ऋषय ऊचुः धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् ॥ तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना ॥ १ ॥

RSaya UcuH dhaumyAgrajena zizunA kSIrArthaM hi tapaH kRtam ॥ tasmAtkSIrArNavo dattastasmai devena zUlinA ॥ 1 ॥

स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् ॥ कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः ॥ २ ॥

sa kathaM zizuko lebhe zivazAstrapravaktRtAm ॥ kathaM vA zivasadbhAvaM jJAtvA tapasi niSThitaH ॥ 2 ॥

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि ॥ रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम् ॥ ३ ॥

kathaM ca labdhavijJAnastapazcaraNaparvaNi ॥ rudrAgneryatparaM vIryaM labhe bhasma svarakSakam ॥ 3 ॥

वायुरुवाच ॥ न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः ॥ मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः ॥ ४ ॥

vAyuruvAca ॥ na hyeSa zizukaH kazcitprAkRtaH kRtavAMstapaH ॥ munivaryasya tanayo vyAghrapAdasya dhImataH ॥ 4 ॥

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना ॥ स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम् ॥ ५ ॥

janmAntareNa saMsiddhaH kenApi khalu hetunA ॥ svapadapracyuto diSTyA prApto munikumAratAm ॥ 5 ॥

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः ॥ दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः ॥ ६ ॥

mahAdevaprasAdasya bhAgyApannasya bhAvinaH ॥ dugdhAbhilASaprabhavadvAratAmagamattapaH ॥ 6 ॥

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् ॥ सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम् ॥ ७ ॥

ataH sarvagaNezatvaM kumAratvaM ca zAzvatam ॥ saha dugdhAbdhinA tasmai pradadau zaMkaraH svayam ॥ 7 ॥

तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् ॥ कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः ॥ ८ ॥

tasya jJAnAgamopyasya prasAdAdeva zAMkarAt ॥ kaumAraM hi paraM sAkSAjjJAnaM zaktimayaM viduH ॥ 8 ॥

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् ॥ कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः ॥ ९ ॥

zivazAstrapravaktRtvamapi tasya hi tatkRtam ॥ kumAro munito labdhajJAnAbdhiriva nandanaH ॥ 9 ॥

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये ॥ स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात् ॥ १० ॥

dRSTaM tu kAraNaM tasya zivajJAnasamanvaye ॥ svamAtRvacanaM sAkSAcchokajaM kSIrakAraNAt ॥ 10 ॥

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे ॥ ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम् ॥ ११ ॥

kadAcitkSIramatyalpaM pItavAnmAtulAzrame ॥ IrSayayA mAtulasutaM saMtRptakSIramuttamam ॥ 11 ॥

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् ॥ उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम् ॥ १२ ॥

pItvA sthitaM yathAkAmaM dRSTvA vai mAtulAtmajam ॥ upamanyurvyAghrapAdiH prItyA provAca mAtaram ॥ 12 ॥

उपमन्युरुवाच ॥ मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि ॥ गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम् ॥ १३ ॥

upamanyuruvAca ॥ mAtarmAtarmahAbhAge mama dehi tapasvini ॥ gavyaM kSIramatisvAdu nAlpamuSNaM pibAmyaham ॥ 13 ॥

वायुरुवाच ॥ तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी ॥ व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा ॥ १४ ॥

vAyuruvAca ॥ tacchrutvA putravacanaM tanmAtA ca tapasvinI ॥ vyAghrapAdasya mahiSI duHkhamApattadA ca sA ॥ 14 ॥

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् ॥ दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः ॥ १५ ॥

upalAlyAtha suprItyA putramAliMgya sAdaram ॥ duHkhitA vilalApAtha smRtvA nairdhanyamAtmanaH ॥ 15 ॥

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः ॥ देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः ॥ १६ ॥

smRtvAsmRtvA punaH kSIramupamanyussa bAlakaH ॥ dehi dehIti tAmAha rudranbhUyo mahAdyutiH ॥ 16 ॥

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी ॥ शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत् ॥ १७ ॥

taddhaThaM sA parijJAya dvijapatnI tapasvinI ॥ zAntaye taddhaThasyAtha zubhopAyamarIracat ॥ 17 ॥

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा ॥ बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी ॥ १८ ॥

uJchavRttyArjitAnbIjAnsvayaM dRSTvA ca sA tadA ॥ bIjapiSTamathAloDya toyena kalabhASiNI ॥ 18 ॥

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् ॥ आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः ॥ १९ ॥

ehyehi mama putreti sAmapUrvaM tatassutam ॥ AliMgyAdAya duHkhArtA pradadau kRtrimaM payaH ॥ 19 ॥

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः ॥ नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः ॥ २० ॥

pItvA ca kRtrimaM kSIraM mAtrAM dattaM sa bAlakaH ॥ naitatkSIramiti prAha mAtaraM cAtivihvalaH ॥ 20 ॥

