ईश्वर उवाच ॥ अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् ॥ विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः ॥ १ ॥

Izvara uvAca ॥ atha vakSyAmi devezi bhaktAnAmadhikAriNAm ॥ viduSAM dvijamukhyAnAM varNadharmasamAsataH ॥ 1 ॥

त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् ॥ दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा ॥ २ ॥

triH snAnaM cAgnikAryaM ca liMgArcanamanukramam ॥ dAnamIzrarabhAvazca dayA sarvatra sarvadA ॥ 2 ॥

सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु ॥ ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च ॥ ३ ॥

satyaM saMtoSamAstikyamahiMsA sarvajaMtuSu ॥ hrIzraddhAdhyayanaM yogassadAdhyApanameva ca ॥ 3 ॥

व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा ॥ शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम् ॥ ४ ॥

vyAkhyAnaM brahmacaryaM ca zravaNaM ca tapaH kSamA ॥ zaucaM zikhopavItaM ca uSNISaM cottarIyakam ॥ 4 ॥

निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् ॥ पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः ॥ ५ ॥

niSiddhAsevanaM caiva bhasmarudrAkSadhAraNam ॥ parvaNyabhyarcanaM devi caturdazyAM vizeSataH ॥ 5 ॥

पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि ॥ अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये ॥ ६ ॥

pAnaM ca brahmakUrcasya mAsi mAsi yathAvidhi ॥ abhyarcanaM vizeSeNa tenaiva snApya mAM priye ॥ 6 ॥

सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् ॥ तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः ॥ ७ ॥

sarvakriyAnna santyAgaH zraddhAnnasya ca varjanam ॥ tathA paryuSitAnnasya yAvakasya vizeSataH ॥ 7 ॥

मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् ॥ सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः ॥ ८ ॥

madyasya madyagandhasya naivedyasya ca varjanam ॥ sAmAnyaM sarvavarNAnAM brAhmaNAnAM vizeSataH ॥ 8 ॥

क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च ॥ ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम् ॥ ९ ॥

kSamA zAMtizca santoSassatyamasteyameva ca ॥ brahmacaryaM mama jJAnaM vairAgyaM bhasmasevanam ॥ 9 ॥

सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः ॥ लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा ॥ १० ॥

sarvasaMganivRttizca dazaitAni vizeSataH ॥ liMgAni yoginAM bhUyo divA bhikSAzanaM tathA ॥ 10 ॥

वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते ॥ रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम् ॥ ११ ॥

vAnaprasthAzramasthAnAM samAnamidamiSyate ॥ rAtrau na bhojanaM kAryaM sarveSAM brahmacAriNAm ॥ 11 ॥

अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः ॥ वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते ॥ १२ ॥

adhyApanaM yAjanaM ca kSatriyasyApratigrahaH ॥ vaizyasya ca vizeSeNa mayA nAtra vidhIyate ॥ 12 ॥

रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा ॥ दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम् ॥ १३ ॥

rakSaNaM sarvavarNAnAM yuddhe zatruvadhastathA ॥ duSTapakSimRgANAM ca duSTAnAM zAtanaM nRNAm ॥ 13 ॥

अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु ॥ स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च ॥ १४ ॥

avizvAsazca sarvatra vizvAso mama yogiSu ॥ strIsaMsargazca kAleSu camUrakSaNameva ca ॥ 14 ॥

सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् ॥ सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम् ॥ १५ ॥

sadA saMcAritaizcArairlokavRttAMtavedanam ॥ sadAstradhAraNaM caiva bhasmakaMcukadhAraNam ॥ 15 ॥

राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः ॥ गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते ॥ १६ ॥

rAjJAM mamAzramasthAnAmeSa dharmasya saMgrahaH ॥ gorakSaNaM ca vANijyaM kRSirvaizyasya kathyate ॥ 16 ॥

शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते ॥ उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः ॥ १७ ॥

zuzrUSetaravarNAnAM dharmaH zUdrasya kathyate ॥ udyAnakaraNaM caiva mama kSetrasamAzrayaH ॥ 17 ॥

धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते ॥ ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥ १८ ॥

dharmapatnyAstu gamanaM gRhasthasya vidhIyate ॥ brahmacaryaM vanasthAnAM yatInAM brahmacAriNAm ॥ 18 ॥

स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः ॥ ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत् ॥ १९ ॥

strINAM tu bhartRzuzrUSA dharmo nAnyassanAtanaH ॥ mamArcanaM ca kalyANi niyogo bharturasti cet ॥ 19 ॥

