उपमन्युरुवाच ॥ ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः ॥ गच्छेद्बद्धांजलिर्ध्यायञ्छिवमण्डलपार्श्वतः ॥ १ ॥

upamanyuruvAca ॥ tataH snAnAdikaM sarvaM samApyAcAryacoditaH ॥ gacchedbaddhAMjalirdhyAyaJchivamaNDalapArzvataH ॥ 1 ॥

अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा ॥ नेत्रबंधनपर्यंतं दर्शयेन्मण्डलं गुरुः ॥ २ ॥

atha pUjAM vinA sarvaM kRtvA pUrvadine yathA ॥ netrabaMdhanaparyaMtaM darzayenmaNDalaM guruH ॥ 2 ॥

बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते ॥ यत्रापतंति पुष्णाणि तस्य नामा ऽस्य संदिशेत् ॥ ३ ॥

baddhanetreNa ziSyeNa puSpAvakiraNe kRte ॥ yatrApataMti puSNANi tasya nAmA 'sya saMdizet ॥ 3 ॥

तं चोपनीय निर्माल्यमण्डले ऽस्मिन्यथा पुरा ॥ पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले ॥ ४ ॥

taM copanIya nirmAlyamaNDale 'sminyathA purA ॥ pUjayeddevamIzAnaM juhuyAcca zivAnale ॥ 4 ॥

शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशांतये ॥ शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ५ ॥

ziSyeNa yadi duHsvapno dRSTastaddoSazAMtaye ॥ zatamardhaM tadardhaM vA juhuyAnmUlavidyayA ॥ 5 ॥

ततः सूत्रं शिखाबद्धं लंबयित्वा यथा पुरा ॥ आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम् ॥ ६ ॥

tataH sUtraM zikhAbaddhaM laMbayitvA yathA purA ॥ AdhArapUjAprabhRti yannivRttikalAzrayam ॥ 6 ॥

वागीश्वरीपूजनांतं कुर्याद्धोमपुरस्सरम् ॥ अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम् ॥ ७ ॥

vAgIzvarIpUjanAMtaM kuryAddhomapurassaram ॥ atha praNamya vAgIzaM nivRttervyApikAM satIm ॥ 7 ॥

मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् ॥ प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु ॥ ८ ॥

maNDale devamabhyarcya hutvA caivAhutitrayam ॥ prApayecca zizoH prAptiM yugapatsarvayoniSu ॥ 8 ॥

सूत्रदेहे ऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् ॥ कृत्वात्मानं समादाय द्वादशांते निवेद्य च ॥ ९ ॥

sUtradehe 'tha ziSyasya tADanaprokSaNAdikam ॥ kRtvAtmAnaM samAdAya dvAdazAMte nivedya ca ॥ 9 ॥

ततो ऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया ॥ योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु ॥ १० ॥

tato 'pyAdAya mUlena mudrayA zAstradRSTayA ॥ yojayenmanasAcAryo yugapatsarvayoniSu ॥ 10 ॥

देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः ॥ जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश ॥ ११ ॥

devAnAM jAtayazcASTau tirazcAM paJca jAtayaH ॥ jAtyaikayA ca mAnuSyA yonayazca caturdaza ॥ 11 ॥

तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्धिया ॥ वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत् ॥ १२ ॥

tAsu sarvAsu yugapatpravezAya zizordhiyA ॥ vAgIzAnyAM yathAnyAyaM ziSyAtmAnaM nivezayet ॥ 12 ॥

गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च ॥ हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत् ॥ १३ ॥

garbhaniSpattaye devaM saMpUjya praNipatya ca ॥ hutvA caiva yathAnyAyaM niSpannaM tadanusmaret ॥ 13 ॥

निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा ॥ आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात्प्रीतिं परां तथा ॥ १४ ॥

niSpannasyaivamutpattimanuvRttiM ca karmaNA ॥ ArjavaM bhoganiSpattiH kuryAtprItiM parAM tathA ॥ 14 ॥

निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये ॥ हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः ॥ १५ ॥

niSkRtyarthaM ca jAtyAyurbhogasaMskArasiddhaye ॥ hutvAhutitrayaM devaM prArthayeddezikottamaH ॥ 15 ॥

