वायुरुवाच स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः ॥ जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु ॥ १ ॥

vAyuruvAca sthane saMzayitaM viprA bhavadbhirhetucoditaiH ॥ jijJAsA hi na nAstikyaM sAdhayetsAdhubuddhiSu ॥ 1 ॥

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् ॥ असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः ॥ २ ॥

pramaNamatra vakSyAmi satAmmohanivartakam ॥ asatAM tvanyathAbhAvaH prasAdena vinA prabhoH ॥ 2 ॥

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा ॥ न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम् ॥ ३ ॥

zivasya paripUrNasya parAnugrahamantarA ॥ na kiMcidapi kartavyamiti sAdhu vinizcitam ॥ 3 ॥

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि ॥ अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते ॥ ४ ॥

svabhAva eva paryAptaH parAnugrahakarmaNi ॥ anyathA nissvabhavena na kimapyanugRhyate ॥ 4 ॥

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् ॥ परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः ॥ ५ ॥

paraM sarvamanugrAhyaM pazupAzAtmakaM jagat ॥ parasyAnugrahArthaM tu patyurAjJAsamanvayaH ॥ 5 ॥

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा ॥ तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः ॥ ६ ॥

patirAjJApakaH sarvamanugRhNAti sarvadA ॥ tadarthamarthasvIkAre parataMtraH kathaM zivaH ॥ 6 ॥

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः ॥ अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः ॥ ७ ॥

anugrAhyanapekSo 'sti na hi kazcidanugrahaH ॥ ataH svAtantryazabdArthAnanapekSatvalakSaNaH ॥ 7 ॥

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते ॥ अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात् ॥ ८ ॥

etatpunaranugrAhyaM parataMtraM tadiSyate ॥ anugrahAdRte tasya bhuktimuktyorananvayAt ॥ 8 ॥

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् ॥ अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते ॥ ९ ॥

mUrtAtmano 'pyanugrAhyA zivAjJAnanivartanAt ॥ ajJAnAdhiSThitaM zambhorna kiMcidiha vidyate ॥ 9 ॥

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः ॥ स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते ॥ १० ॥

yenopalabhyate 'smAbhissakalenApi niSkalaH ॥ sa mUrtyAtmA zivaH zaivamUrtirityupacaryate ॥ 10 ॥

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् ॥ साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः ॥ ११ ॥

na hyasau niSkalaH sAkSAcchivaH paramakAraNam ॥ sAkAreNAnubhAvena kenApyanupalakSitaH ॥ 11 ॥

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् ॥ न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा ॥ १२ ॥

pramANagamyatAmAtraM tatsvabhAvopapAdakam ॥ na tAvatAtropekSAdhIrupalakSaNamaMtarA ॥ 12 ॥

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन ॥ शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम् ॥ १३ ॥

AtmopamolvaNaM sAkSAnmUrtireva hi kAcana ॥ zivasya mUrtirmUrtyAtmA parastasyopalakSaNam ॥ 13 ॥

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते ॥ एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः ॥ १४ ॥

yathA kASTheSvanArUDho na vahnirupalabhyate ॥ evaM zivo 'pi mUrtyAtmanyanArUDha iti sthitiH ॥ 14 ॥

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् ॥ नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः ॥ १५ ॥

yathAgnimAnayetyukte jvalatkASThAdRte svayam ॥ nAgnirAnIyate tadvatpUjyo mUrtyAtmanA zivaH ॥ 15 ॥

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् ॥ मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः ॥ १६ ॥

ata eva hi pUjAdau mUrtyAtmaparikalpanam ॥ mUrtyAtmani kRtaM sAkSAcchiva eva kRtaM yataH ॥ 16 ॥

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः ॥ तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते ॥ १७ ॥

liMgAdAvapi tatkRtyamarcAyAM ca vizeSataH ॥ tattanmUrtyAtmabhAvena zivo 'smAbhirupAsyate ॥ 17 ॥

