ऋषय ऊचुः केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते ॥ संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः ॥ १ ॥

RSaya UcuH kena mAnena kAlesminnAyussaMkhyA prakalpyate ॥ saMkhyArUpasya kAlasya kaH punaH paramo 'vadhiH ॥ 1 ॥

वायुरुवाच ॥ आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते ॥ संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि ॥ २ ॥

vAyuruvAca ॥ AyuSo 'tra nimeSAkhyamAdyamAnaM pracakSate ॥ saMkhyArUpasya kAlasya zAMttvatItakalAvadhi ॥ 2 ॥

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः ॥ तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च ॥ ३ ॥

akSipakSmaparikSepo nimeSaH parikalpitaH ॥ tAdRzAnAM nimeSANAM kASThA daza ca paJca ca ॥ 3 ॥

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः ॥ मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते ॥ ४ ॥

kASThAMstriMzatkalA nAma kalAMstriMzanmuhUrtakaH ॥ muhUrtAnAmapi triMzadahorAtraM pracakSate ॥ 4 ॥

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ ५ ॥

triMzatsaMkhyairahorAtrairmAsaH pakSadvayAtmakaH ॥ 5 ॥

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः ॥ ६ ॥

jJeyaM pitryamahorAtraM mAsaH kRSNasitAtmakaH ॥ 6 ॥

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् ॥ लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः ॥ ७ ॥

mAsaistairayanaM SaDbhirvarSaM dve cAyanaM matam ॥ laukikenaiva mAnena abdo yo mAnuSaH smRtaH ॥ 7 ॥

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः ॥ दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम् ॥ ८ ॥

etaddivyamahorAtramiti zAstrasya nizcayaH ॥ dakSiNaM cAyanaM rAtristathodagayanaM dinam ॥ 8 ॥

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः ॥ संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा ॥ ९ ॥

mAsastriMzadahorAtrairdivyo mAnuSavatsmRtaH ॥ saMvatsaro 'pi devAnAM mAsairdvAdazabhistathA ॥ 9 ॥

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि ॥ दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः ॥ १० ॥

trINi varSazatAnyeva SaSTivarSayutAnyapi ॥ divyassaMvatsaro jJeyo mAnuSeNa prakIrtitaH ॥ 10 ॥

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते ॥ चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः ॥ ११ ॥

divyenaiva pramANena yugasaMkhyA pravartate ॥ catvAri bhArate varSe yugAni kavayo viduH ॥ 11 ॥

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते ॥ द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः ॥ १२ ॥

pUrvaM kRtayugaM nAma tatastretA vidhIyate ॥ dvAparaM ca kalizcaiva yugAnyetAni kRtsnazaH ॥ 12 ॥

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ॥ तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ १३ ॥

catvAri tu sahasrANi varSANAM tatkRtaM yugam ॥ tasya tAvacchatIsaMdhyA saMdhyAMzazca tathAvidhaH ॥ 13 ॥

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु ॥ एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च ॥ १४ ॥

itareSu sasaMdhyeSu sasaMdhyAMzeSu ca triSu ॥ ekApAyena vartaMte sahasrANi zatAni ca ॥ 14 ॥

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् ॥ चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते ॥ १५ ॥

etaddvAdazasAhasraM sAdhikaM ca caturyugam ॥ caturyugasahasraM yatsaMkalpa iti kathyate ॥ 15 ॥

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते ॥ कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः ॥ १६ ॥

caturyugaikasaptatyA manoraMtaramucyate ॥ kalpe caturdazaikasminmanUnAM parivRttayaH ॥ 16 ॥

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च ॥ सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ १७ ॥

etena kramayogena kalpamanvaMtarANi ca ॥ saprajAni vyatItAni zatazo 'tha sahasrazaH ॥ 17 ॥

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः ॥ शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः ॥ १८ ॥

ajJeyatvAcca sarveSAmasaMkhyeyatayA punaH ॥ zakyo naivAnupUrvyAdvai teSAM vaktuM suvistaraH ॥ 18 ॥

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ॥ कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते ॥ १९ ॥

kalpo nAma divA prokto brahmaNo 'vyaktajanmanaH ॥ kalpAnAM vai sahasraM ca brAhmaM varSamihocyate ॥ 19 ॥

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् ॥ सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः ॥ २० ॥

varSANAmaSTasAhasraM yacca tadbrahmaNo yugam ॥ savanaM yugasAhasraM brahmaNaH padmajanmanaH ॥ 20 ॥

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा ॥ कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ २१ ॥

savanAnAM sahasraM ca triguNaM trivRtaM tathA ॥ kalpyate sakalaH kAlo brahmaNaH parameSThinaH ॥ 21 ॥

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः ॥ शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च ॥ २२ ॥

tasya vai divase yAMti caturdaza puraMdarAH ॥ zatAni mAse catvAri viMzatyA sahitAni ca ॥ 22 ॥

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च ॥ चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि ॥ २३ ॥

abde paJca sahasrANi catvAriMzadyutAni ca ॥ catvAriMzatsahasrANi paJca lakSANi cAyuSi ॥ 23 ॥

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा ॥ ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः ॥ २४ ॥

brahmA viSNordine caiko viSNU rudradine tathA ॥ Izvarasya dine rudrassadAkhyasya tathezvaraH ॥ 24 ॥

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः ॥ चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि ॥ २५ ॥

sAkSAcchivasya tatsaMkhyastathA so 'pi sadAzivaH ॥ catvAriMzatsahasrANi paJcalakSANi cAyuSi ॥ 25 ॥

तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते ॥ यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः ॥ २६ ॥

tasminsAkSAcchivenaiSa kAlAtmA sampravartate ॥ yattatsRSTessamAkhyAtaM kAlAntaramiha dvijAH ॥ 26 ॥

एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् ॥ रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः ॥ २७ ॥

etatkAlAntaraM jJeyamaharvai pAramezvaram ॥ rAtrizca tAvatI jJeyA paramezasya kRtsnazaH ॥ 27 ॥

अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः ॥ अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् ॥ २८ ॥

ahastasya tu yA sRSTI rAtrizca pralayaH smRtaH ॥ aharna vidyate tasya na rAtririti dhArayet ॥ 28 ॥

एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया ॥ प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः ॥ २९ ॥

eSopacAraH kriyate lokAnAM hitakAmyayA ॥ prajAH prajAnAM patayo mUrtayazca surAsurAH ॥ 29 ॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ॥ तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः ॥ ३० ॥

indriyANIndriyArthAzca mahAbhUtAni paJca ca ॥ tanmAtrANyatha bhUtAdirbuddhizca saha daivataH ॥ 30 ॥

अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः ॥ अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः ॥ ३१ ॥

ahastiSThaMti sarvANi pAramezasya dhImataH ॥ aharaMte pralIyante rAtryante vizvasaMbhavaH ॥ 31 ॥

यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया ॥ यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय ॥ ३२ ॥

yo vizvAtmA karmakAlasvabhAvAdyarthe zaktiryasya nollaMghanIyA ॥ yasyaivAjJAdhInametatsamastaM namastasmai mahate zaMkarAya ॥ 32 ॥