भोक्तृत्वविषयासंगमलं तत्कायशोधनम् ॥ कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः ॥ १६ ॥

bhoktRtvaviSayAsaMgamalaM tatkAyazodhanam ॥ kRtvaivameva ziSyasya chiMdyAtpAzatrayaM tataH ॥ 16 ॥

निकृत्या परि बद्धस्य पाशस्यात्यंतभेदतः ॥ कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम् ॥ १७ ॥

nikRtyA pari baddhasya pAzasyAtyaMtabhedataH ॥ kRtvA ziSyasya caitanyaM svacchaM manyeta kevalam ॥ 17 ॥

हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः ॥ हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत् ॥ १८ ॥

hutvA pUrNAhutiM vahnau brahmANaM pUjayettataH ॥ hutvAhutitrayaM tasmai zivAjJAmanusaMdizet ॥ 18 ॥

पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् ॥ प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी ॥ १९ ॥

pitAmaha tvayA nAsya yAtuH zaivaM paraM padam ॥ pratibandho vidhAtavyaH zaivAjJaiSA garIyasI ॥ 19 ॥

इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः ॥ समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ २० ॥

ityAdizya tamabhyarcya visRja ca vidhAnataH ॥ samabhyarcya mahAdevaM juhuyAdAhutitrayam ॥ 20 ॥

निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा ॥ निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः ॥ २१ ॥

nivRttyA zuddhamuddhRtya ziSyAtmAnaM yathA purA ॥ nivezyAtmani sUtre ca vAgIzaM pUjayettataH ॥ 21 ॥

हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् ॥ कुर्यान्निवृत्तः संधानं प्रतिष्ठां कलया सह ॥ २२ ॥

hutvAhutitrayaM tasmai praNamya ca visRjya tAm ॥ kuryAnnivRttaH saMdhAnaM pratiSThAM kalayA saha ॥ 22 ॥

संधाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् ॥ शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत् ॥ २३ ॥

saMdhAne yugapatpUjAM kRtvA hutvAhutitrayam ॥ ziSyAtmanaH pratiSThAyAM pravezaM tvatha bhAvayet ॥ 23 ॥

ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् ॥ तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत् ॥ २४ ॥

tataH pratiSThAmAvAhya kRtvAzeSaM puroditam ॥ tadvyAptiM vyApikAM tasya vAgIzAnIM ca bhAvayet ॥ 24 ॥

पूर्णेदुमंडलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् ॥ विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः ॥ २५ ॥

pUrNedumaMDalaprakhyAM kRtvA zeSaM ca pUrvavat ॥ viSNave saMvizedAjJAM zivasya paramAtmanaH ॥ 25 ॥

विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया ॥ प्रतिष्ठामनुसंधाय तस्यां चापि यथा पुरा ॥ २६ ॥

viSNorvisarjanAdyaM ca kRtvA zeSaM ca vidyayA ॥ pratiSThAmanusaMdhAya tasyAM cApi yathA purA ॥ 26 ॥

कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् ॥ दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत् ॥ २७ ॥

kRtvAnucintya tadvyAptiM vAgIzAM ca yathAkramam ॥ dIptAgnau pUrNahomAntaM kRtvA zeSaM ca pUrvavat ॥ 27 ॥

नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा ॥ कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना ॥ २८ ॥

nIlarudramupasthApya tasmai pUjAdikaM tathA ॥ kRtvA karma zivAjJAM ca dadyAtpUrvoktavartmanA ॥ 28 ॥

तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शांतये ॥ विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत् ॥ २९ ॥

tapastamapi codvAsya kRtvA tasyAtha zAMtaye ॥ vidyAkalAM samAdhAya tadvyAptiM cAvalokayet ॥ 29 ॥

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा ॥ बालार्कसदृशाकारां भासयंतीं दिशो दश ॥ ३० ॥

svAtmano vyApikAM tadvadvAgIzIM ca yathA purA ॥ bAlArkasadRzAkArAM bhAsayaMtIM dizo daza ॥ 30 ॥

ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् ॥ आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत् ॥ ३१ ॥

tataH zeSaM yathApUrvaM kRtvA devaM mahezvaram ॥ AvAhyArAdhya hutvAsmai zivAjJAM manasA dizet ॥ 31 ॥

महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् ॥ शांत्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत् ॥ ३२ ॥

mahezvaraM tathotsRjya kRtvAnyAM ca kalAmimAm ॥ zAMtyatItAM kalAM nItvA tadvyAptimavalokayet ॥ 32 ॥