या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा ॥ सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा ॥ २० ॥

yA nArI bhartRzuzrUSAM vihAya vratatatparA ॥ sA nArI narakaM yAti nAtra kAryA vicAraNA ॥ 20 ॥

अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् ॥ व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम् ॥ २१ ॥

atha bhartRvihInAyA vakSye dharmaM sanAtanam ॥ vrataM dAnaM tapaH zaucaM bhUzayyAnaktabhojanam ॥ 21 ॥

ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा ॥ शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि ॥ २२ ॥

brahmacaryaM sadA snAnaM bhasmanA salilena vA ॥ zAMtirmaunaM kSamA nityaM saMvibhAgo yathAvidhi ॥ 22 ॥

अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः ॥ एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम् ॥ २३ ॥

aSTAbhyAM ca caturdazyAM paurNamAsyAM vizeSataH ॥ ekAdazyAM ca vidhivadupavAsomamArcanam ॥ 23 ॥

इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् ॥ ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥ २४ ॥

iti saMkSepataH prokto mayAzramaniSeviNAm ॥ brahmakSatravizAM devi yatInAM brahmacAriNAm ॥ 24 ॥

तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि ॥ शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः ॥ २५ ॥

tathaiva vAnaprasthAnAM gRhasthAnAM ca sundari ॥ zUdrANAmatha nArINAM dharma eSa sanAtanaH ॥ 25 ॥

ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः ॥ वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः ॥ २६ ॥

dhyeyastvayAhaM devezi sadA jApyaH SaDakSaraH ॥ vedoktamakhilaM dharmamiti dharmArthasaMgrahaH ॥ 26 ॥

अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः ॥ भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः ॥ २७ ॥

atha ye mAnavA loke svecchayA dhRtavigrahAH ॥ bhAvAtizayasaMpannAH pUrvasaMskArasaMyutAH ॥ 27 ॥

विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि ॥ पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा ॥ २८ ॥

viraktA vAnuraktA vA stryAdInAM viSayeSvapi ॥ pApairna te viliMpaMte 1 padmapatramivAMbhasA ॥ 28 ॥

तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् ॥ मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात् ॥ २९ ॥

teSAM mamAtmavijJAnaM vizuddhAnAM vivekinAm ॥ matprasAdAdvizuddhAnAM duHkhamAzramarakSaNAt ॥ 29 ॥

नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् ॥ न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा ॥ ३० ॥

nAsti kRtyamakRtyaM ca samAdhirvA parAyaNam ॥ na vidhirna niSedhazca teSAM mama yathA tathA ॥ 30 ॥

तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते ॥ तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः ॥ ३१ ॥

tatheha paripUrNasya sAdhyaM mama na vidyate ॥ tathaiva kRtakRtyAnAM teSAmapi na saMzayaH ॥ 31 ॥

मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः ॥ रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः ॥ ३२ ॥

madbhaktAnAM hitArthAya mAnuSaM bhAvamAzritAH ॥ rudralokAtparibhraSTAste rudrA nAtra saMzayaH ॥ 32 ॥

ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् ॥ तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः ॥ ३३ ॥

mamAnuzAsanaM yadvadbrahmAdInAM pravartakam ॥ tathA narANAmanyeSAM tanniyogaH pravartakaH ॥ 33 ॥

ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च ॥ तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ ३४ ॥

mamAjJAdhArabhAvena sadbhAvAtizayena ca ॥ tadAlokanamAtreNa sarvapApakSayo bhavet ॥ 34 ॥

प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः ॥ मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः ॥ ३५ ॥

pratyayAzca pravartaMte prazastaphalasUcakAH ॥ mayi bhAvavatAM puMsAM prAgadRSTArthagocarAH ॥ 35 ॥

कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया ॥ आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः ॥ ३६ ॥

kaMpasvedo 'zrupAtazca kaNThe ca svaravikriyA ॥ AnaMdAdyupalabdhizca bhavedAkasmikI muhuH ॥ 36 ॥

स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः ॥ मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः ॥ ३७ ॥

sa tairvyastaissamastairvA liMgairavyabhicAribhiH ॥ maMdamadhyottamairbhAvairvijJeyAste narottamAH ॥ 37 ॥

यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् ॥ स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः ॥ ३८ ॥

yathAyognisamAvezAnnAyo bhavati kevalam ॥ sa tathaiva mama sAnnidhyAnna te kevalamAnuSAH ॥ 38 ॥

हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् ॥ प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः ॥ ३९ ॥

hastapAdAdisAdharmyAdrudrAnmartyavapurdharAn ॥ prAkRtAniva manvAno nAvajAnIta paMDitaH ॥ 39 ॥

अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः ॥ आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत् ॥ ४० ॥

avajJAnaM kRtaM teSu narairvyAmUDhacetanaiH ॥ AyuH zriyaM kulaM zIlaM hitvA nirayamAvahet ॥ 40 ॥

ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् ॥ मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम् ॥ ४१ ॥

brahmaviSNusurezAnAmapi tUlAyate padam ॥ mattonyadanapekSANAmuddhRtAnAM mahAtmanAm ॥ 41 ॥

अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा ॥ गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम् ॥ ४२ ॥

azuddhaM bauddhamaizvaryaM prAkRtaM pauruSaM tathA ॥ guNezAnAmatastyAjyaM guNAtItapadaiSiNAm ॥ 42 ॥

अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् ॥ मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना ॥ ४३ ॥

atha kiM bahunoktena zreyaH prAptyaikasAdhanam ॥ mayi cittasamAsaMgo yena kenApi hetunA ॥ 43 ॥

उपमन्युरुवाच ॥ इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना ॥ हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः ॥ ४४ ॥

upamanyuruvAca ॥ itthaM zrIkaNThanAthena zivena paramAtmanA ॥ hitAya jagatAmukto jJAnasArArthasaMgrahaH ॥ 44 ॥

विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः ॥ सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः ॥ ४५ ॥

vijJAnasaMgrahasyAsya vedazAstrANi kRtsnazaH ॥ setihAsapurANAni vidyA vyAkhyAnavistaraH ॥ 45 ॥

ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् ॥ साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः ॥ ४६ ॥

jJAnaM jJeyamanuSTheyamadhikAro 'tha sAdhanam ॥ sAdhyaM ceti SaDarthAnAM saMgrahatveSa saMgrahaH ॥ 46 ॥

गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः ॥ लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः ॥ ४७ ॥

guroradhikRtaM jJAnaM jJeyaM pAzaH pazuH patiH ॥ liMgArcanAdyanuSTheyaM bhaktastvadhikRto 'pi yaH ॥ 47 ॥

साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता ॥ षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते ॥ ४८ ॥

sAdhanaM zivamaMtrAdyaM sAdhyaM zivasamAnatA ॥ SaDarthasaMgrahasyAsya jJAnAtsarvajJatocyate ॥ 48 ॥

प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः ॥ बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत् ॥ ४९ ॥

prathamaM karma yajJAderbhaktyA vittAnusArataH ॥ bAhyebhyarcya zivaM pazcAdaMtaryAgarato bhavet ॥ 49 ॥

रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् ॥ न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः ॥ ५० ॥

ratirabhyaMtare yasya na bAhye puNyagauravAt ॥ na karma karaNIyaM hi bahistasya mahAtmanAH ॥ 50 ॥

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः ॥ नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन ॥ ५१ ॥

jJAnAmRtena tRptasya bhaktyA zaivazivAtmanaH ॥ nAMtarna ca bahiH kRSNa kRtyamasti kadAcana ॥ 51 ॥

तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा ॥ ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत् ॥ ५२ ॥

tasmAtkrameNa saMtyajya bAhyamAbhyaMtaraM tathA ॥ jJAnena jJeyamAlokyAjJAnaM cApi parityajet ॥ 52 ॥

नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा ॥ एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा ॥ ५३ ॥

naikAgraM cecchive cittaM kiM kRtenApi karmaNA ॥ ekAgrameva ceccittaM kiM kRtenApi karmaNA ॥ 53 ॥

तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् ॥ येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत् ॥ ५४ ॥

tasmAtkarmANyakRtvA vA kRtvA vAMtarbahiHkramAt ॥ yena kenApyupAyena zive cittaM nivezayet ॥ 54 ॥

शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् ॥ परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत् ॥ ५५ ॥

zive niviSTacittAnAM pratiSThitadhiyAM satAm ॥ paratreha ca sarvatra nirvRtiH paramA bhavet ॥ 55 ॥

इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः ॥ स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये ॥ ५६ ॥

ihonnamaH zivAyeti maMtreNAnena siddhayaH ॥ sa tasmAdadhigaMtavyaH parAvaravibhUtaye ॥ 56 ॥