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना ॥ तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम् ॥ १८ ॥

yathAnugRhyate so 'pi mUrtyAtmA pArameSThinA ॥ tathA mUrtyAtmaniSThena zivena pazavo vayam ॥ 18 ॥

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना ॥ सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः ॥ १९ ॥

lokAnugrahaNAyaiva zivena parameSThinA ॥ sadAzivAdayassarve mUrtyAtmano 'pyadhiSThitAH ॥ 19 ॥

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः ॥ तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः ॥ २० ॥

AtmanAmeva bhogAya mokSAya ca vizeSataH ॥ tattvAtattvasvarUpeSu mUrtyAtmasu zivAnvayaH ॥ 20 ॥

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः ॥ न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः ॥ २१ ॥

bhogaH karmavipAkAtmA sukhaduHkhAtmako mataH ॥ na ca karma zivo 'stIti tasya bhogaH kimAtmakaH ॥ 21 ॥

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन ॥ निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात् ॥ २२ ॥

sarvaM zivo 'nugRhNAti na nigRhNAti kiMcana ॥ nigRhNatAM tu ye doSAzzive teSAmasaMbhavAt ॥ 22 ॥

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः ॥ ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना ॥ २३ ॥

ye punarnigrahAH kecidbrahmAdiSu nidarzitAH ॥ te 'pi lokahitAyaiva kRtAH zrIkaNThamUrtinA ॥ 23 ॥

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः ॥ श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति ॥ २४ ॥

brahmANDasyAdhipatyaM hi zrIkaNThasya na saMzayaH ॥ zrIkaNThAkhyAM zivo mUrtiM krIDatImadhitiSThati ॥ 24 ॥

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् ॥ ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः ॥ २५ ॥

sadoSA eva devAdyA nigRhItA yathoditam ॥ tatastepi vipApmAnaH prajAzcApi gatajvarAH ॥ 25 ॥

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः ॥ अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते ॥ २६ ॥

nigraho 'pi svarUpeNa viduSAM na jugupsitaH ॥ ata eva hi daNDyeSu daNDo rAjJAM prazasyate ॥ 26 ॥

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः ॥ न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः ॥ २७ ॥

yatsiddhirIzvaratvena kAryavargasya kRtsnazaH ॥ na sa cedIzatAM kuryAjjagataH kathamIzvaraH ॥ 27 ॥

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् ॥ आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम् ॥ २८ ॥

IzecchA ca vidhAtRtvaM vidherAjJApanaM param ॥ AjJAvazyamidaM kuryAnna kuryAditi zAsanam ॥ 28 ॥

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् ॥ विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते ॥ २९ ॥

tacchAsanAnuvartitvaM sAdhubhAvasya lakSaNam ॥ viparItasamAdhoH syAnna sarvaM tattu dRzyate ॥ 29 ॥

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् ॥ निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम् ॥ ३० ॥

sAdhu saMrakSaNIyaM cedvinivartyamasAdhu yat ॥ nivartate ca sAmAderaMte daNDo hi sAdhanam ॥ 30 ॥

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् ॥ अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते ॥ ३१ ॥

hitArthalakSaNaM cedaM daNDAntamanuzAsanam ॥ ato yadviparItaM tadahitaM saMpracakSate ॥ 31 ॥

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् ॥ स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात् ॥ ३२ ॥

hite sadA niSaNNAnAmIzvarasya nidarzanam ॥ sa kathaM duSyate sadbhirasatAmeva nigrahAt ॥ 32 ॥

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता ॥ यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते ॥ ३३ ॥

ayuktakAriNo loke garhaNIyAvivekitA ॥ yadudvejayate lokantadayuktaM pracakSate ॥ 33 ॥

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः ॥ न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत् ॥ ३४ ॥

sarvo 'pi nigraho loke na ca vidveSapUrvakaH ॥ na hi dveSTi pitA putraM yo nigRhyAti zikSayet ॥ 34 ॥