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशां च विचिंतयेत् ॥ नभोमंडलसंकाशां पूर्णांतं चापि पूर्ववत् ॥ ३३ ॥

svAtmano vyApikAM tadvadvAgIzAM ca viciMtayet ॥ nabhomaMDalasaMkAzAM pUrNAMtaM cApi pUrvavat ॥ 33 ॥

कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् ॥ तस्मै समादिशेदाज्ञां शंभोरमितकर्मणः ॥ ३४ ॥

kRtvA zeSavidhAnena samabhyarcya sadAzivam ॥ tasmai samAdizedAjJAM zaMbhoramitakarmaNaH ॥ 34 ॥

तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् ॥ समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत् ॥ ३५ ॥

tatrApi ca yathApUrvaM zivaM zirasi pUrvavat ॥ samabhyarcya ca vAgIzaM praNamya ca visarjayet ॥ 35 ॥

ततश्शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् ॥ विलयं शांत्यतीतायाः शक्तितत्त्वे ऽथ चिंतयेत् ॥ ३६ ॥

tatazzivena samprokSya ziSyaM zirasi pUrvavat ॥ vilayaM zAMtyatItAyAH zaktitattve 'tha ciMtayet ॥ 36 ॥

षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनी पराम् ॥ कोटिसूर्यप्रतीकाशं शैवीं शक्तिञ्च चिन्तयेत् ॥ ३७ ॥

SaDadhvanaH pare pAre sarvAdhvavyApinI parAm ॥ koTisUryapratIkAzaM zaivIM zaktiJca cintayet ॥ 37 ॥

तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ॥ प्रक्षाल्य कर्तरीं पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः ॥ ३८ ॥

tadagre ziSyamAnIya zuddhasphaTikanirmalam ॥ prakSAlya kartarIM pazcAcchivazAstroktamArgataH ॥ 38 ॥

कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः ॥ ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम् ॥ ३९ ॥

kuryAttasya zikhAcchedaM saha sUtreNa dezikaH ॥ tatastAM gomaye nyasya zivAgnau juhuyAcchikhAm ॥ 39 ॥

वौषडंतेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् ॥ हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत् ॥ ४० ॥

vauSaDaMtena mUlena punaH prakSAlya kartarIm ॥ haste ziSyasya caitanyaM taddehe vinivartayet ॥ 40 ॥

ततः स्नातं समाचांतं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् ॥ प्रवेश्य मंडलाभ्यासं प्रणिपत्य च दंडवत् ॥ ४१ ॥

tataH snAtaM samAcAMtaM kRtasvastyayanaM zizum ॥ pravezya maMDalAbhyAsaM praNipatya ca daMDavat ॥ 41 ॥

पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये ॥ वाचकेनैव मंत्रेण जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ ४२ ॥

pUjAM kRtvA yathAnyAyaM kriyAvaikalyazuddhaye ॥ vAcakenaiva maMtreNa juhuyAdAhutitrayam ॥ 42 ॥

उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ पुनस्संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये ॥ ४३ ॥

upAMzUccArayogena juhuyAdAhutitrayam ॥ punassaMpUjya devezaM mantravaikalyazuddhaye ॥ 43 ॥

मानसोच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ तत्र शंभुं समाराध्य मंडलस्थं सहांबया ॥ हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्रांजलिर्गुरुः ॥ ४४ ॥

mAnasoccArayogena juhuyAdAhutitrayam ॥ tatra zaMbhuM samArAdhya maMDalasthaM sahAMbayA ॥ hutvAhutitrayaM pazcAtprArthayetprAMjalirguruH ॥ 44 ॥

भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः ॥ कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम् ॥ ४५ ॥

bhagavaMstvatprasAdena zuddhirasya SaDadhvanaH ॥ kRtA tasmAtparaM dhAma gamayainaM tavAvyayam ॥ 45 ॥

इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसंधानपूर्वकम् ॥ पूर्णांतं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत् ॥ ४६ ॥

iti vijJApya devAya nADIsaMdhAnapUrvakam ॥ pUrNAMtaM pUrvavatkRtvA tato bhUtAni zodhayet ॥ 46 ॥

स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे ॥ ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि ॥ ४७ ॥

sthirAsthire tataH zuddhyai zItoSNe ca tataH pade ॥ dhyAyedvyAptyaikatAkAre bhUtazodhanakarmaNi ॥ 47 ॥