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि ॥ समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते ॥ २१ ॥

duHkhitA sA tadA prAha saMprekSyAghrAya mUrdhani ॥ samArjya netra putrasya karAbhyAM kamalAyate ॥ 21 ॥

जनन्युवाच ॥ तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः ॥ भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे ॥ २२ ॥

jananyuvAca ॥ taTinI ratnapUrNAstAssvargapAtAlagocarAH ॥ bhAgyahInA na pazyanti bhaktihInAzca ye zive ॥ 22 ॥

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् ॥ न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः ॥ २३ ॥

rAjyaM svargaM ca mokSaM ca bhojanaM kSIrasaMbhavam ॥ na labhante priyANyeSAM na tuSyati yadA zivaH ॥ 23 ॥

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् ॥ अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च ॥ २४ ॥

bhavaprasAdajaM sarvaM nAnyaddevaprasAdajam ॥ anyadeveSu niratA duHkhArtA vibhramanti ca ॥ 24 ॥

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा ॥ क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः ॥ २५ ॥

kSIraM tatra kuto 'smAkaM vane nivasatAM sadA ॥ kva dugdhasAdhanaM vatsa kva vayaM vanavAsinaH ॥ 25 ॥

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया ॥ मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा ॥ २६ ॥

kRtsnAbhAvena dAridryAnmayA te bhAgyahInayA ॥ mithyAdugdhamidaM dattampiSTamAloDya vAriNA ॥ 26 ॥

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् ॥ ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन् ॥ २७ ॥

tvaM mAtulagRhe svalpaM pItvA svAdu payaH zRtam ॥ jJAtvA svAdu tvayA pItaM tajjAtIyamanusmaran ॥ 27 ॥

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् ॥ प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते ॥ २८ ॥

dattaM na paya ityuktvA rudan duHkhIkaroSi mAm ॥ prasAdena vinA zaMbho payastava na vidyate ॥ 28 ॥

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च ॥ भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम् ॥ २९ ॥

pAdapaMkajayostasya sAmbasya sagaNasya ca ॥ bhaktyA samarpitaM yattatkAraNaM sarvasampadAm ॥ 29 ॥

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः ॥ सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः ॥ ३० ॥

adhunA vasudosmAbhirmahAdevo na pUjitaH ॥ sakAmAnAM yathAkAmaM yathoktaphaladAyakaH ॥ 30 ॥

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः ॥ अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः ॥ ३१ ॥

dhanAnyuddizya nAsmAbhiritaH prAgarcitaH zivaH ॥ ato daridrAssaMjAtA vayaM tasmAnna te payaH ॥ 31 ॥

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः ॥ तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम् ॥ ३२ ॥

pUrvajanmani yaddattaM zivamuddizya vai sutaH ॥ tadeva labhyate nAnyadviSNumuddizya vA prabhum ॥ 32 ॥

वायुरुवाच ॥ इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् ॥ बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत् ॥ ३३ ॥

vAyuruvAca ॥ iti mAtRvacaH zrutvA tathyaM zokAdisUcakam ॥ bAlo 'pyanutapannaMtaH pragalbhamidamabravIt ॥ 33 ॥

उपमन्युरुवाच ॥ शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः ॥ त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति ॥ ३४ ॥

upamanyuruvAca ॥ zokenAlamito mAtaH sAMbo yadyasti zaMkaraH ॥ tyaja zokaM mahAbhAge sarvaM bhadraM bhaviSyati ॥ 34 ॥

शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् ॥ चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम् ॥ ३५ ॥

zRNu mAtarvaco medya mahAdevo 'sti cetkvacit ॥ cirAdvA hyacirAdvApi kSIrodaM sAdhayAmyaham ॥ 35 ॥

वायुरुवाच ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः ॥ प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी ॥ ३६ ॥

vAyuruvAca ॥ iti zrutvA vacastasya bAlakasya mahAmateH ॥ pratyuvAca tadA mAtA suprasannA manasvinI ॥ 36 ॥

मातोवाच ॥ शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् ॥ विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम् ॥ ३७ ॥

mAtovAca ॥ zubhaM vicAritaM tAta tvayA matprItivardhanam ॥ vilaMbaM mA kathAstvaM hi bhaja sAMbaM sadAzivam ॥ 37 ॥

सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् ॥ तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः ॥ ३८ ॥

sarvasmAdadhiko 'styeva zivaH paramakAraNam ॥ tatkRtaM hi jagatsarvaM brahmAdyAstasya kiMkarAH ॥ 38 ॥

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः ॥ तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम् ॥ ३९ ॥

tatprasAdakRtaizvaryA dAsAstasya vayaM prabhoH ॥ taM vinAnyaM na jAnImazzaMkaraM lokazaMkaram ॥ 39 ॥

