श्रीकृष्ण उवाच ॥ महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे ॥ पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १ ॥

zrIkRSNa uvAca ॥ maharSivara sarvajJa sarvajJAnamahodadhe ॥ paJcAkSarasya mAhAtmyaM zrotumicchAmi tattvataH ॥ 1 ॥

उपमन्युरुवाच ॥ पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि ॥ अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु ॥ २ ॥

upamanyuruvAca ॥ paJcAkSarasya mAhAtmyaM varSakoTizatairapi ॥ azakyaM vistarAdvaktuM tasmAtsaMkSepataH zRNu ॥ 2 ॥

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः ॥ सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः ॥ ३ ॥

vede zivAgame cAyamubhayatra SaDakSareH ॥ sarveSAM zivabhaktAnAmazeSArthasAdhakaH ॥ 3 ॥

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् ॥ आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम् ॥ ४ ॥

tadalpAkSaramarthADhyaM vedasAraM vimuktidam ॥ AjJAsiddhamasaMdigdhaM vAkyametacchivAtmakam ॥ 4 ॥

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् ॥ सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम् ॥ ५ ॥

nAnAsiddhiyutaM divyaM lokacittAnuraMjakam ॥ sunizcitArthaM gaMbhIraM vAkyaM tatpAramezvaram ॥ 5 ॥

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये ॥ प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम् ॥ ६ ॥

mantraM sukhamukoccAryamazeSArthaprasiddhaye ॥ prAhonnamaH zivAyeti sarvajJassarvadehinAm ॥ 6 ॥

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् ॥ अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् ॥ ७ ॥

tadbIjaM sarvavidyAnAM maMtramAdyaM SaDakSaram ॥ atisUkSmaM mahArthaM ca jJeyaM tadvaTabIjavat ॥ 7 ॥

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ॥ ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः ॥ ८ ॥

devo guNatrayAtItaH sarvajJaH sarvakRtprabhuH ॥ omityekAkSare mantre sthitaH sarvagataH zivaH ॥ 8 ॥

इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु ॥ मंत्रे नमश्शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् ॥ मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः ॥ ९ ॥

izAnAdyAni sUkSmANi brahmANyekAkSarANi tu ॥ maMtre namazzivAyeti saMsthitAni yathAkramam ॥ maMtre SaDakSare sUkSme paJcabrahmatanuH zivaH ॥ 9 ॥

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः ॥ वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः ॥ १० ॥

vAcyavAcakabhAvena sthitaH sAkSAtsvabhAvataH ॥ vAcyazzivoprameyatvAnmaMtrastadvAcakassmRtaH ॥ 10 ॥

वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः ॥ यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः ॥ ११ ॥

vAcyavAcakabhAvo 'yamanAdisaMsthitastayoH ॥ yathA 'nAdipravRttoyaM ghorasaMsArasAgaraH ॥ 11 ॥

शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः ॥ व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः ॥ १२ ॥

zivo 'pi hi tathAnAdisaMsArAnmocakaH sthitaH ॥ vyAdhInAM bheSajaM yadvatpratipakSaH svabhAvataH ॥ 12 ॥

तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः ॥ असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् ॥ १३ ॥

tadvatsaMsAradoSANAM pratipakSaH zivassmRtaH ॥ asatyasmin jagannAthe tamobhUtamidaM bhavet ॥ 13 ॥

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च ॥ प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् ॥ १४ ॥

acetanatvAtprakRterajJatvAtpuraSasya ca ॥ pradhAnaparamANvAdi yAvatkiMcidacetanam ॥ 14 ॥

न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना ॥ धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् ॥ १५ ॥

na tatkartR svayaM dRSTaM buddhimatkAraNaM vinA ॥ dharmAdharmopadezazca baMdhamokSau vicAraNAt ॥ 15 ॥

न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति ॥ वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा ॥ १६ ॥

na sarvajJaM vinA puMsAmAdisargaH prasiddhyati ॥ vaidyaM vinA nirAnaMdAH klizyaMte rogiNo yathA ॥ 16 ॥

तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः ॥ अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् ॥ १७ ॥

tasmAdanAdiH sarvajJaH paripUrNassadAzivaH ॥ asti nAthaH paritrAtA puMsAM saMsArasAgarAt ॥ 17 ॥

आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः ॥ सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे ॥ १८ ॥

AdimadhyAMtanirmuktassvabhAvavimalaH prabhuH ॥ sarvajJaH paripUrNazca zivo jJeyazzivAgame ॥ 18 ॥

तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः ॥ अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः ॥ १९ ॥

tasyAbhidhAnamantro 'yamabhidheyazca sa smRtaH ॥ abhidhAnAbhidheyatvAnmaMtrassiddhaH parazzivaH ॥ 19 ॥

एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम् ॥ यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् ॥ २० ॥

etAvattu zivajJAnametAvatparamaM padam ॥ yadoMnamazzivAyeti zivavAkyaM SaDakSaram ॥ 20 ॥

विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् ॥ यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः ॥ २१ ॥

vidhivAkyamidaM zaivaM nArthavAdaM zivAtmakam ॥ yassarvajJassusaMpUrNaH svabhAvavimalaH zivaH ॥ 21 ॥

लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत् ॥ यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः ॥ २२ ॥

lokAnugrahakartA ca sa mRSArthaM kathaM vadet ॥ yadyathAvasthitaM vastu guNadoSaiH svabhAvataH ॥ 22 ॥

यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत् ॥ रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् ॥ २३ ॥

yAvatphalaM ca tatpUrNaM sarvajJastu yathA vadet ॥ rAgAjJAnAdibhirdoSairgrastatvAdanRtaM vadet ॥ 23 ॥

ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा ॥ अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् ॥ प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः ॥ २४ ॥

te cezvare na vidyete brUyAtsa kathamanyathA ॥ ajJAtAzeSadoSeNa sarvajJeya zivena yat ॥ praNItamamalaM vAkyaM tatpramANaM na saMzayaH ॥ 24 ॥

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता ॥ यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः ॥ २५ ॥

tasmAdIzvaravAkyAni zraddheyAni vipazcitA ॥ yathArthapuNyapApeSu tadazraddho vrajatyadhaH ॥ 25 ॥

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् ॥ वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम् ॥ २६ ॥

svargApavargasiddhyarthaM bhASitaM yatsuzobhanam ॥ vAkyaM munivaraiH zAMtaistadvijJeyaM subhASitam ॥ 26 ॥

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् ॥ वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते ॥ २७ ॥

rAgadveSAnRtakrodhakAmatRSNAnusAri yat ॥ vAkyaM nirayahetutvAttaddurbhASitamucyate ॥ 27 ॥

संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा ॥ अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना ॥ २८ ॥

saMskRtenApi kiM tena mRdunA lalitena vA ॥ avidyArAgavAkyena saMsAraklezahetunA ॥ 28 ॥

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः ॥ विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम् ॥ २९ ॥

yacchrutvA jAyate zreyo rAgAdInAM ca saMzayaH ॥ virUpamapi tadvAkyaM vijJeyamiti zobhanam ॥ 29 ॥

बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः ॥ प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित् ॥ ३० ॥

bahutvepi hi maMtrANAM sarvajJena zivena yaH ॥ praNIto vimalo mantro na tena sadRzaH kvacit ॥ 30 ॥

सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे ॥ न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित् ॥ ३१ ॥

sAMgAni vedazAstrANi saMsthitAni SaDakSare ॥ na tena sadRzastasmAnmantro 'pyastyaparaH kvacit ॥ 31 ॥

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा ॥ मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा ॥ ३२ ॥

saptakoTimahAmantrairupamantrairanekadhA ॥ mantraH SaDakSaro bhinnassUtraM vRtyAtmanA yathA ॥ 32 ॥

शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च ॥ षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः ॥ ३३ ॥

zivajJAnAni yAvaMti vidyAsthAnApi yAni ca ॥ SaDakSarasya sUtrasya tAni bhASyaM samAsataH ॥ 33 ॥

किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः ॥ यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः ॥ ३४ ॥

kiM tasya bahubhirmaMtraizzAstrairvA bahuvistaraiH ॥ yasyonnamaH zivAyeti mantro 'yaM hRdi saMsthitaH ॥ 34 ॥

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् ॥ येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः ॥ ३५ ॥

tenAdhItaM zrutaM tena kRtaM sarvamanuSThitam ॥ yenonnamazzivAyeti maMtrAbhyAsaH sthirIkRtaH ॥ 35 ॥

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् ॥ जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम् ॥ ३६ ॥

namaskArAdisaMyuktaM zivAyetyakSaratrayam ॥ jihvAgre vartate yasya saphalaM tasya jIvitam ॥ 36 ॥

अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा ॥ पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात् ॥ ३७ ॥

aMtyajo vAdhamo vApi mUrkho vA paMDito 'pi vA ॥ paJcAkSarajape niSTho mucyate pApapaMjarAt ॥ 37 ॥

इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना ॥ हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः ॥ ३८ ॥

ityuktaM paramezena devyA pRSTena zUlinA ॥ hitAya sarvamartyAnAM dvijAnAM tu vizeSataH ॥ 38 ॥