayajJastapoyajJo japayajJastaduttaraH ॥ dhyAnayajJo jJAnayajJaH paJca yajJAH prakIrtitAH ॥ 44 ॥

कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ॥ जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा ॥ ४५ ॥

karmayajJaratAH kecittapoyajJaratAH pare ॥ japayajJaratAzcAnye dhyAnayajJaratAstathA ॥ 45 ॥

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ॥ क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः ॥ ४६ ॥

jJAnayajJaratAzcAnye viziSTAzcottarottaram ॥ kramayajJo dvidhA proktaH kAmAkAmavibhedataH ॥ 46 ॥

कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ॥ अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः ॥ ४७ ॥

kAmAnkAmI tato bhuktvA kAmAsaktaH punarbhavet ॥ akAme rudrabhavane bhogAnbhuktvA tatazcyutaH ॥ 47 ॥

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ॥ तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः ॥ ४८ ॥

tapoyajJarato bhUtvA jAyate nAtra saMzayaH ॥ tapasvI ca punastasminbhogAn bhuktvA tatazcyutaH ॥ 48 ॥

जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ॥ जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह ॥ ४९ ॥

japadhyAnarato bhUtvA jAyate bhuvi mAnavaH ॥ japadhyAnarato martyastadvaiziSTyavazAdiha ॥ 49 ॥

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् ॥ ५० ॥

jJAnaM labdhvAcirAdeva zivasAyujyamApnuyAt ॥ tasmAnmukto zivAjJaptaH karmayajJo 'pi dehinAm ॥ 50 ॥

अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ॥ तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत् ॥ ५१ ॥

akAmaH kAmasaMyukto bandhAyaiva bhaviSyati ॥ tasmAtpaJcasu yajJeSu dhyAnajJAnaparo bhavet ॥ 51 ॥

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ॥ हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः ॥ ५२ ॥

dhyAnaM jJAnaM ca yasyAsti tIrNastena bhavArNavaH ॥ hiMsAdidoSanirmukto vizuddhazcittasAdhanaH ॥ 52 ॥

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ॥ बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः ॥ ५३ ॥

dhyAnayajJaH parastasmAdapavargaphalapradaH ॥ bahiH karmakarA yadvannAtIva phalabhAginaH ॥ 53 ॥

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ॥ ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् ॥ ५४ ॥

dRSTvA narendrabhavane tadvadatrApi karmiNaH ॥ dhyAninAM hi vapuH sUkSmaM bhavetpratyakSamaizvaram ॥ 54 ॥

यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ॥ ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान् ॥ ५५ ॥

yatheha karmaNAM sthUlaM mRtkASThAdyaiH prakalpitam ॥ dhyAnayajJaratAstasmAddevAnpASANamRNmayAn ॥ 55 ॥

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् ॥ आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः ॥ ५६ ॥

nAtyaMtaM pratipadyaMte zivayAthAtmyavedanAt ॥ AtmasthaM yaH zivaM tyaktvA bahirabhyarcayennaraH ॥ 56 ॥

हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ॥ ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते ॥ ५७ ॥

hastasthaM phalamutsRjya lihetkUrparamAtmanaH ॥ jJAnAddhyAnaM bhaveddhyAnAjjJAnaM bhUyaH pravartate ॥ 57 ॥

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् ॥ द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे ॥ ५८ ॥

tadubhAbhyAM bhavenmuktistasmAddhyAnarato bhavet ॥ dvAdazAnte tathA mUrdhni lalATe bhrUyugAntare ॥ 58 ॥

नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ॥ नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा ॥ ५९ ॥

nAsAgre vA tathAsye vA kandhare hRdaye tathA ॥ nAbhau vA zAzvatasthAne zraddhAviddhena cetasA ॥ 59 ॥

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् ॥ अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा ॥ ६० ॥

bahiryAgopacAreNa devaM devIM ca pUjayet ॥ athavA pUjayennityaM liMge vA kRtakepi vA ॥ 60 ॥

वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ॥ अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा ॥ ६१ ॥

vahnau vA sthaNDile vAtha bhaktyA vittAnusArataH ॥ athavAMtarbahizcaiva pUjayetparamezvaram ॥ aMtaryAgarataH pUjAM bahiH kurvIta vA na vA ॥ 61 ॥