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा ॥ तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम् ॥ ४० ॥

anyAndevAnparityajya karmaNA manasA girA ॥ tameva sAMbaM sagaNaM bhaja bhAvapurassaram ॥ 40 ॥

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः ॥ साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः ॥ ४१ ॥

tasya devAdhidevasya zivasya varadAyinaH ॥ sAkSAnnamazzivAyeti maMtro 'yaM vAcakaH smRtaH ॥ 41 ॥

सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे ॥ तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः ॥ ४२ ॥

saptakoTimahAmaMtrAH sarve sapraNavAH pare ॥ tasminneva vilIyaMte punastasmAdvinirgatAH ॥ 42 ॥

सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया ॥ सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया ॥ ४३ ॥

saprasAdAzca te maMtrAH svAdhikArAdyapekSayA ॥ sarvAdhikArastveko 'yaM maMtra evezvarAjJayA ॥ 43 ॥

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः ॥ क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा ॥ ४४ ॥

yathA nikRSTAnutkRSTAnsarvAnapyAtmanaH zivaH ॥ kSamate rakSituM tadvanmaMtro 'yamapi sarvadA ॥ 44 ॥

प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि ॥ सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते ॥ ४५ ॥

prabalazca tathA hyeSa maMtro mantrAntarAdapi ॥ sarvarakSAkSamo 'pyeSa nAparaH kazcidiSyate ॥ 45 ॥

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव ॥ तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम् ॥ ४६ ॥

tasmAnmantrAntarAMstyaktvA paJcAkSaraparo bhava ॥ tasmiJjihvAMtaragate na kiMcidiha durlabham ॥ 46 ॥

अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् ॥ तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा ॥ ४७ ॥

aghorAstraM ca zaivAnAM rakSAheturanuttamam ॥ tacca tatprabhavaM matvA tatparo bhava nAnyathA ॥ 47 ॥

भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् ॥ विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम् ॥ ४८ ॥

bhasmedantu mayA labdhaM pitureva tavottamam ॥ virajAnalasaMsiddhaM mahAvyApannivAraNam ॥ 48 ॥

मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया ॥ अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति ॥ ४९ ॥

maMtraM ca te mayA dattaM gRhANa madanujJayA ॥ anenaivAzu japtena rakSA tava bhaviSyati ॥ 49 ॥

वायुरुवाच ॥ एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च ॥ विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः ॥ ५० ॥

vAyuruvAca ॥ evaM mAtrA samAdizya zivamastvityudIrya ca ॥ visRSTastadvaco mUrdhni kurvanneva tadA muniH ॥ 50 ॥

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे ॥ तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः ॥ ५१ ॥

tAM praNamyaivamuktvA ca tapaH kartuM pracakrame ॥ tamAha ca tadA mAtA zubhaM kurvaMtu te surAH ॥ 51 ॥

अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् ॥ हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः ॥ ५२ ॥

anujJAtastayA tatra tapastepe sa duzcaram ॥ himavatparvataM prApya vAyubhakSaH samAhitaH ॥ 52 ॥

अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् ॥ तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम् ॥ ५३ ॥

aSTeSTakAbhiH prasAdaM kRtvA liMgaM ca mRnmayam ॥ tatrAvAhya mahAdevaM sAMbaM sagaNamavyayam ॥ 53 ॥

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः ॥ समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः ॥ ५४ ॥

bhaktyA paJcAkSareNaiva putraiH puSpairvanodbhavaiH ॥ samabhyarcya ciraM kAlaM cacAra paramaM tapaH ॥ 54 ॥

ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् ॥ उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम् ॥ ५५ ॥

tatastapazcarattaM taM bAlamekAkinaM kRzam ॥ upamanyuM dvijavaraM zivasaMsaktamAnasam ॥ 55 ॥

पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः ॥ संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन् ॥ ५६ ॥

purA marIcinA zaptAH kecinmunipizAcakAH ॥ saMpIDya rAkSasairbhAvaistapasovighnamAcaran ॥ 56 ॥

स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन ॥ सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत् ॥ ५७ ॥

sa ca taiH pIDyamAno 'pi tapaH kurvankathaJcana ॥ sadA namaH zivAyeti krozati smArtanAdavat ॥ 57 ॥

तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः ॥ ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन् ॥ ५८ ॥

tannAdazravaNAdeva tapaso vighnakAriNaH ॥ te taM bAlaM samutsRjya munayassamupAcaran ॥ 58 ॥

तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः ॥ चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत् ॥ ५९ ॥

tapasA tasya viprasya copamanyormahAtmanaH ॥ carAcaraM ca munayaH pradIpitamabhUjjagat ॥ 59 ॥