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः ॥ तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते ॥ ३५ ॥

mAdhyasthenApi nigrAhyAnyo nigRhNAti mArgataH ॥ tasyApyavazyaM yatkiMcinnairghRNyamanuvartate ॥ 35 ॥

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् ॥ हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन् ॥ ३६ ॥

anyathA na hinastyeva sadoSAnapyasau parAn ॥ hinasti cAyamapyajJAnparaM mAdhyasthyamAcaran ॥ 36 ॥

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः ॥ इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे ॥ ३७ ॥

tasmAdduHkhAtmikAM hiMsAM kurvANo yaH sanirghRNaH ॥ iti nirbaMdhayaMtyeke niyamo neti cApare ॥ 37 ॥

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः ॥ न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका ॥ ३८ ॥

nidAnajJasya bhiSajo rugNo hiMsAM prayuMjataH ॥ na kiMcidapi nairghRNyaM ghRNaivAtra prayojikA ॥ 38 ॥

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु ॥ तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः ॥ ३९ ॥

ghRNApi na guNAyaiva hiMsreSu pratiyogiSu ॥ tAdRzeSu ghRNI bhrAntyA ghRNAntaritanirghRNaH ॥ 39 ॥

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु ॥ शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते ॥ ४० ॥

upekSApIha doSAha rakSyeSu pratiyogiSu ॥ zaktau satyAmupekSAto rakSyassadyo vipadyate ॥ 40 ॥

सर्पस्या"स्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते ॥ दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः ॥ ४१ ॥

sarpasyA"syagatampazyanyastu rakSyamupekSate ॥ doSAbhAsAnsamutprekSya phalataH so 'pi nirghRNaH ॥ 41 ॥

तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् ॥ संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम् ॥ ४२ ॥

tasmAdghRNA guNAyaiva sarvatheti na saMmatam ॥ saMmataM prAptakAmitvaM sarvaM tvanyadasammatam ॥ 42 ॥

मूर्त्यात्मस्वपि रागाद्या दोषाः सन्त्येव वस्तुतः ॥ तथापि तेषामेवैते न शिवस्य तु सर्वथा ॥ अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् ॥ ४३ ॥

mUrtyAtmasvapi rAgAdyA doSAH santyeva vastutaH ॥ tathApi teSAmevaite na zivasya tu sarvathA ॥ agnAvapi samAviSTaM tAmraM khalu sakAlikam ॥ 43 ॥

इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् ॥ नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते ॥ ४४ ॥

iti nAgnirasau duSyettAmrasaMsargakAraNAt ॥ nAgnerazucisaMsargAdazucitvamapekSate ॥ 44 ॥

अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते ॥ एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् ॥ ४५ ॥

azucestvagnisaMyogAcchucitvamapi jAyate ॥ evaM zodhyAtmasaMsargAnna hyazuddhaH zivo bhavet ॥ 45 ॥

शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति ॥ अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः ॥ ४६ ॥

zivasaMsargatastveSa zodhyAtmaiva hi zudhyati ॥ ayasyagnau samAviSTe dAho 'gnereva nAyasaH ॥ 46 ॥

मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् ॥ न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ ॥ ४७ ॥

mUrtAtmanyevamaizvaryamIzvarasyaiva nAtmanAm ॥ na hi kASThaM jvalatyUrdhvamagnireva jvalatyasau ॥ 47 ॥

काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम् ॥ अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि ॥ ४८ ॥

kASThasyAMgAratA nAgnerevamatrApi yojyatAm ॥ ata eva jagatyasminkASThapASANamRtsvapi ॥ 48 ॥

शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते ॥ मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः ॥ ४९ ॥

zivAvezavazAdeva zivatvamupacaryate ॥ maitryAdayo guNA gauNAstasmAtte bhinnavRttayaH ॥ 49 ॥

तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च ॥ यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः ॥ न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः ॥ ५० ॥

tairguNairuparaktAnAM doSAya ca guNAya ca ॥ yattu gauNamagauNaM ca tatsarvamanugRhNataH ॥ na guNAya na doSAya zivasya guNavRttayaH ॥ 50 ॥

