ऋषय ऊचुः ॥ भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः ॥ चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते ॥ १ ॥

RSaya UcuH ॥ bhavatA kathitA sRSTirbhavasya paramAtmanaH ॥ caturmukhamukhAttasya saMzayo naH prajAyate ॥ 1 ॥

देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः ॥ कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः ॥ २ ॥

devazreSTho virUpAkSo dIptazzUladharo haraH ॥ kAlAtmA bhagavAn rudraH kapardI nIlalohitaH ॥ 2 ॥

सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् ॥ संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते ॥ ३ ॥

sabrahmakamimaM lokaM saviSNumapi pAvakam ॥ saMharati saMkruddho yugAMte samupasthite ॥ 3 ॥

यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् ॥ लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ ॥ ४ ॥

yasya brahmA ca viSNuzca praNAmaM kuruto bhayAt ॥ lokasaMkocakasyAsya yasya tau vazavartinau ॥ 4 ॥

यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् ॥ स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः ॥ ५ ॥

yo 'yaM devaH svakAdaMgAdbrahmaviSNU purAsRjat ॥ sa eva hi tayornityaM yogakSemakaraH prabhuH ॥ 5 ॥

स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः ॥ पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ॥ ६ ॥

sa kathaM bhagavAn rudra AdidevaH purAtanaH ॥ putratvamagamacchaMbhurbrahmaNo 'vyaktajanmanaH ॥ 6 ॥

प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् ॥ सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम ॥ ७ ॥

prajApatizca viSNuzca rudrasyaitau parasparam ॥ sRSTau parasparasyAMgAditi prAgapi zuzruma ॥ 7 ॥

कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः ॥ गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात् ॥ ८ ॥

kathaM punarazeSANAM bhUtAnAM hetubhUtayoH ॥ guNapradhAnabhAvena prAdurbhAvaH parasparAt ॥ 8 ॥

नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन ॥ भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम् ॥ ९ ॥

nApRSTaM bhavatA kiMcinnAzrutaM ca kathaMcana ॥ bhagavacchiSyabhUtena bhavatA sakalaM smRtam ॥ 9 ॥

तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः ॥ वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः ॥ १० ॥

tattvaM vada yathA brahmA munInAmavadadvibhuH ॥ vayaM zraddhAlavastAta zrotumIzvarasadyazaH ॥ 10 ॥

वायुरुवाच ॥ स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः ॥ इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः ॥ ११ ॥

vAyuruvAca ॥ sthAne pRSTamidaM viprA bhavadbhiH praznakovidaiH ॥ idameva purA pRSTo mama prAha pitAmahaH ॥ 11 ॥

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः ॥ यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् ॥ १२ ॥

tadahaM sampravakSyAmi yathA rudrasamudbhavaH ॥ yathA ca punarutpattirbrahmaviSNvoH parasparam ॥ 12 ॥

त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् ॥ चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः ॥ १३ ॥

trayaste kAraNAtmAno jatAssAkSAnmahezvarAt ॥ carAcarasya vizvasya sargasthityaMtahetavaH ॥ 13 ॥

परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः ॥ तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः ॥ १४ ॥

paramaizvaryasaMyuktAH paramezvarabhAvitAH ॥ tacchaktyAdhiSThitA nityaM tatkAryakaraNakSamAH ॥ 14 ॥

पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु ॥ ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा ॥ १५ ॥

pitrA niyamitAH pUrvaM trayopi triSu karmasu ॥ brahmA sarge haristrANe rudraH saMharaNe tathA ॥ 15 ॥

तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः ॥ तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम् ॥ १६ ॥

tathApyanyonyamAtsaryAdanyonyAtizayAzinaH ॥ tapasA toSayitvA svaM pitaraM paramezvaram ॥ 16 ॥

लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत् ॥ १७ ॥

labdhvA sarvAtmanA tasya prasAdAtparameSThinaH ॥ brahmanArAyaNau pUrvaM rudraH kalpAntare 'sRjat ॥ 17 ॥

कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः ॥ विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः ॥ १८ ॥

kalpAntare punarbrahmA rudraviSNU jaganmayaH ॥ viSNuzca bhagavAnrudraM brahmANamasRjatpunaH ॥ 18 ॥

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः ॥ एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ १९ ॥

nArAyaNaM punarbrahmA brahmANamasRjatpunaH ॥ evaM kalpeSu kalpeSu brahmaviSNumahezvarAH ॥ 19 ॥

परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः ॥ तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः ॥ २० ॥

paraspareNa jAyaMte parasparahitaiSiNaH ॥ tattatkalpAntavRttAntamadhikRtya maharSibhiH ॥ 20 ॥

प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् ॥ शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम् ॥ २१ ॥

prabhAvaH kathyate teSAM parasparasamudbhavAt ॥ zRNu teSAM kathAM citrAM puNyAM pApapramocinIm ॥ 21 ॥

कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने ॥ २२ ॥

kalpe tatpuruSe vRttAM brahmaNaH parameSThinaH ॥ purA nArAyaNo nAma kalpe vai meghavAhane ॥ 22 ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् ॥ तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः ॥ २३ ॥

divyaM varSasahasraM tu megho bhUtvAvahaddharAm ॥ tasya bhAvaM samAlakSya viSNorvizvajagadguruH ॥ 23 ॥

सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् ॥ शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा ॥ २४ ॥

sarvassarvAtmabhAvena pradadau zaktimavyayAm ॥ zaktiM labdhvA tu sarvAtmA zivAtsarvezvarAttadA ॥ 24 ॥

ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह ॥ विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः ॥ २५ ॥

sasarja bhagAvan viSNurvizvaM vizvasRjA saha ॥ viSNostadvaibhavaM dRSTvA sRSTastena pitAmahaH ॥ 25 ॥

ईर्ष्यया परया ग्रस्तः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ गच्छ विष्णो मया ज्ञातं तव सर्गस्य कारणम् ॥ आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः ॥ २६ ॥

IrSyayA parayA grastaH prahasannidamabravIt ॥ gaccha viSNo mayA jJAtaM tava sargasya kAraNam ॥ AvayoradhikazcAsti sa rudro nAtra saMzayaH ॥ 26 ॥

तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः ॥ स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः ॥ २७ ॥

tasya devAdhidevasya prasAdAtparameSThinaH ॥ sraSTA tvaM bhagavAnAdyaH pAlakaH paramArthataH ॥ 27 ॥

अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम् ॥ त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः ॥ २८ ॥

ahaM ca tapasArAdhya rudraM tridazanAyakam ॥ tvayA saha jagatsarvaM srakSyAmyatra na saMzayaH ॥ 28 ॥

एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः ॥ एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम् ॥ २९ ॥

evaM viSNumupAlabhya bhagavAnabjasambhavaH ॥ evaM vijJApayAmAsa tapasA prApya zaMkaram ॥ 29 ॥

भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर ॥ तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम् ॥ ३० ॥

bhagavan devadeveza vizvezvara mahezvara ॥ tava vAmAMgajo viSNurdakSiNAMgabhavo hyaham ॥ 30 ॥

मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः ॥ स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया ॥ ३१ ॥

mayA saha jagatsarvaM tathApyasRjadacyutaH ॥ sa matsarAdupAlabdhastvadAzrayabalAnmayA ॥ 31 ॥

मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे ॥ त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः ॥ ३२ ॥

madbhAvAnnAdhikasteti bhAvastvayi mahezvare ॥ tvatta eva samutpattirAvayossadRzI yataH ॥ 32 ॥

तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि ॥ तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर ॥ ३३ ॥

tasya bhaktyA yathApUrvaM prasAdaM kRtavAnasi ॥ tathA mamApi tatsarvaM dAtumarhasi zaMkara ॥ 33 ॥

इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा ॥ न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः ॥ ३४ ॥

iti vijJApitastena bhagavAn bhaganetrahA ॥ nyAyena vai dadau sarvaM tasyApi sa ghRNAnidhiH ॥ 34 ॥

लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात् ॥ त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् ॥ ३५ ॥

labdhvaivamIzvarAdeva brahmA sarvAtmatAM kSaNAt ॥ tvaramANotha saMgamya dadarza puruSottamam ॥ 35 ॥

क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे ॥ हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते ॥ ३६ ॥

kSIrArNavAlaye zubhre vimAne sUryasaMnibhe ॥ hemaratnAnvite divye manasA tena nirmite ॥ 36 ॥

अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम् ॥ चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम् ॥ ३७ ॥

anaMtabhogazayyAyAM zayAnaM paMkajekSaNam ॥ caturbhujamudArAMgaM sarvAbharaNabhUSitam ॥ 37 ॥

शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम् ॥ श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम् ॥ ३८ ॥

zaMkhacakradharaM saumyaM candrabiMbasamAnanam ॥ zrIvatsavakSasaM devaM prasannamadhurasmitam ॥ 38 ॥

धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम् ॥ क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया ॥ ३९ ॥

dharAmRdukarAMbhojasparzaraktapadAMbujam ॥ kSIrArNavAmRtamiva zayAnaM yoganidrayA ॥ 39 ॥

तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम् ॥ सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम् ॥ ४० ॥

tamasA kAlarudrAkhyaM rajasA kanakAMDajam ॥ sattvena sarvagaM viSNuM nirguNatve mahezvaram ॥ 40 ॥

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत् ॥ ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा ॥ ४१ ॥

taM dRSTvA puruSaM brahmA pragalbhamidamabravIt ॥ grasAmi tvAmahaM viSNo tvamAtmAnaM yathA purA ॥ 41 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम् ॥ उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च ॥ ४२ ॥

tasya tadvacanaM zrutvA pratibuddhya pitAmaham ॥ udaikSata mahAbAhussmitamISaccakAra ca ॥ 42 ॥

तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना ॥ सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः ॥ ४३ ॥

tasminnavasare viSNurgrastastena mahAtmanA ॥ sRSTazca brahmaNA sadyo bhruvormadhyAdayatnataH ॥ 43 ॥

तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः ॥ शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः ॥ ४४ ॥

tasminnavasare sAkSAdbhagavAnindubhUSaNaH ॥ zaktiM tayorapi draSTumarUpo rUpamAsthitaH ॥ 44 ॥

प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः ॥ आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ ॥ ४५ ॥

prasAdamatulaM kartuM purA dattavarastayoH ॥ Agacchattatra yatremau brahmanArAyaNau sthitau ॥ 45 ॥

अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात् ॥ प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः ॥ ४६ ॥

atha tuSTuvaturdevaM prItau bhItau ca kautukAt ॥ praNematuzca bahuzo bahumAnena dUrataH ॥ 46 ॥

भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक् ॥ सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत ॥ ४७ ॥

bhavopi bhagavAnetAvanugRhya pinAkadhRk ॥ sAdaraM pazyatoreva tayoraMtaradhIyata ॥ 47 ॥