उपमन्युरुवाच ॥ नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा ॥ प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा ॥ १ ॥

upamanyuruvAca ॥ nazivasyANavo baMdhaH kAryo mAyeya eva vA ॥ prAkRto vAtha boddhA vA hyahaMkArAtmakastathA ॥ 1 ॥

नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः ॥ न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन ॥ २ ॥

naivAsya mAnaso baMdho na caitto neMdriyAtmakaH ॥ na ca tanmAtrabaMdho 'pi bhUtabaMdho na kazcana ॥ 2 ॥

न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा ॥ न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः ॥ ३ ॥

na ca kAlaH kalA caiva na vidyA niyatistathA ॥ na rAgo na ca vidveSaH zaMbhoramitatejasaH ॥ 3 ॥

न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि ॥ कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले ॥ ४ ॥

na cAstyabhinivezo 'sya kuzalA 'kuzalAnyapi ॥ karmANi tadvipAkazca sukhaduHkhe ca tatphale ॥ 4 ॥

आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि ॥ भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः ॥ ५ ॥

AzayairnApi saMbandhaH saMskAraiH karmaNAmapi ॥ bhogaizca bhogasaMskAraiH kAlatritayagocaraiH ॥ 5 ॥

न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् ॥ न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च ॥ ६ ॥

na tasya kAraNaM kartA nAdiraMtastathAMtaram ॥ na karma karaNaM vApi nAkAryaM kAryameva ca ॥ 6 ॥

नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा ॥ न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा ॥ ७ ॥

nAsya baMdhurabaMdhurvA niyaMtA prerako 'pi vA ॥ na patirna gurustrAtA nAdhiko na samastathA ॥ 7 ॥

न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् ॥ न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम् ॥ ८ ॥

na janmamaraNe tasya na kAMkSitamakAMkSitam ॥ na vidhirna niSedhazca na muktirna ca bandhanam ॥ 8 ॥

नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन ॥ कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः ॥ ९ ॥

nAsti yadyadakalyANaM tattadasya kadAcana ॥ kalyANaM sakalaM cAsti paramAtmA zivo yataH ॥ 9 ॥

स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः ॥ अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः ॥ १० ॥

sa zivassarvamevedamadhiSThAya svazaktibhiH ॥ apracyutassvato bhAvaH sthitaH sthANurataH smRtaH ॥ 10 ॥

शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् ॥ सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति ॥ ११ ॥

zivenAdhiSThitaM yasmAjjagatsthAvarajaMgamam ॥ sarvarUpaH smRtazzarvastathA jJAtvA na muhyati ॥ 11 ॥

शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् ॥ हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः ॥ १२ ॥

zarvo rudro namastasmai puruSaH satparo mahAn ॥ hiraNyabAhurbhagavAnhiraNyapatirIzvaraH ॥ 12 ॥

अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः ॥ एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः ॥ १३ ॥

aMbikApatirIzAnaH pinAkI vRSavAhanaH ॥ eko rudraH paraM brahma puruSaH kRSNapiMgalaH ॥ 13 ॥

बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे ॥ हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च ॥ १४ ॥

bAlAgramAtro hRnmadhye viciMtyo daharAMtare ॥ hiraNyakezaH padmAkSo hyaruNastAmra eva ca ॥ 14 ॥

यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः ॥ सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः ॥ १५ ॥

yo 'vasarpatya sau devo nIlagrIvo hiraNmayaH ॥ saumyo ghorastathA mizrazcAkSArazcAmRto 'vyayaH ॥ 15 ॥

स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः ॥ चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः ॥ १६ ॥

sa puMvizeSaH paramo bhagavAnantakAMtakaH ॥ cetanacetanonmuktaH prapaJcAcca parAtparaH ॥ 16 ॥

शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते ॥ लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः ॥ १७ ॥

zivenAtizayatvena jJAnaizvarye vilokite ॥ lokezAtizayatvena sthitaM prAhurmanISiNaH ॥ 17 ॥

प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् ॥ उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम् ॥ १८ ॥

pratisargaprasUtAnAM brahmaNAM zAstravistaram ॥ upadeSTA sa evAdau kAlAvacchedavartinAm ॥ 18 ॥

कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः ॥ सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः ॥ १९ ॥

kAlAvacchedayuktAnAM gurUNAmapyasau guruH ॥ sarveSAmeva sarvezaH kAlAvacchedavarjitaH ॥ 19 ॥

शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी ॥ ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम् ॥ २० ॥

zuddhA svAbhAvikI tasya zaktissarvAtizAyinI ॥ jJAnamapratimaM nityaM vapuratyantanirmitam ॥ 20 ॥

ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् ॥ तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च ॥ २१ ॥

aizvaryamapratidvaMdvaM sukhamAtyantikaM balam ॥ tejaHprabhAvo vIryaM ca kSamA kAruNyameva ca ॥ 21 ॥

परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् ॥ परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः ॥ २२ ॥

paripUrNasya sargAdyairnAtmano 'sti prayojanam ॥ parAnugraha evAsya phalaM sarvasya karmaNaH ॥ 22 ॥

प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः ॥ शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः ॥ २३ ॥

praNavo vAcakastasya zivasya paramAtmanaH ॥ zivarudrAdizabdAnAM praNavo hi parassmRtaH ॥ 23 ॥

शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि ॥ या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः ॥ २४ ॥

zaMbho praNavavAcyasya bhavanAttajjapAdapi ॥ yA siddhissA parA prApyA bhavatyeva na saMzayaH ॥ 24 ॥

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः ॥ वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः ॥ २५ ॥

tasmAdekAkSaraM devamAhurAgamapAragAH ॥ vAcyavAcakayoraikyaM manyamAnA manasvinaH ॥ 25 ॥

अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि ॥ अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि ॥ २६ ॥

asya mAtrAH samAkhyAtAzcatasro vedamUrdhani ॥ akArazcApyukArazca makAro nAda ityapi ॥ 26 ॥

अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते ॥ मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः ॥ २७ ॥

akAraM bahvRcaM prAhurukAro yajurucyate ॥ makAraH sAmanAdosya zrutirAtharvaNI smRtAH ॥ 27 ॥

अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः ॥ उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः ॥ २८ ॥

akArazca mahAbIjaM rajaH sraSTA caturmukhaH ॥ ukAraH prakRtiryoniH sattvaM pAlayitA hariH ॥ 28 ॥

मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः ॥ नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः ॥ २९ ॥

makAraH puruSo bIjaM tamaH saMhArako haraH ॥ nAdaH paraH pumAnIzo nirguNo niSkriyaH zivaH ॥ 29 ॥

सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा ॥ अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया ॥ ३० ॥

sarvaM tisRbhirevedaM mAtrAbhirnikhilaM tridhA ॥ abhidhAya zivAtmAnaM bodhayatyardhamAtrayA ॥ 30 ॥

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् ॥ वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ॥ ३१ ॥

yasmAtparaM nAparamasti kiMcidyasmAnnANIyo na jyAyo 'sti kiMcit ॥ vRkSa iva stabdho divi tiSThatyekastenedaM pUrNaM puruSeNa sarvam ॥ 31 ॥