वायुरुवाच ॥ सर्गं चिंतयतस्तस्य तदा वै बुद्धिपूर्वकम् ॥ प्रध्यानकाले मोहस्तु प्रादुर्भूतस्तमोमयः ॥ १ ॥

vAyuruvAca ॥ sargaM ciMtayatastasya tadA vai buddhipUrvakam ॥ pradhyAnakAle mohastu prAdurbhUtastamomayaH ॥ 1 ॥

तमोमोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः ॥ अविद्या पञ्चमी चैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ॥ २ ॥

tamomoho mahAmohastAmisrazcAndhasaMjJitaH ॥ avidyA paJcamI caiSA prAdurbhUtA mahAtmanaH ॥ 2 ॥

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः ॥ सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः ॥ ३ ॥

paJcadhA 'vasthitaH sargo dhyAyatastvabhimAninaH ॥ sarvatastamasAtIva bIjakumbhavadAvRtaH ॥ 3 ॥

बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च ॥ तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च ॥ ४ ॥

bahirantazcAprakAzaH stabdho niHsaMjJa eva ca ॥ tasmAtteSAM vRtA buddhirmukhAni karaNAni ca ॥ 4 ॥

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः ॥ तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् ॥ ५ ॥

tasmAtte saMvRtAtmAno nagA mukhyAH prakIrtitAH ॥ taM dRSTvA'sAdhakaM brahmA prathamaM sargamIdRzam ॥ 5 ॥

अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत ॥ तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत ॥ ६ ॥

aprasannamanA bhUtvA dvitIyaM so 'bhyamanyata ॥ tasyAbhidhAyataH sargaM tiryaksroto 'bhyavartata ॥ 6 ॥

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः ॥ पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते ॥ ७ ॥

antaHprakAzAstiryaMca AvRtAzca bahiH punaH ॥ pazvAtmAnastato jAtA utpathagrAhiNazca te ॥ 7 ॥

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत ॥ तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः ॥ ८ ॥

tamapyasAdhakaM jJAtvA sargamanyamamanyata ॥ tadordhvasrotaso vRtto devasargastu sAttvikaH ॥ 8 ॥

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः ॥ प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः ॥ ९ ॥

te sukhaprItibahulA bahirantazca nAvRtAH ॥ prakAzA bahirantazcasvabhAvAdeva saMjJitAH ॥ 9 ॥

ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः ॥ मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः ॥ १० ॥

tato 'bhidhyAyatovyaktAdarvAksrotastu sAdhakaH ॥ manuSyanAmA saJjAtaH sargo duHkhasamutkaTaH ॥ 10 ॥

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः ॥ पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः ॥ ११ ॥

prakAzAbahirantaste tamodriktA rajo 'dhikAH ॥ paJcamonugrahaH sargazcaturdhA saMvyavasthitaH ॥ 11 ॥

विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च ॥ ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः ॥ १२ ॥

viparyayeNa zaktyA ca tuSTyAsiddhyA tathaiva ca ॥ te 'parigrAhiNaH sarve saMvibhAgaratAH punaH ॥ 12 ॥

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः ॥ प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ १३ ॥

khAdanAzcApyazIlAzca bhUtAdyAH parikIrtitAH ॥ prathamo mahataH sargo brahmaNaH parameSThinaH ॥ 13 ॥

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥ वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः ॥ १४ ॥

tanmAtrANAM dvitIyastu bhUtasargaH sa ucyate ॥ vaikArikastRtIyastu sarga aindriyakaH smRtaH ॥ 14 ॥

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः ॥ १५ मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ॥ १५ ॥

ityeSa prakRteH sargaH sambhRto 'buddhipUrvakaH ॥ 15 mukhyasargazcaturthastu mukhyA vai sthAvarAH smRtAH ॥ 15 ॥

तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः ॥ तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ॥ १६ ॥

tiryaksrotastu yaH proktastiryagyoniH sa paJcamaH ॥ tadUrdhvasrotasaH SaSTho devasargastu sa smRtaH ॥ 16 ॥

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥ अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः ॥ १७ ॥

tato 'rvAksrotasAM sargaH saptamaH sa tu mAnuSaH ॥ aSTamo 'nugrahaH sargaH kaumAro navamaH smRtaH ॥ 17 ॥

प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः ॥ बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः ॥ १८ ॥

prAkRtAzca trayaH pUrve sargAste 'buddhipUrvakAH ॥ buddhipUrvaM pravartante mukhyAdyAH paJca vaikRtAH ॥ 18 ॥

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ॥ सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् ॥ १९ ॥

agre sasarja vai brahmA mAnasAnAtmanaH samAn ॥ sanandaM sanakaJcaiva vidvAMsaJca sanAtanam ॥ 19 ॥

ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः ॥ सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः ॥ २० ॥

RbhuM sanatkumAraJca pUrvameva prajApatiH ॥ sarve te yogino jJeyA vItarAgA vimatsarAH ॥ 20 ॥

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् ॥ तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु ॥ २१ ॥

IzvarAsaktamanaso na cakruH sRSTaye matim ॥ teSu sRSTyanapekSeSu gateSu sanakAdiSu ॥ 21 ॥

स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः ॥ तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत ॥ २२ ॥

sraSTukAmaH punarbrahmA tatApa paramaM tapaH ॥ tasyaivaM tapyamAnasya na kiMcitsamavartata ॥ 22 ॥

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत ॥ क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ॥ २३ ॥

tato dIrgheNa kAlena duHkhAtkrodho vyajAyata ॥ krodhAviSTasya netrAbhyAM prApatannazrubindavaH ॥ 23 ॥

ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् ॥ सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत ॥ २४ ॥

tatastebhyo 'zrubindubhyo bhUtAH pretAstadAbhavan ॥ sarvAMstAnazrujAndRSTvA brahmAtmAnamaniMdata ॥ 24 ॥

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा ॥ मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः ॥ २५ ॥

tasya tIvrA 'bhavanmUrchA krodhAmarSasamudbhavA ॥ mUrchitastu jahau prANAnkrodhAviSTaH prajApatiH ॥ 25 ॥

ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः ॥ प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात् ॥ २६ ॥

tataH prANezvaro rudro bhagavAnnIlalohitaH ॥ prasAdamatulaM kartuM prAdurAsItprabhormukhAt ॥ 26 ॥

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः ॥ ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः ॥ २७ ॥

dazadhA caikadhA cakre svAtmAnaM prabhurIzvaraH ॥ te tenoktA mahAtmAno dazadhA caikadhA kRtAH ॥ 27 ॥

यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् ॥ तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च ॥ २८ ॥

yUyaM sRSTA mayA vatsA lokAnugrahakAraNAt ॥ tasmAtsarvasya lokasya sthApanAya hitAya ca ॥ 28 ॥

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः ॥ एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः ॥ २९ ॥

prajAsantAnahetozca prayatadhvamatandritAH ॥ evamuktAzca rurudurdudruvuzca samantataH ॥ 29 ॥

रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः ॥ ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः ॥ ३० ॥

rodanAddrAvaNAccaiva te rudrA nAmataH smRtAH ॥ ye rudrAste khalu prANA ye prANAste mahAtmakAH ॥ 30 ॥

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः ॥ ३१ ॥

tato mRtasya devasya brahmaNaH parameSThinaH ॥ ghRNI dadau punaH prANAnbrahmaputro mahezvaraH ॥ 31 ॥

प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः ॥ अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः ॥ ३२ ॥

prahRSTavadano rudraH prANapratyAgamAdvibhoH ॥ abhyabhASata vizvezo brahmANaM paramaM vacaH ॥ 32 ॥

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो ॥ मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत ॥ ३३ ॥

mAbhairmAbhairmahAbhAga viriMca jagatAM guro ॥ mayA te prANitAH prANAH sukhamuttiSTha suvrata ॥ 33 ॥

स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् ॥ हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः ॥ ३४ ॥

svapnAnubhUtamiva tacchrutvA vAkyaM manoharam ॥ haraM nirIkSya zanakairnetraiH phullAmbujaprabhaiH ॥ 34 ॥

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा ॥ उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः ॥ ३५ ॥

tathA pratyAgataprANaH snigdhagambhIrayA girA ॥ uvAca vacanaM brahmA tamuddizya kRtAJjaliH ॥ 35 ॥

त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः ॥ को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः ॥ ३६ ॥

tvaM hi darzanamAtreNa cAnandayasi me manaH ॥ ko bhavAn vizvamUrtyA vA sthita ekAdazAtmakaH ॥ 36 ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः ॥ स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः ॥ ३७ ॥

tasya tadvacanaM zrutvA vyAjahAra mahezvaraH ॥ spRzan kArAbhyAM brahmANaM susukhAbhyAM surezvaraH ॥ 37 ॥

मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् ॥ एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः ॥ ३८ ॥

mAM viddhi paramAtmAnaM tava putratvamAgatam ॥ ete caikAdaza rudrAstvAM surakSitumAgatAH ॥ 38 ॥

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् ॥ प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि ॥ ३९ ॥

tasmAttIvrAmimAmmUrchAM vidhUya madanugrahAt ॥ prabuddhasva yathApUrvaM prajA vai sraSTumarhasi ॥ 39 ॥

एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् ॥ नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम् ॥ ४० ॥

evaM bhagavatA prokto brahmA prItamanA hyabhUt ॥ nAnASTakena vizvAtmA tuSTAva paramezvaram ॥ 40 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे ॥ नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने ॥ शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः ॥ ४१ ॥

brahmovAca ॥ namaste bhagavan rudra bhAskarAmitatejase ॥ namo bhavAya devAya rasAyAmbumayAtmane ॥ zarvAya kSitirUpAya nandIsurabhaye namaH ॥ 41 ॥

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने ॥ पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे ॥ भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः ॥ ४२ ॥

IzAya vasave tubhyaM namassparzamayAtmane ॥ pazUnAM pataye caiva pAvakAyAtitejase ॥ bhImAya vyomarUpAya zabdamAtrAya te namaH ॥ 42 ॥

उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः ॥ महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये ॥ ४३ ॥

ugrAyograsvarUpAya yajamAnAtmane namaH ॥ mahAdevAya somAya namostvamRtamUrtaye ॥ 43 ॥

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया ॥ ४४ ॥

evaM stutvA mahAdevaM brahmA lokapitAmahaH ॥ prArthayAmAsa vizvezaM girA praNatipUrvayA ॥ 44 ॥

भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर ॥ सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः ॥ ४५ ॥

bhagavan bhUtabhavyeza mama putra mahezvara ॥ sRSTihetostvamutpanno mamAMge 'naMganAzanaH ॥ 45 ॥

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो ॥ सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः ॥ ४६ ॥

tasmAnmahati kAryesmin vyApRtasya jagatprabho ॥ sahAyaM kuru sarvatra sraSTumarhasi sa prajAH ॥ 46 ॥

तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः ॥ बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः ॥ ४७ ॥

tenaiSAM pAvito devo rudrastripuramardanaH ॥ bADhamityeva tAM vANIM pratijagrAha zaMkaraH ॥ 47 ॥

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च ॥ स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः ॥ ४८ ॥

tatassa bhagavAn brahmA hRSTaM tamabhinaMdya ca ॥ sraSTuM tenAbhyanujJAtastathAnyAzcAsRjatprajAH ॥ 48 ॥

मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ॥ दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च ॥ पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च ॥ ४९ ॥

marIcibhRgvaMgirasaH pulastyaM pulahaM kratum ॥ dakSamatriM vasiSThaM ca so 'sRjanmanasaiva ca ॥ purastAdasRjadbrahmA dharmaM saMkalpameva ca ॥ 49 ॥

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः ॥ सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः ॥ ५० ॥

ityete brahmaNaH putrA dvAdazAdau prakIrtitAH ॥ saha rudreNa saMbhUtAH purANA gRhamedhinaH ॥ 50 ॥

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः ॥ प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः ॥ ५१ ॥

teSAM dvAdaza vaMzAH syurdivyA devagaNAnvitAH ॥ prajAvantaH kriyAvanto maharSibhiralaMkRtAH ॥ 51 ॥

अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् ॥ सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः ॥ ५२ ॥

atha devAsurapitHnmanuSyAMzca catuSTayam ॥ saha rudreNa sisRkSuraMbhasyetAni vai vidhiH ॥ 52 ॥

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् ॥ मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः ॥ ५३ ॥

sa sRSTyarthaM samAdhAya brahmAtmAnamayUyujat ॥ mukhAdajanayaddevAn pitHMzcaivopapakSataH ॥ 53 ॥

जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् ॥ अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे ॥ ५४ ॥

jaghanAdasurAn sarvAn prajanAdapi mAnuSAn ॥ avaskare kSudhAviSTA rAkSasAstasya jajJire ॥ 54 ॥

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः ॥ सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे ॥ ५५ ॥

putrAstamorajaHprAyA balinaste nizAcarAH ॥ sarpA yakSAstathA bhUtA gaMdharvAH saMprajajJire ॥ 55 ॥

वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् ॥ मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे ॥ ५६ ॥

vayAMsi pakSataH sRSTAH pakSiNo vakSaso 'sRjat ॥ mukhatojAMstathA pArzvAduragAMzca vinirmame ॥ 56 ॥

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् ॥ उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः ॥ ५७ ॥

padbhyAM cAzvAnsamAtaMgAn zarabhAn gavayAnmRgAn ॥ uSTrAnazvatarAMzcaiva nyaMkUnanyAzca jAtayaH ॥ 57 ॥

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥ गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम् ॥ ५८ ॥

auSadhyaH phalamUlAni romabhyastasya jajJire ॥ gAyatrIM ca RcaM caiva trivRtsAma rathaMtaram ॥ 58 ॥