भूतानां ग्रंथिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः ॥ भूतानि स्थितयोगेन यो जपेत्परमे शिवे ॥ ४८ ॥

bhUtAnAM graMthivicchedaM kRtvA tyaktvA sahAdhipaiH ॥ bhUtAni sthitayogena yo japetparame zive ॥ 48 ॥

विशोध्यास्य तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः ॥ स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः ॥ ४९ ॥

vizodhyAsya tanuM dagdhvA plAvayitvA sudhAkaNaiH ॥ sthApyAtmAnaM tataH kuryAdvizuddhAdhvamayaM vapuH ॥ 49 ॥

तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम् ॥ शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा ॥ ५० ॥

tatrAdau zAntyatItAM tu vyApikAM svAdhvanaH kalAm ॥ zuddhAmeva zizormUrdhni nyasecchAntimukhe tathA ॥ 50 ॥

विद्यां गलादिनाभ्यंतं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात् ॥ जान्वंतं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिंतयेत् ॥ ५१ ॥

vidyAM galAdinAbhyaMtaM pratiSThAM tadadhaH kramAt ॥ jAnvaMtaM tadadho nyasyennivRttiM cAnuciMtayet ॥ 51 ॥

स्वबीजैस्सूत्रमंत्रं च न्यस्यां गैस्तं शिवात्मकम् ॥ बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत् ॥ ५२ ॥

svabIjaissUtramaMtraM ca nyasyAM gaistaM zivAtmakam ॥ buddhvA taM hRdayAMbhoje devamAvAhya pUjayet ॥ 52 ॥

आशास्य नित्यसांनिध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः ॥ शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान् ॥ ५३ ॥

AzAsya nityasAMnidhyaM zivasvAtmyaM zizau guruH ॥ zivatejomayasyAsya zizorApAdayedguNAn ॥ 53 ॥

अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम् ॥ तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत् ॥ ५४ ॥

aNimAdInprasIdeti pradadyAdAhutitrayam ॥ tathaiva tu guNAneva punarasyopapAdayet ॥ 54 ॥

सर्वज्ञातां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम् ॥ अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनंतां शक्तिमेव च ॥ ५५ ॥

sarvajJAtAM tathA tRptiM bodhaM cAdyantavarjitam ॥ aluptazaktiM svAtantryamanaMtAM zaktimeva ca ॥ 55 ॥

ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम् ॥ अभिषिंचेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम् ॥ ५६ ॥

tato devamanujJApya sadyAdikalazaistu tam ॥ abhiSiMceta devezaM dhyAyanhRdi yathAkramam ॥ 56 ॥

अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत् ॥ लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत् ॥ ५७ ॥

athopavezya taM ziSyaM zivamabhyarcya pUrvavat ॥ labdhAnujJaH zivAcchaivIM vidyAmasmai samAdizet ॥ 57 ॥

ओंकारपूर्विकां तत्र संपुटान्तु नमो ऽंतगाम् ॥ शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम् ॥ ५८ ॥

oMkArapUrvikAM tatra saMpuTAntu namo 'MtagAm ॥ zivazaktiyutAJcaiva zaktividyAM ca tAdRzIm ॥ 58 ॥

ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा ॥ पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत् ॥ ५९ ॥

RSiM chandazca devaM ca zivatAM zivayostathA ॥ pUjAM sAvaraNAM zambhorAsanAni ca sandizet ॥ 59 ॥

पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम् ॥ सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेच्छिवम् ॥ ६० ॥

punaH saMpUjya devezaM yanmayA samanuSThitam ॥ sukRtaM kuru tatsarvamiti vijJApayecchivam ॥ 60 ॥

सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमंडले ॥ प्रणम्योद्वासयेत्तस्मान्मंडलात्पावकादपि ॥ ६१ ॥

sahaziSyo gururdevaM daNDavatkSitimaMDale ॥ praNamyodvAsayettasmAnmaMDalAtpAvakAdapi ॥ 61 ॥

ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात् ॥ ६२ ॥

tataH sadasikAH sarve pUjyAH pUjArhakAH kramAt ॥ 62 ॥

सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः ॥ वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः ॥ ६३ ॥

sevyA vittAnusAreNa sadasyAzca sahartvijaH ॥ vittazAThyaM na kurvIta yadIcchecchivamAtmanaH ॥ 63 ॥