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः ॥ संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम् ॥ ५१ ॥

na cAnugrahazabdArthaM gauNamAhurvipazcitaH ॥ saMsAramocanaM kiM tu zaivamAjJAmayaM hitam ॥ 51 ॥

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः ॥ सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः ॥ ५२ ॥

hitaM tadAjJAkaraNaM yaddhitaM tadanugrahaH ॥ sarvaM hite niyuJjAvaH sarvAnugrahakArakaH ॥ 52 ॥

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् ॥ तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः ॥ ५३ ॥

yastUpakArazabdArthastamapyAhuranugraham ॥ tasyApi hitarUpatvAcchivaH sarvopakArakaH ॥ 53 ॥

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् ॥ स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम् ॥ ५४ ॥

hite sadA niyuktaM tu sarvaM cidacidAtmakam ॥ svabhAvapratibandhaM tatsamaM na labhate hitam ॥ 54 ॥

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः ॥ समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः ॥ ५५ ॥

yathA vikAsayatyeva raviH padmAni bhAnubhiH ॥ samaM na vikasantyeva svasvabhAvAnurodhataH ॥ 55 ॥

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् ॥ न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत् ॥ ५६ ॥

svabhAvo 'pi hi bhAvAnAM bhAvino 'rthasya kAraNam ॥ na hi svabhAvo nazyantamarthaM kartRSu sAdhayet ॥ 56 ॥

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः ॥ एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान् ॥ ५७ ॥

suvarNameva nAMgAraM drAvayatyagnisaMgamaH ॥ evaM pakvamalAneva mocayenna zivaparAn ॥ 57 ॥

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् ॥ विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत् ॥ ५८ ॥

yadyathA bhavituM yogyaM tattathA na bhavetsvayam ॥ vinA bhAvanayA kartA svatantrassantato bhavet ॥ 58 ॥

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः ॥ स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः ॥ ५९ ॥

svabhAvavimalo yadvatsarvAnugrAhakazzivaH ॥ svabhAvamalinAstadvadAtmano jIvasaMjJitAH ॥ 59 ॥

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् ॥ कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः ॥ ६० ॥

anyathA saMsarantyete niyamAnna zivaH katham ॥ karmamAyAnubandhosya saMsAraH kathyate budhaiH ॥ 60 ॥

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् ॥ स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः ॥ ६१ ॥

anubandho 'yamasyaiva na zivasyeti hetumAn ॥ sa heturAtmanAmeva nijo nAgantuko malaH ॥ 61 ॥

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना ॥ यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः ॥ ६२ ॥

Agantukatve kasyApi bhAvyaM kenApi hetunA ॥ yo 'yaM heturasAvekastvavicitrasvabhAvataH ॥ 62 ॥

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः ॥ बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः ॥ ६३ ॥

AtmatAyAH samatve 'pi baddhA muktAH pare yataH ॥ baddheSveva punaH kecillayabhogAdhikArataH ॥ 63 ॥

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः ॥ केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः ॥ ६४ ॥

jJAnaizvaryAdivaiSamyaM bhajante sottarAdharAH ॥ kecinmUrtyAtmatAM yAnti kecidAsannagocarAH ॥ 64 ॥

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः ॥ मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः ॥ ६५ ॥

mUrtyAtmasu zivAH kecidadhvanAM mUrdhasu sthitAH ॥ madhye mahezvarA rudrAstvarvAcInapade sthitAH ॥ 65 ॥

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् ॥ तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः ॥ ६६ ॥

Asanne 'pi ca mAyAyAH parasmAtkAraNAttrayam ॥ tatrApyAtmA sthito 'dhastAdantarAtmA ca madhyataH ॥ 66 ॥

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः ॥ ६७ ॥

parastAtparamAtmeti brahmaviSNumahezvarAH ॥ vartante vasavaH kecitparamAtmapadAzrayAH ॥ 67 ॥