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ॥ यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा ॥ ५९ ॥

agniSTomaM ca yajJAnAM nirmame prathamAnmukhAt ॥ yajUMSi traiSTubhaM chaMdaHstomaM paJcadazaM tathA ॥ 59 ॥

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् ॥ सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा ॥ ६० ॥

bRhatsAma tathokthaM ca dakSiNAdasRjanmukhAt ॥ sAmAni jagatIchaMdaH stomaM saptadazaM tathA ॥ 60 ॥

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् ॥ एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च ॥ ६१ ॥

vairUpyamatirAtraM ca pazcimAdasRjanmukhAt ॥ ekaviMzamatharvANamAptoryAmANameva ca ॥ 61 ॥

अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥ उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥ ६२ ॥

anuSTubhaM sa vairAjamuttarAdasRjanmukhAt ॥ uccAvacAni bhUtAni gAtrebhyastasya jajJire ॥ 62 ॥

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ॥ नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः ॥ ६३ ॥

yakSAH pizAcA gaMdharvAstathaivApsarasAM gaNAH ॥ narakinnararakSAMsi vayaHpazumRgoragAH ॥ 63 ॥

अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् ॥ तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे ॥ ६४ ॥

avyayaM caiva yadidaM sthANusthAvarajaMgamam ॥ teSAM vai yAni karmANi prAksRSTAni prapedire ॥ 64 ॥

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते ॥ ६५ ॥

tAnyeva te prapadyaMte sRjyamAnAH punaH punaH ॥ hiMsrAhiMsre mRdukrUre dharmAdharmAvRtAnRte ॥ 65 ॥

तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु ॥ ६६ ॥

tadbhAvitAH prapadyaMte tasmAttattasya rocate ॥ mahAbhUteSu nAnAtvamiMdriyArtheSu muktiSu ॥ 66 ॥

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् ॥ नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् ॥ ६७ ॥

viniyogaM ca bhUtAnAM dhAtaiva vyadadhatsvayam ॥ nAma rUpaM ca bhUtAnAM prAkRtAnAM prapaJcanam ॥ 67 ॥

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः ॥ आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः ॥ ६८ ॥

vedazabdebhya evAdau nirmame 'sau pitAmahaH ॥ ArSANi caiva nAmAni yAzca vedeSu vRttayaH ॥ 68 ॥

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः ॥ यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये ॥ ६९ ॥

zarvaryaMte prasUtAnAM tAnyevaibhyo dadAvajaH ॥ yathartAvRtuliMgAni nAnArUpANi paryaye ॥ 69 ॥

दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः ॥ ७० ॥

dRzyaMte tAni tAnyeva tathA bhAvA yugAdiSu ॥ ityeSa karaNodbhUto lokasargassvayaMbhuvaH ॥ 70 ॥

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् ॥ चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः ॥ ७१ ॥

mahadAdyovizeSAMto vikAraH prakRteH svayam ॥ caMdrasUryaprabhAjuSTo grahanakSatramaMDitaH ॥ 71 ॥

नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः ॥ परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा ॥ ७२ ॥

nadIbhizca samudraizca parvataizca sa maMDitaH ॥ paraizca vividhairamyaissphItairjanapadaistathA ॥ 72 ॥

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् ॥ अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः ॥ ७३ ॥

tasmin brahmavane 'vyakto brahmA carati sarvavit ॥ avyaktabIjaprabhava IzvarAnugrahe sthitaH ॥ 73 ॥

बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः ॥ महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः ॥ ७४ ॥

buddhiskaMdhamahAzAkha indriyAMtarakoTaraH ॥ mahAbhUtapramANazca vizeSAmalapallavaH ॥ 74 ॥

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः ॥ आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः ॥ ७५ ॥

dharmAdharmasupuSpADhyaH sukhaduHkhaphalodayaH ॥ AjIvyaH sarvabhUtAnAM brahmavRkSaH sanAtanaH ॥ 75 ॥

द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे ॥ दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता ॥ ७६ ॥

dyAM mUrdhAnaM tasya viprA vadaMti khaM vai nAbhiM caMdrasUryau ca netre ॥ dizaH zrotre caraNau ca kSitiM ca so 'cintyAtmA sarvabhUtapraNetA ॥ 76 ॥

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् ॥ वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः ॥ ७७ ॥

vaktrAttasya brahmaNAssaMprasUtAstadvakSasaH kSatriyAH pUrvabhAgAt ॥ vaizyA urubhyAM tasya padbhyAM ca zUdrAH sarve varNA gAtrataH saMprasUtAH ॥ 77 ॥