कृष्ण उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् ॥ वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये ॥ १ ॥

kRSNa uvAca ॥ bhagavaJchrotumicchAmi zivena paribhASitam ॥ vedasAre zivajJAnaM svAzritAnAM vimuktaye ॥ 1 ॥

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् ॥ अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम् ॥ २ ॥

abhaktAnAmabuddhInAmayuktAnAmagocaram ॥ arthairdazardhaiH saMyuktaM gUDhamaprAjJaniMditam ॥ 2 ॥

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् ॥ वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः ॥ ३ ॥

varNAzramakRtairdharmairviparItaM kvacitsamam ॥ vedAtSaDaMgAduddhRtya sAMkhyAdyogAcca kRtsnazaH ॥ 3 ॥

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया ॥ कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः ॥ ४ ॥

zatakoTipramANena vistIrNaM graMthasaMkhyayA ॥ kathitaM paramezena tatra pUjA kathaM prabhoH ॥ 4 ॥

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् ॥ तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत ॥ ५ ॥

kasyAdhikAraH pUjAdau jJAnayogAdayaH katham ॥ tatsarvaM vistarAdeva vaktumarhasi suvrata ॥ 5 ॥

उपमन्युरुवाच ॥ शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् ॥ स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम् ॥ ६ ॥

upamanyuruvAca ॥ zaivaM saMkSipya vedoktaM zivena paribhASitam ॥ stutiniMdAdirahitaM sadyaH pratyayakAraNam ॥ 6 ॥

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् ॥ कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः ॥ ७ ॥

guruprasAdajaM divyamanAyAsena muktidam ॥ kathayiSye samAsena tasya zakyo na vistaraH ॥ 7 ॥

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः ॥ सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः ॥ ८ ॥

sisRkSayA purAvyaktAcchivaH sthANurmahezvaraH ॥ satkAryakAraNopetassvayamAvirabhUtprabhuH ॥ 8 ॥

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः ॥ देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम् ॥ ९ ॥

janayAmAsa ca tadA RSirvizvAdhikaH prabhuH ॥ devAnAM prathamaM devaM brahmANaM brahmaNaspatim ॥ 9 ॥

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत ॥ तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया ॥ १० ॥

brahmApi pitaraM devaM jAyamAnaM nyavaikSata ॥ taM jAyamAnaM janako devaH prApazyadAjJayA ॥ 10 ॥

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥

dRSTo rudreNa devo 'sAvasRjadvizvamIzvaraH ॥ varNAzramavyavasthAM ca cakAra sa pRthakpRthak ॥ 11 ॥

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत ॥ धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः ॥ १२ ॥

somaM sasarja yajJArthe somAddyaussamajAyata ॥ dharA ca vahniH sUryazca yajJo viSNuzzacIpatiH ॥ 12 ॥

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः ॥ प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः ॥ १३ ॥

te cAnye ca surA rudraM rudrAdhyAyena tuSTuvuH ॥ prasannavadanastasthau devAnAmagrataH prabhuH ॥ 13 ॥

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः ॥ तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः ॥ १४ ॥

apahRtya svalIlArthaM teSAM jJAnaM mahezvaraH ॥ tamapRcchaMstato devAH ko bhavAniti mohitAH ॥ 14 ॥

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः ॥ आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः ॥ १५ ॥

so 'bravIdbhagavAnrudro hyahamekaH purAtanaH ॥ AsaM prathamamevAhaM vartAmi 1 ca surottamAH ॥ 15 ॥

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन ॥ अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा ॥ १६ ॥

bhaviSyAmi ca mattonyo vyatirikto na kazcana ॥ ahameva jagatsarvaM tarpayAmi svatejasA ॥ 16 ॥

मत्तो ऽधिकः समो नास्ति मां यो वेद स मुच्यते ॥इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधत्त स ॥ अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः ॥ १७ ॥

matto 'dhikaH samo nAsti mAM yo veda sa mucyate ॥ityuktvA bhagavAnrudrastatraivAMtaradhatta sa ॥ apazyaMtastamIzAnaM stuvaMtazcaiva sAmabhiH ॥ 17 ॥