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा ॥ शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः ॥ ६८ ॥

antarAtmapade kecitkecidAtmapade tathA ॥ zAntyatItapade zaivAH zAnte mAhezvare tataH ॥ 68 ॥

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः ॥ निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः ॥ ६९ ॥

vidyAyAntu yathA raudrAH pratiSThAyAM tu vaiSNavAH ॥ nivRttau ca tathAtmAno brahmA brahmAMgayonayaH ॥ 69 ॥

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् ॥ पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश ॥ ७० ॥

devayonyaSTakaM mukhyaM mAnuSyamatha madhyamam ॥ pakSyAdayo 'dhamAH paJcayonayastAzcaturdaza ॥ 70 ॥

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः ॥ यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता ॥ ७१ ॥

uttarAdharabhAvo 'pi jJeyassaMsAriNo malaH ॥ yathAmabhAvo muktasya pUrvaM pazcAttu pakvatA ॥ 71 ॥

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् ॥ आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात् ॥ ७२ ॥

malo 'pyAmazca pakvazca bhavetsaMsArakAraNam ॥ Ame tvadharatA puMsAM pakve tUttaratA kramAt ॥ 72 ॥

पश्वात्मानस्त्रिधाभिन्ना एकद्वित्रिमलाः क्रमात् ॥ अत्रोत्तरा एकमला द्विमला मध्यमा मताः ॥ त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः ॥ ७३ ॥

pazvAtmAnastridhAbhinnA ekadvitrimalAH kramAt ॥ atrottarA ekamalA dvimalA madhyamA matAH ॥ trimalAstvadhamA jJeyA yathottaramadhiSThitAH ॥ 73 ॥

त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात् ॥ इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः ॥ ७४ ॥

trimalAnadhitiSThaMti dvimalaikamalAH kramAt ॥ itthamaupAdhiko bhedo vizvasya parikalpitaH ॥ 74 ॥

एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति ॥ अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा ॥ ७५ ॥

ekadvitrimalAnsarvAJchiva eko 'dhitiSThati ॥ azivAtmakamapyetacchivenAdhiSThitaM yathA ॥ 75 ॥

अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम् ॥ अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता ॥ ७६ ॥

arudrAtmakamityevaM rudrairjagadadhiSThitam ॥ aNDAntA hi mahAbhUmizzatarudrAdyadhiSThitA ॥ 76 ॥

मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात् ॥ अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् ॥ ७७ ॥

mAyAntamantarikSaM tu hyamarezAdibhiH kramAt ॥ aMguSThamAtraparyantaissamaMtAtsaMtataM tatam ॥ 77 ॥

महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः ॥ अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः ॥ ७८ ॥

mahAmAyAvasAnA dyaurvAyvAdyairbhuvanAdhipaiH ॥ anAzritAntairadhvAntarvartibhissamadhiSThitAH ॥ 78 ॥

ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा ॥ पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता ॥ ७९ ॥

te hi sAkSAddiviSadastvantarikSasadastathA ॥ pRthivIpada ityevaM devA devavrataiH stutA ॥ 79 ॥

एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक् ॥ निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते ॥ ८० ॥

evantribhirmalairAmaiH pakvaireva pRthakpRthak ॥ nidAnabhUtaissaMsArarogaH puMsAM pravartate ॥ 80 ॥

अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम् ॥ भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् ॥ ८१ ॥

asya rogasya bhaiSajyaM jJAnameva na cAparam ॥ bhiSagAjJApakaH zambhuzzivaH paramakAraNam ॥ 81 ॥

अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः ॥ कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा ॥ ८२ ॥

aduHkhenA 'pi zakto 'sau pazUnmocayituM zivaH ॥ kathaM duHkhaM karotIti nAtra kAryA vicAraNA ॥ 82 ॥

दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम् ॥ कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः ॥ ८३ ॥

duHkhameva hi sarvo 'pi saMsAra iti nizcitam ॥ kathaM duHkhamaduHkhaM syAtsvabhAvo hyaviparyayaH ॥ 83 ॥

