सूत उवाच तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः ॥ प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम् ॥ १ ॥

sUta uvAca tatra pUrvaM mahAbhAgA naimiSAraNyavAsinaH ॥ praNipatya yathAnyAyaM papracchuH pavanaM prabhum ॥ 1 ॥

नैमिषीया ऊचुः भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् ॥ कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ॥ २ ॥

naimiSIyA UcuH bhavAn kathamanuprApto jJAnamIzvaragocaram ॥ kathaM ca zivabhAvaste brahmaNo 'vyaktajanmanaH ॥ 2 ॥

वायुरुवाच एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः ॥ तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः ॥ ३ ॥

vAyuruvAca ekonaviMzatiH kalpo vijJeyaH zvetalohitaH ॥ tasminkalpe caturvaktrassraSTukAmo 'tapattapaH ॥ 3 ॥

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् ॥ दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः ॥ ४ ॥

tapasA tena tIvreNa tuSTastasya pitA svayam ॥ divyaM kaumAramAsthAya rUpaM rUpavatAM varaH ॥ 4 ॥

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् ॥ दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः ॥ ५ ॥

zveto nAma munirbhUtvA divyAM vAcamudIrayan ॥ darzanaM pradadau tasmai devadevo mahezvaraH ॥ 5 ॥

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् ॥ प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान् ॥ ६ ॥

taM dRSTvA pitaraM brahmA brahmaNo 'dhipatiM patim ॥ praNamya paramajJAnaM gAyatryA saha labdhavAn ॥ 6 ॥

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः ॥ असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ ७ ॥

tatassa labdhavijJAno vizvakarmA caturmukhaH ॥ asRjatsarvabhUtAni sthAvarANi carANi ca ॥ 7 ॥

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् ॥ ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात् ॥ ८ ॥

yatazzrutvAmRtaM labdhaM brahmaNA paramezvarAt ॥ tatastadvadanAdeva mayA labdhaM tapobalAt ॥ 8 ॥

मुनय ऊचुः किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् ॥ यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति ॥ ९ ॥

munaya UcuH kiM tajjJAnaM tvayA labdhaM tathyAttathyaMtaraM zubham ॥ yatra kRtvA parAM niSThAM puruSassukhamRcchati ॥ 9 ॥

वायुरुवाच पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा ॥ तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना ॥ १० ॥

vAyuruvAca pazupAzapatijJAnaM yallabdhaM tu mayA purA ॥ tatra niSThA parA kAryA puruSeNa sukhArthinA ॥ 10 ॥

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते ॥ ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम् ॥ ११ ॥

ajJAnaprabhavaM duHkhaM jJAnenaiva nivartate ॥ jJAnaM vastuparicchedo vastu ca dvividhaM smRtam ॥ 11 ॥

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि ॥ पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात् ॥ १२ ॥

ajaDaM ca jaDaM caiva niyaMtR ca tayorapi ॥ pazuH pAzaH patizceti kathyate tattrayaM kramAt ॥ 12 ॥

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा ॥ तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः ॥ १३ ॥

akSaraM ca kSaraM caiva kSarAkSaraparaM tathA ॥ tadetattritayaM bhUmnA kathyate tattvavedibhiH ॥ 13 ॥

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः ॥ क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते ॥ १४ ॥

akSaraM pazurityuktaH kSaraM pAza udAhRtaH ॥ kSarAkSaraparaM yattatpatirityabhidhIyate ॥ 14 ॥

मुनय ऊचुः किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् ॥ तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत ॥ १५ ॥

munaya UcuH kiM tadakSaramityuktaM kiM ca kSaramudAhRtam ॥ tayozca paramaM kiM vA tadetadbrUhi mAruta ॥ 15 ॥

वायुरुवाच प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते ॥ ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः ॥ १६ ॥

vAyuruvAca prakRtiH kSaramityuktaM puruSo 'kSara ucyate ॥ tAvimau prerayatyanyassa parA paramezvaraH ॥ 16 ॥

मुनय ऊचुः कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः ॥ अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः ॥ १७ ॥

munaya UcuH kaiSA prakRtirityuktA ka eSa puruSo mataH ॥ anayoH kena sambandhaH koyaM preraka IzvaraH ॥ 17 ॥

वायुरुवाच माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः ॥ संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः ॥ १८ ॥

vAyuruvAca mAyA prakRtiruddiSTA puruSo mAyayA vRtaH ॥ saMbandho mUlakarmabhyAM zivaH preraka IzvaraH ॥ 18 ॥

मुनय ऊचुः केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः ॥ मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः ॥ १९ ॥

munaya UcuH keyaM mAyA samA khyAtA kiMrUpo mAyayA vRtaH ॥ mUlaM kIdRkkuto vAsya kiM zivatvaM kutazzivaH ॥ 19 ॥

वायुरुवाच माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः ॥ मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः ॥ २० ॥

vAyuruvAca mAyA mAhezvarI zaktizcidrUpo mAyayA vRtaH ॥ malazcicchAdako naijo vizuddhizzivatA svataH ॥ 20 ॥