व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम् ॥ भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा ॥ १८ ॥

vrataM pAzupataM kRtvA tvatharvazirasi sthitam ॥ bhasmasaMchannasarvAMgA babhUvuramarAstadA ॥ 18 ॥

अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः ॥ १९ ॥

atha teSAM prasAdArthaM pazUnAM patirIzvaraH ॥ 19 ॥

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः ॥ यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः ॥ २० ॥

sagaNazcomayA sArdhaM sAnnidhyamakarotprabhuH ॥ yaM vinidrA jitazvAsA yogino dagdhakilbiSAH ॥ 20 ॥

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः ॥ यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम् ॥ २१ ॥

hRdi pazyaMti taM devaM dadRzurdevapuMgavAH ॥ yAmAhuH paramAM zaktimIzvarecchAnuvartinIm ॥ 21 ॥

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् ॥ ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम् ॥ २२ ॥

tAmapazyanmahezasya vAmato vAmalocanAm ॥ ye vinirdhUtasaMsArAH prAptAH zaivaM paraM padam ॥ 22 ॥

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः ॥ अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम् ॥ २३ ॥

nityasiddhAzca ye vAnyaM te ca dRSTA gaNezvarAH ॥ atha taM tuSTuvurdevA devyA saha mahezvaram ॥ 23 ॥

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि ॥ देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः ॥ २४ ॥

stotrairmAhezvarairdivyaiH zrotaiH paurANikairapi ॥ devo 'pi devAnAlokya ghRNayA vRSabhadhvajaH ॥ 24 ॥

तुष्टो ऽस्मीत्याह सुप्रीतस्स्वभावमधुरां गिरम् ॥ अथ सुप्रीतमनसं प्रणिपत्य वृषध्वजम् ॥ अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् ॥ २५ ॥

tuSTo 'smItyAha suprItassvabhAvamadhurAM giram ॥ atha suprItamanasaM praNipatya vRSadhvajam ॥ arthamahattamaM devAH papracchurimamAdarAt ॥ 25 ॥

देवा ऊचुः ॥ भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले ॥ कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः ॥ २६ ॥

devA UcuH ॥ bhagavankena mArgeNa pUjanIyo 'si bhUtale ॥ kasyAdhikAraH pUjAyAM vaktumarhasi tattvataH ॥ 26 ॥

ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः ॥ स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् ॥ २७ ॥

tataH sasmitamAlokya devIM devavaroharaH ॥ svarUpaM darzayAmAsa ghoraM sUryAtmakaM param ॥ 27 ॥

सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम् ॥ शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् ॥ २८ ॥

sarvaizvaryaguNopetaM sarvatejomayaM param ॥ zaktibhirmUrtibhizcAMgairgrahairdevaizca saMvRtam ॥ 28 ॥

अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम् ॥ दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः ॥ २९ ॥

aSTabAhuM caturvaktramardhanArIkamadbhutam ॥ dRSTvaivamadbhutAkAraM devA viSNupurogamAH ॥ 29 ॥

बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम् ॥ पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् ॥ ३० ॥

buddhvA divAkaraM devaM devIM caiva nizAkaram ॥ paJcabhUtAni zeSANi tanmayaM ca carAcaram ॥ 30 ॥

एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै ॥ ३१ ॥

evamuktvA namazcakrustasmai cArghyaM pradAya vai ॥ 31 ॥

सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् ॥ पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय ॥ ३२ ॥

siMdUravarNAya sumaNDalAya suvarNavarNAbharaNAya tubhyam ॥ padmAbhanetrAya sapaMkajAya brahmendranArAyaNakAraNAya ॥ 32 ॥

सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् ॥ प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद ॥ ३३ ॥

suratnapUrNaM sasuvarNatoyaM sukuMkumAdyaM sakuzaM sapuSpam ॥ pradattamAdAya sahemapAtraM prazastamarghyaM bhagavanprasIda ॥ 33 ॥

नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे ॥ रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये ॥ ३४ ॥

namazzivAya zAMtAya sagaNAyAdihetave ॥ rudrAya viSNave tubhyaM brahmaNe sUryamUrtaye ॥ 34 ॥

यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः ॥ प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम् ॥ ३५ ॥

yazzivaM maNDale saure saMpUjyaiva samAhitaH ॥ prAtarmadhyAhnasAyAhne pradadyAdarghyamuttamam ॥ 35 ॥

प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् ॥ न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम् ॥ ३६ ॥

praNamedvA paThedetAJchlokAJchrutimukhAnimAn ॥ na tasya durllabhaM kiMcidbhaktazcenmucyate dRDham ॥ 36 ॥

तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् ॥ धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा ॥ ३७ ॥

tasmAdabhyarcayenityaM zivamAdityarUpiNam ॥ dharmakAmArthamuktyarthaM manasA karmaNA girA ॥ 37 ॥

अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः ॥ सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः ॥ ३८ ॥

atha devAnsamAlokya maNDalastho mahezvaraH ॥ sarvAgamottaraM dattvA zAstramaMtaradhAddharaH ॥ 38 ॥

तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति ॥ ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम् ॥ ३९ ॥

tatra pUjAdhikAro 'yaM brahmakSatravizAmiti ॥ jJAtvA praNamya devezaM devA jagmuryathAgatam ॥ 39 ॥

अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते ॥ भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी ॥ ४० ॥

atha kAlena mahatA tasmiJchAstre tirohite ॥ bhartAraM paripapraccha tadaMkasthA mahezvarI ॥ 40 ॥

तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः ॥ अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम् ॥ ४१ ॥

tayA sa codito devo devyA candravibhUSaNaH ॥ avadatkaramuddhRtya zAstraM sarvAgamottaram ॥ 41 ॥

प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः ॥ मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा ॥ ४२ ॥

pravartitaM ca talloke niyogAtparameSThinaH ॥ mayAgastyena guruNA dadhIcena maharSiNA ॥ 42 ॥

स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् ॥ स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम् ॥ ४३ ॥

svayamapyavatIryorvyAM yugAvarteSu zUladhRk ॥ svAzritAnAM vimuktyarthaM kurute jJAnasaMtatim ॥ 43 ॥

ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः ॥ मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः ॥ ४४ ॥

Rbhussatyo bhArgavazca hyaMgirAH savitA dvijAH ॥ mRtyuH zatakraturdhImAnvasiSTho munipuMgavaH ॥ 44 ॥

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः ॥ शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः ॥ ४५ ॥

sArasvatastridhAmA ca trivRto munipuMgavaH ॥ zatatejAssvayaM dharmo nArAyaNa iti zrutaH ॥ 45 ॥

स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः ॥ कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः ॥ ४६ ॥

svarakSazcAruNirdhImAMstathA caiva kRtaMjayaH ॥ kRtaMjayo bharadvAjo gautamaH kaviruttamaH ॥ 46 ॥

वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः ॥ तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः ॥ ४७ ॥

vAcaHsravA munissAkSAttathA sUkSmAyaNiH zuciH ॥ tRNabiMdurmuniH kRSNaH zaktiH zAkteya uttaraH ॥ 47 ॥

जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः ॥ व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात् ॥ ४८ ॥

jAtUkarNyo harissAkSAtkRSNadvaipAyano muniH ॥ vyAsAvatArAJchRNvaMtu kalpayogezvarAnkramAt ॥ 48 ॥

लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः ॥ योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः ॥ ४९ ॥

laiMge vyAsAvatArA hi dvAparAM teSu suvratAH ॥ yogAcAryAvatArAzca tathA ziSyeSu zUlinaH ॥ 49 ॥

तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः ॥ शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ ५० ॥

tatra tatra vibhoH ziSyAzcatvAraH syurmahaujasaH ॥ ziSyAsteSAM praziSyAzca zatazo 'tha sahasrazaH ॥ 50 ॥

तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः ॥ भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः ॥ ५१ ॥

teSAM saMbhAvanAlloke zaivAjJAkaraNAdibhiH ॥ bhAgyavaMto vimucyaMte bhaktyA cAtyaMtabhAvitAH ॥ 51 ॥