न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात् ॥ रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् ॥ ८४ ॥

na hi rogI hyarogI syAdbhiSagbhaiSajyakAraNAt ॥ rogArtaM tu bhiSagrogAdbhaiSajaissukhamuddharet ॥ 84 ॥

एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून् ॥ स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः ॥ ८५ ॥

evaM svabhAvamalinAnsvabhAvAdduHkhinaH pazUn ॥ svAjJauSadhavidhAnena duHkhAnmocayate zivaH ॥ 85 ॥

न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम् ॥ इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते ॥ ८६ ॥

na bhiSakkAraNaM roge zivaH saMsArakAraNam ॥ ityetadapi vaiSamyaM na doSAyAsya kalpate ॥ 86 ॥

दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः ॥ स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् ॥ ८७ ॥

duHkhe svabhAvasaMsiddhe kathantatkAraNaM zivaH ॥ svAbhAviko malaH puMsAM sa hi saMsArayatyamUn ॥ 87 ॥

संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम् ॥ तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा ॥ ८८ ॥

saMsArakAraNaM yattu malaM mAyAdyacetanam ॥ tatsvayaM na pravarteta zivasAnnidhyamantarA ॥ 88 ॥

यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः ॥ अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः ॥ ८९ ॥

yathA maNirayaskAMtassAnnidhyAdupakArakaH ॥ ayasazcalatastadvacchivo 'pyasyeti sUrayaH ॥ 89 ॥

न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम् ॥ अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः ॥ ९० ॥

na nivartayituM zakyaM sAnnidhyaM sadakAraNam ॥ adhiSThAtA tato nityamajJAto jagatazzivaH ॥ 90 ॥

न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते ॥ तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति ॥ ९१ ॥

na zivena vinA kiMcitpravRttamiha vidyate ॥ tatpreritamidaM sarvaM tathApi na sa muhyati ॥ 91 ॥

शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी ॥ तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति ॥ ९२ ॥

zaktirAjJAtmikA tasya niyantrI vizvatomukhI ॥ tayA tatamidaM zazvattathApi sa na duSyati ॥ 92 ॥

अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः ॥ ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति ॥ ९३ ॥

anidaM prathamaM sarvamIzitavyaM sa IzvaraH ॥ IzanAcca tadIyAjJA tathApi sa na duSyati ॥ 93 ॥

यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः ॥ तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति ॥ ९४ ॥

yo 'nyathA manyate mohAtsa vinaSyati durmatiH ॥ tacchaktivaibhavAdeva tathApi sa na duSyati ॥ 94 ॥

एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी ॥ सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् ॥ ९५ ॥

etasminnaMtare vyomnaH zrutAH vAgarIriNI ॥ satyamomamRtaM saumyamityAvirabhavatsphuTam ॥ 95 ॥

ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः ॥ मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् ॥ ९६ ॥

tato hRSTatarAH sarve vinaSTAzeSasaMzayAH ॥ munayo vismayAviSTAH preNemuH pavanaM prabhum ॥ 96 ॥

तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन् ॥ नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् ॥ ९७ ॥

tathA vigatasandehAnkRtvApi pavano munIn ॥ naite pratiSThitajJAnA iti matvaivamabravIt ॥ 97 ॥

वायुरुवाच्व ॥ परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते ॥ परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् ॥ ९८ ॥

vAyuruvAcva ॥ parokSamaparokSaM ca dvividhaM jJAnamiSyate ॥ parokSamasthiraM prAhuraparokSaM tu susthiram ॥ 98 ॥

हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते ॥ अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति ॥ ९९ ॥

hetUpadezagamyaM yattatparokSaM pracakSate ॥ aparokSaM punaH zreSThAdanuSThAnAdbhaviSyati ॥ 99 ॥

नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम् ॥ श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः ॥ १०० ॥

nAparokSAdRte mokSa iti kRtvA vinizcayam ॥ zreSThAnuSThAnasiddhyarthaM prayatadhvamatandritAH ॥ 100 ॥