ऋषय ऊचुः ॥ किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः ॥ कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ॥ १ ॥

RSaya UcuH ॥ kiM tatpAzupataM jJAnaM kathaM pazupatizzivaH ॥ kathaM dhaumyAgrajaH pRSTaH kRSNenAkliSTakarmaNA ॥ 1 ॥

एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह ॥ तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः ॥ २ ॥

etatsarvaM samAcakSva vAyo zaMkaravigraha ॥ tatsamo na hi vaktAsti trailokyeSvaparaH prabhuH ॥ 2 ॥

सूत उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः ॥ संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ ३ ॥

sUta uvAca ॥ ityAkarNya vacasteSAM maharSINAM prabhaMjanaH ॥ saMsmRtya zivamIzAnaM pravaktumupacakrame ॥ 3 ॥

वायुरुवाच ॥ पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे ॥ देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम् ॥ ४ ॥

vAyuruvAca ॥ purA sAkSAnmahezena zrIkaMThAkhyena mandare ॥ devyai devena kathitaM jJAnaM pAzupataM param ॥ 4 ॥

तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना ॥ पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च ॥ ५ ॥

tadeva pRSTaM kRSNena viSNunA vizvayoninA ॥ pazutvaM ca surAdInAM patitvaM ca zivasya ca ॥ 5 ॥

यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना ॥ तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः ॥ ६ ॥

yathopadiSTaM kRSNAya muninA hyupamanyunA ॥ tathA samAsato vakSye tacchRNudhvamataMdritAH ॥ 6 ॥

पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः ॥ प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७ ॥

puropamanyumAsInaM viSNuHkRSNavapurdharaH ॥ praNipatya yathAnyAyamidaM vacanamabravIt ॥ 7 ॥

श्रीकृष्ण उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् ॥ दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः ॥ ८ ॥

zrIkRSNa uvAca ॥ bhagavaJchrotumicchAmi devyai devena bhASitam ॥ divyaM pAzupataM jJAnaM vibhUtiM vAsya kRtsnazaH ॥ 8 ॥

कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः ॥ कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम् ॥ ९ ॥

kathaM pazupatirdevaH pazavaH ke prakIrtitAH ॥ kaiH pAzaiste nibadhyaMte vimucyaMte ca te katham ॥ 9 ॥

इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना ॥ प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा ॥ १० ॥

iti saMcoditaH zrImAnupamanyurmahAtmanA ॥ praNamya devaM devIM ca prAha puSTo yathA tathA ॥ 10 ॥

उपमन्युरुवाच ॥ ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः ॥ पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः ॥ ११ ॥

upamanyuruvAca ॥ brahmAdyAH sthAvarAMtAzca devadevasya zUlinaH ॥ pazavaH parikIrtyaMte saMsAravazavartinaH ॥ 11 ॥

तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः ॥ मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः ॥ १२ ॥

teSAM patitvAddevezaH zivaH pazupatiH smRtaH ॥ malamAyAdibhiH pAzaiH sa badhnAti pazUnpatiH ॥ 12 ॥

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः ॥ चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी ॥ १३ ॥

sa eva mocakasteSAM bhaktyA samyagupAsitaH ॥ caturviMzatitattvAni mAyAkarmaguNA amI ॥ 13 ॥

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः ॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः ॥ १४ ॥

viSayA iti kathyante pAzA jIvanibandhanAH ॥ brahmAdistambaparyaMtAn pazUnbaddhvA mahezvaraH ॥ 14 ॥

पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् ॥ तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम् ॥ १५ ॥

pAzairetaiH patirdevaH kAryaM kArayati svakam ॥ tasyAjJayA mahezasya prakRtiH puruSocitAm ॥ 15 ॥

बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः ॥ इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा ॥ १६ ॥

buddhiM prasUte sA buddhirahaMkAramahaMkRtiH ॥ indriyANi dazaikaM ca tanmAtrApaJcakaM tathA ॥ 16 ॥

शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः ॥ तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा ॥ १७ ॥

zAsanAddevadevasya zivasya zivadAyinaH ॥ tanmAtrANyapi tasyaiva zAsanena mahIyasA ॥ 17 ॥

महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः ॥ ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम् ॥ १८ ॥

mahAbhUtAnyazeSANi bhAvayaMtyanupUrvazaH ॥ brahmAdInAM tRNAntAnAM dehinAM dehasaMgatim ॥ 18 ॥

महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया ॥ अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते ॥ १९ ॥

mahAbhUtAnyazeSANi janayaMti zivAjJayA ॥ adhyavasyati vai buddhirahaMkArobhimanyate ॥ 19 ॥

चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि ॥ श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक् ॥ २० ॥

cittaM cetayate cApi manaH saMkalpayatyapi ॥ zrotrAdIni ca gRhNanti zabdAdInviSayAn pRthak ॥ 20 ॥

स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै ॥ वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च ॥ २१ ॥

svAneva nAnyAndevasya divyenAjJAbalena vai ॥ vAgAdInyapi yAnyAsaMstAni karmendriyANi ca ॥ 21 ॥

यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया ॥ शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः ॥ २२ ॥

yathA svaM karma kurvanti nAnyatkiMcicchivAjJayA ॥ zabdAdayopi gRhyaMte kriyante vacanAdayaH ॥ 22 ॥

अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी ॥ अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति ॥ २३ ॥

avilaMghyA hi sarveSAmAjJA zaMbhorgarIyasI ॥ avakAzamazeSANAM bhUtAnAM saMprayacchati ॥ 23 ॥

आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः ॥ प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत् ॥ २४ ॥

AkAzaH paramezasya zAsanAdeva sarvagaH ॥ prANAdyaizca tathA nAmabhedairaMtarbahirjagat ॥ 24 ॥

बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः ॥ हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि ॥ २५ ॥

bibharti sarvaM zarvasya zAsanena prabhaJjanaH ॥ havyaM vahati devAnAM kavyaM kavyAzinAmapi ॥ 25 ॥

पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् ॥ संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया ॥ २६ ॥

pAkAdyaM ca karotyagniH paramezvarazAsanAt ॥ saMjIvanAdyaM sarvasya kurvatyApastadAjJayA ॥ 26 ॥

विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया ॥ देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति ॥ २७ ॥

vizvambharA jagannityaM dhatte vizvezvarAjJayA ॥ devAnpAtyasurAn haMti trilokamabhirakSati ॥ 27 ॥

आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया ॥ आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा ॥ २८ ॥

AjJayA tasya devendraH sarvairdevairalaMghyayA ॥ AdhipatyamapAM nityaM kurute varuNassadA ॥ 28 ॥

पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् ॥ ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः ॥ २९ ॥

pAzairbadhnAti ca yathA daMDyAMstasyaiva zAsanAt ॥ dadAti nityaM yakSendro draviNaM draviNezvaraH ॥ 29 ॥

पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् ॥ करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम् ॥ ३० ॥

puNyAnurUpaM bhUtebhyaH puruSasyAnuzAsanAt ॥ karoti saMpadaH zazvajjJAnaM cApi sumedhasAm ॥ 30 ॥

निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् ॥ धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः ॥ ३१ ॥

nigrahaM cApyasAdhUnAmIzAnazzivazAsanAt ॥ dhatte tu dharaNIM mUrdhnA zeSaH zivaniyogataH ॥ 31 ॥

यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः ॥ सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः ॥ ३२ ॥

yAmAhustAmasIM raudrIM mUrtimaMtakarIM hareH ॥ sRjatyazeSamIzasya zAsanAccaturAnanaH ॥ 32 ॥

अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च ॥ विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् ॥ ३३ ॥

anyAbhirmUrtibhiH svAbhiH pAti cAMte nihanti ca ॥ viSNuH pAlayate vizvaM kAlakAlasya zAsanAt ॥ 33 ॥

सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः ॥ हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात् ॥ ३४ ॥

sRjate trasate cApi svakAbhistanubhistribhiH ॥ haratyaMte jagatsarvaM harastasyaiva zAsanAt ॥ 34 ॥

सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति ॥ कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः ॥ ३५ ॥

sRjatyapi ca vizvAtmA tridhA bhinnastu rakSati ॥ kAlaH karoti sakalaM kAlassaMharati prajAH ॥ 35 ॥

कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् ॥ त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन् ॥ ३६ ॥

kAlaH pAlayate vizvaM kAlakAlasya zAsanAt ॥ tribhiraMzairjagadbibhrattejobhirvRSTimAdizan ॥ 36 ॥

दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् ॥ पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि ॥ ३७ ॥

divi varSatyasau bhAnurdevadevasya zAsanAt ॥ puSNAtyoSadhijAtAni bhUtAnyAhlAdayatyapi ॥ 37 ॥

देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् ॥ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा ॥ ३८ ॥

devaizca pIyate caMdrazcandrabhUSaNazAsanAt ॥ AdityA vasavo rudrA azvinau marutastathA ॥ 38 ॥

खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः ॥ पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च ॥ ३९ ॥

khecarA RSayassiddhA bhogino manujA mRgAH ॥ pazavaH pakSiNazcaiva kITAdyAH sthAvarANi ca ॥ 39 ॥

नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च ॥ वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः ॥ ४० ॥

nadyassamudrA girayaH kAnanAni sarAMsi ca ॥ vedAH sAMgAzca zAstrANi maMtrastomamakhAdayaH ॥ 40 ॥

कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः ॥ ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च ॥ ४१ ॥

kAlAgnyAdizivAMtAni bhuvanAni sahAdhipaiH ॥ brahmAMDAnyapyasaMkhyAni teSAmAvaraNAni ca ॥ 41 ॥

वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः ॥ दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः ॥ ४२ ॥

vartamAnAnyatItAni bhaviSyantyapi kRtsnazaH ॥ dizazca vidizazcaiva kAlabhedAH kalAdayaH ॥ 42 ॥

यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा ॥ तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम् ॥ ४३ ॥

yacca kiMcijjagatyasmin dRzyate zrUyate 'pi vA ॥ tatsarvaM zaMkarasyAjJA balena samadhiSThitam ॥ 43 ॥

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ॥ ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति ॥ ४४ ॥

AjJAbalAttasya dharA sthiteha dharAdharA vAridharAH samudrAH ॥ jyotirgaNAH zakramukhAzca devAH sthiraM ciraM vA cidacidyadasti ॥ 44 ॥

अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः ॥ आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया ॥ ४५ ॥

atyAzcaryamidaM kRSNa zaMbhoramitakarmaNaH ॥ AjJAkRtaM zRNuSvaitacchrutaM zrutimukhe mayA ॥ 45 ॥

पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् ॥ असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत ॥ ४६ ॥

purA kila surAH seMdrA vivadaMtaH parasparam ॥ asurAnsamare jitvA jetAhamahamityuta ॥ 46 ॥

तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् ॥ स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत् ॥ ४७ ॥

tadA mahezvarasteSAM madhyato varaveSadhRk ॥ svalakSaNairvihInAMgaH svayaM yakSa ivAbhavat ॥ 47 ॥

स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले ॥ य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित् ॥ ४८ ॥

sa tAnAha surAnekaM tRNamAdAya bhUtale ॥ ya etadvikRtaM kartuM kSamate sa tu daityajit ॥ 48 ॥

यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः ॥ किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः ॥ ४९ ॥

yakSasya vacanaM zrutvA vajrapANiH zacIpatiH ॥ kiMcitkruddho vihasyainaM tRNamAdAtumudyataH ॥ 49 ॥

न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते ॥ यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत् ॥ ५० ॥

na tattRNamupadAtuM manasApi ca zakyate ॥ yathA tathApi tacchettuM vajraM vajradharo 'sRjat ॥ 50 ॥

तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः ॥ तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह ॥ ५१ ॥

tadvajraM nijavajreNa saMsRSTamiva sarvataH ॥ tRNenAbhihataM tena tiryagagraM papAta ha ॥ 51 ॥

ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः ॥ ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः ॥ ५२ ॥

tatazcAnye susaMrabdhA lokapAlA mahAbalAH ॥ sasRjustRNamuddizya svAyudhAni sahasrazaH ॥ 52 ॥

प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ ॥ प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते ॥ ५३ ॥

prajajjvAla mahAvahniH pracaMDaH pavano vavau ॥ pravRddho 'pAMpatiryadvatpralaye samupasthite ॥ 53 ॥

एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः ॥ व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै ॥ ५४ ॥

evaM devaissamArabdhaM tRNamuddizya yatnataH ॥ vyarthamAsIdaho kRSNa yakSasyAtmabalena vai ॥ 54 ॥

तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः ॥ ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ ॥ ५५ ॥

tadAha yakSaM deveMdraH ko bhavAnityamarSitaH ॥ tatassa pazyatAmeva teSAmaMtaradhAdatha ॥ 55 ॥

तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा ॥ आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता ॥ ५६ ॥

tadaMtare haimavatI devI divyavibhUSaNA ॥ AvirAsInnabhoraMge zobhamAnA zucismitA ॥ 56 ॥

तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः ॥ ५७ ॥

tAM dRSTvA vismayAviSTA devAH zakrapurogamAH ॥ praNamya yakSaM papracchuH ko 'sau yakSo vilakSaNaH ॥ 57 ॥

सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः ॥ तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम् ॥ ५८ ॥

sA 'bravItsasmitaM devI sa yuSmAkamagocaraH ॥ tenedaM bhramyate cakraM saMsArAkhyaM carAcaram ॥ 58 ॥

तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः ॥ न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते ॥ ५९ ॥

tenAdau kriyate vizvaM tena saMhriyate punaH ॥ na tanniyantA kazcitsyAttena sarvaM niyamyate ॥ 59 ॥

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै ॥ देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः ॥ ६० ॥

ityuktvA sA mahAdevI tatraivAMtaradhatta vai ॥ devAzca vismitAH sarve tAM praNamya divaM yayuH ॥ 60 ॥