ऋषय ऊचुः ॥ चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च ॥ दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः ॥ १ ॥

RSaya UcuH ॥ caritAni vicitrANi gRhyANi gahanAni ca ॥ durvijJeyAni devaizca mohayaMti manAMsi naH ॥ 1 ॥

शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते ॥ चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते ॥ २ ॥

zivayostattvasambandhe na doSa upalabhyate ॥ caritaiH prAkRto bhAvastayorapi vibhAvyate ॥ 2 ॥

ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः ॥ निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः ॥ ३ ॥

brahmAdayo 'pi lokAnAM sRSTisthityantahetavaH ॥ nigrahAnugrahau prApya zivasya vazavartinaH ॥ 3 ॥

शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् ॥ अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम् ॥ ४ ॥

zivaH punarna kasyApi nigrahAnugrahAspadam ॥ ato 'nAyattamaizvaryaM tasyaiveti vinizcitam ॥ 4 ॥

यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् ॥ स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत् ॥ ५ ॥

yadyevamIdRzaizvaryaM tattu svAtantryalakSaNam ॥ svabhAvasiddhaM caitasya mUrtimattAspadaM bhavet ॥ 5 ॥

न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना ॥ मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी ॥ ६ ॥

na mUrtizca svataMtrasya ghaTate mUlahetunA ॥ mUrterapi ca kAryatvAttatsiddhiH syAdahaitukI ॥ 6 ॥

सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते ॥ परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ ॥ ७ ॥

sarvatra paramo bhAvo 'paramazcAnya ucyate ॥ paramAparamau bhAvau kathamekatra saMgatau ॥ 7 ॥

निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः ॥ स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः ॥ ८ ॥

niSphalo hi svabhAvo 'sya paramaH paramAtmanaH ॥ sa eva sakalaH kasmAtsvabhAvo hyaviparyayaH ॥ 8 ॥

स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि ॥ न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम् ॥ ९ ॥

svabhAvo viparItazcetsvataMtraH svecchayA yadi ॥ na karoti kimIzAno nityAnityaviparyayam ॥ 9 ॥

मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः ॥ शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते ॥ १० ॥

mUrtAtmA sakalaH kazcitsa cAnyo niSphalaH zivaH ॥ zivenAdhiSThitazceti sarvatra laghu kathyate ॥ 10 ॥

मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति ॥ तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम् ॥ ११ ॥

mUrtyAtmaiva tadA mUrtiH zivasyAsya bhavediti ॥ tasya mUrtau mUrtimatoH pArataMtryaM hi nizcitam ॥ 11 ॥

अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् ॥ मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया ॥ १२ ॥

anyathA nirapekSeNa mUrtiH svIkriyate katham ॥ mUrtisvIkaraNaM tasmAnmUrtau sAdhyaphalepsayA ॥ 12 ॥

न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते ॥ स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी ॥ १३ ॥

na hi svecchAzarIratvaM svAtaMtryAyopapadyate ॥ svecchaiva tAdRzI puMsAM yasmAtkarmAnusAriNI ॥ 13 ॥

स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत ॥ ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः ॥ १४ ॥

svIkartuM svecchayA dehaM hAtuM ca prabhavantyuta ॥ brahmAdayaH pizAcAMtAH kiM te karmAtivartinaH ॥ 14 ॥

इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः ॥ अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात् ॥ १५ ॥

icchayA dehanirmANamindrajAlopamaM viduH ॥ aNimAdiguNaizvaryavazIkArAnatikramAt ॥ 15 ॥

विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा ॥ युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम् ॥ १६ ॥

vizvarUpaM dadhadviSNurdadhIcena maharSiNA ॥ yudhyatA samupAlabdhastadrUpaM dadhatA svayam ॥ 16 ॥

सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः ॥ शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः ॥ १७ ॥

sarvasmAdadhikasyApi zivasya paramAtmanaH ॥ zarIravattayAnyAtmasAdharmyaM pratibhAti naH ॥ 17 ॥

सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् ॥ स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम् ॥ १८ ॥

sarvAnugrAhakaM prAhuzzivaM paramakAraNam ॥ sa nirgRhNAti devAnAM sarvAnugrAhakaH katham ॥ 18 ॥

चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ॥ शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात् ॥ १९ ॥

ciccheda bahuzo devo brahmaNaH paJcamaM ziraH ॥ zivanindAM prakurvaMtaM putreti kumaterhaThAt ॥ 19 ॥

विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः ॥ बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः ॥ २० ॥

viSNorapi nRsiMhasya rabhasA zarabhAkRtiH ॥ bibheda padbhyAmAkramya hRdayaM nakharaiH kharaiH ॥ 20 ॥

देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् ॥ वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः ॥ २१ ॥

devastrISu ca deveSu dakSasyAdhvarakAraNAt ॥ vIreNa vIrabhadreNa na hi kazcidadaNDitaH ॥ 21 ॥

पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः ॥ क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम् ॥ २२ ॥

puratrayaM ca sastrIkaM sadaityaM saha bAlakaiH ॥ kSaNenaikena devena netrAgneriMdhanIkRtam ॥ 22 ॥

प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् ॥ क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने ॥ २३ ॥

prajAnAM ratihetuzca kAmo ratipatissvayam ॥ krozatAmeva devAnAM huto netrahutAzane ॥ 23 ॥

गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः ॥ सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः ॥ २४ ॥

gAvazca kazciddugdhaughaM sravantyo mUrdhni khecarAH ॥ saruSA prekSya devena tatkSaNe bhasmasAtkRtaH ॥ 24 ॥

जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा ॥ बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम् ॥ २५ ॥

jalaMdharAsuro dIrNazcakrIkRtya jalaM padA ॥ baddhvAnaMtena yo viSNuM cikSepa zatayojanam ॥ 25 ॥

तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः ॥ तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा ॥ २६ ॥

tameva jalasaMdhAyI zUlenaiva jaghAna saH ॥ taccakraM tapasA labdhvA labdhavIryo harissadA ॥ 26 ॥

जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् ॥ त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम् ॥ २७ ॥

jighAMsatAM surArINAM kulaM nirghRNacetasAm ॥ trizUlenAndhakasyoraH zikhinaivopatApitam ॥ 27 ॥

कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः ॥ कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम् ॥ २८ ॥

kaNThAtkAlAMganAM sRSTvA dArako 'pi nipAtitaH ॥ kauzikIM janayitvA tu gauryAstvakkozagocarAm ॥ 28 ॥

शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे ॥ श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम् ॥ २९ ॥

zuMbhassaha nizuMbhena prApito maraNaM raNe ॥ zrutaM ca mahadAkhyAnaM skAnde skandasamAzrayam ॥ 29 ॥

वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः ॥ ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः ॥ ३० ॥

vadhArthe tArakAkhyasya daityendrasyendravidviSaH ॥ brahmaNAbhyarthito devo mandarAntaHpuraM gataH ॥ 30 ॥

विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः ॥ रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः ॥ ३१ ॥

vihRtya suciraM devyA vihArA 'tiprasaGgataH ॥ rasAM rasAtalaM nItAmiva kRtvAbhidhAM tataH ॥ 31 ॥

देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् ॥ अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम् ॥ ३२ ॥

devIM ca vaMcayaMstasyAM svavIryamatidurvaham ॥ avisRjya visRjyAgnau haviH pUtamivAmRtam ॥ 32 ॥

गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः ॥ तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः ॥ ३३ ॥

gaMgAdiSvapi nikSipya vahnidvArA tadaMzataH ॥ tatsamAhRtya zanakaistokaMstokamitastataH ॥ 33 ॥

स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया ॥ सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित् ॥ ३४ ॥

svAhayA kRttikArUpAtsvabhartrA ramamANayA ॥ suvarNIbhUtayA nyastaM merau zaravaNe kvacit ॥ 34 ॥

संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश ॥ रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा ॥ ३५ ॥

saMdIpayitvA kAlena tasya bhAsA dizo daza ॥ raJjayitvA girInsarvAnkAMcanIkRtya meruNA ॥ 35 ॥

ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि ॥ कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने ॥ ३६ ॥

tatazcireNa kAlena saMjAte tatra tejasi ॥ kumAre sukumArAMge kumArANAM nidarzane ॥ 36 ॥

तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् ॥ सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते ॥ ३७ ॥

tacchaizavaM svarUpaM ca tasya dRSTvA manoharam ॥ saha devasurairlokairvismite ca vimohite ॥ 37 ॥

देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः ॥ सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम् ॥ ३८ ॥

devo 'pi svayamAyAtaH putradarzanalAlasaH ॥ saha devyAMkamAropya tato 'sya smeramAnanam ॥ 38 ॥

पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना ॥ देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः ॥ ३९ ॥

pItAmRtamiva snehavivazenAntarAtmanA ॥ deveSvapi ca pazyatsu vItarAgaistapasvibhiH ॥ 39 ॥

स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् ॥ अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम् ॥ ४० ॥

svasya vakSaHsthale svairaM nartayitvA kumArakam ॥ anubhUya ca tatkrIDAM saMbhAvya ca parasparam ॥ 40 ॥

स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् ॥ तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च ॥ ४१ ॥

stanyamAjJApayandevyAH pAyayitvAmRtopamam ॥ tavAvatAro jagatAM hitAyetyanuzAsya ca ॥ 41 ॥

स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः ॥ ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात् ॥ ४२ ॥

svayandevazca devI ca na tRptimupajagmatuH ॥ tataH zakreNa saMdhAya bibhyatA tArakAsurAt ॥ 42 ॥

कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् ॥ पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा ॥ ४३ ॥

kArayitvAbhiSekaM ca senApatye divaukasAm ॥ putramantarataH kRtvA devena tripuradviSA ॥ 43 ॥

स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् ॥ तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया ॥ ४४ ॥

svayamaMtarhitenaiva skandamindrAdirakSitam ॥ tacchaktyA krauJcabhedinyA yudhi kAlAgnikalpayA ॥ 44 ॥

छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह ॥ स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः ॥ ४५ ॥

cheditaM tArakasyApi zirazzakrabhiyA saha ॥ stutiM cakrurvizeSeNa haridhAtRmukhAH surAH ॥ 45 ॥

तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः ॥ उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः ॥ ४६ ॥

tathA rakSodhipaH sAkSAdrAvaNo balagarvitaH ॥ uddharansvabhujairdIrghaiH kailAsaM girimAtmanaH ॥ 46 ॥

तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः ॥ पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि ॥ ४७ ॥

tadAgo 'sahamAnasya devadevasya zUlinaH ॥ padAMguSThaparispandAnmamajja mRdito bhuvi ॥ 47 ॥

बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः ॥ त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः ॥ ४८ ॥

baToH kenacidarthena svAzritasya gatAyuSaH ॥ tvarayAgatya devena pAdAMtaM gamitontakaH ॥ 48 ॥

स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः ॥ सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत् ॥ ४९ ॥

svavAhanamavijJAya vRSendraM vaDavAnalaH ॥ sagalagrahamAnItastato 'styekodakaM jagat ॥ 49 ॥

अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः ॥ अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत् ॥ ५० ॥

alokaviditaistaistairvRttairAnandasundaraiH ॥ aMgahArasvasenedamasakRccAlitaM jagat ॥ 50 ॥

शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः ॥ सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत् ॥ ५१ ॥

zAnta eva sadA sarvamanugRhNAti cecchivaH ॥ sarvANi pUrayedeva kathaM zaktena mocayet ॥ 51 ॥

अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् ॥ कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम् ॥ ५२ ॥

anAdikarma vaicitryamapi nAtra niyAmakam ॥ kAraNaM khalu karmApi bhavedIzvarakAritam ॥ 52 ॥

किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् ॥ यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत ॥ ५३ ॥

kimatra bahunoktena nAstikyaM hetukArakam ॥ yathA hyAzu nivarteta tathA kathaya mAruta ॥ 53 ॥