मुनय ऊचुः आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना ॥ किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते ॥ २१ ॥

munaya UcuH AvRNoti kathaM mAyA vyApinaM kena hetunA ॥ kimarthaM cAvRtiH puMsaH kena vA vinivartate ॥ 21 ॥

वायुरुवाच आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि ॥ हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात् ॥ २२ ॥

vAyuruvAca AvRtirvyapino 'pi syAdvyApi yasmAtkalAdyapi ॥ hetuH karmaiva bhogArthaM nivarteta malakSayAt ॥ 22 ॥

मुनय ऊचुः कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् ॥ तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम् ॥ २३ ॥

munaya UcuH kalAdi kathyate kiM tatkarma vA kimudAhRtam ॥ tatkimAdi kimantaM vA kiM phalaM vA kimAzrayam ॥ 23 ॥

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् ॥ मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान् ॥ २४ ॥

kasya bhogena kiM bhogyaM kiM vA tadbhogasAdhanam ॥ malakSayasya ko hetuH kIdRkkSINamalaH pumAn ॥ 24 ॥

वायुरुवाच कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च ॥ कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत् ॥ २५ ॥

vAyuruvAca kalA vidyA ca rAgazca kAlo niyatireva ca ॥ kalAdayassamAkhyAtA yo bhoktA puruSo bhavet ॥ 25 ॥

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् ॥ अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम् ॥ २६ ॥

puNyapApAtmakaM karma sukhaduHkhaphalaM tu yat ॥ anAdimalabhogAntamajJAnAtmasamAzrayam ॥ 26 ॥

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते ॥ बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम् ॥ २७ ॥

bhogaH karmavinAzAya bhogamavyaktamucyate ॥ bAhyAMtaHkaraNadvAraM zarIraM bhogasAdhanam ॥ 27 ॥

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः ॥ क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत् ॥ २८ ॥

bhAvAtizayalabdhena prasAdena malakSayaH ॥ kSINe cAtmamale tasmin pumAJcchivasamo bhavet ॥ 28 ॥

मुनय ऊचुः कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते ॥ भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते ॥ २९ ॥

munaya UcuH kalAdipaJcatattvAnAM kiM karma pRthagucyate ॥ bhokteti puruSazceti yenAtmA vyapadizyate ॥ 29 ॥

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते ॥ किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते ॥ ३० ॥

kimAtmakaM tadavyaktaM kenAkAreNa bhujyate ॥ kiM tasya zaraNaM bhuktau zarIraM ca kimucyate ॥ 30 ॥

वायुरुवाच ॥ दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः ॥ कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका ॥ ३१ ॥

vAyuruvAca ॥ dikkriyAvyaMjakA vidyA kAlo rAgaH pravartakaH ॥ kAlo 'vacchedakastatra niyatistu niyAmikA ॥ 31 ॥

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् ॥ प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः ॥ ३२ ॥

avyaktaM kAraNaM yattattriguNaM prabhavApyayam ॥ pradhAnaM prakRtizceti yadAhustattvaciMtakAH ॥ 32 ॥

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् ॥ सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा ॥ ३३ ॥

kalAtastadabhivyaktamanabhivyaktalakSaNam ॥ sukhaduHkhavimohAtmA bhujyate guNavAMstridhA ॥ 33 ॥

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ॥ प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः ॥ ३४ ॥

sattvaM rajastama iti guNAH prakRtisaMbhavAH ॥ prakRtau sUkSmarUpeNa tile tailamiva sthitAH ॥ 34 ॥

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् ॥ राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ ॥ ३५ ॥

sukhaM ca sukhahetuzca samAsAtsAttvikaM smRtam ॥ rAjasaM tadviparyAsAtstaMbhamohau tu tAmasau ॥ 35 ॥

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः ॥ मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते ॥ ३६ ॥

sAttvikyUrdhvagatiH proktA tAmasI syAdadhogatiH ॥ madhyamA tu gatiryA sA rAjasI paripaThyate ॥ 36 ॥

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च ॥ ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ॥ ३७ ॥

tanmAtrApaJcakaM caiva bhUtapaJcakameva ca ॥ jJAneMdriyANi paJcaikyaM paJca karmendriyANi ca ॥ 37 ॥

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् ॥ समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम् ॥ ३८ ॥

pradhAnabuddhyahaMkAramanAMsi ca catuSTayam ॥ samAsAdevamavyaktaM savikAramudAhRtam ॥ 38 ॥

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते ॥ व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत् ॥ ३९ ॥

tatkAraNadazApannamavyaktamiti kathyate ॥ vyaktaM kAryadazApannaM zarIrAdighaTAdivat ॥ 39 ॥

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते ॥ शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते ॥ ४० ॥

yathA ghaTAdikaM kAryaM mRdAdernAtibhidyate ॥ zarIrAdi tathA vyaktamavyaktAnnAtibhidyate ॥ 40 ॥

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च ॥ शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत् ॥ ४१ ॥

tasmAdavyaktamevaikyakAraNaM karaNAni ca ॥ zarIraM ca tadAdhAraM tadbhogyaM cApi netarat ॥ 41 ॥

मुनय ऊचुः बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् ॥ आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः ॥ ४२ ॥

munaya UcuH buddhIndriyazarIrebhyo vyatirekasya kasyacit ॥ AtmazabdAbhidheyasya vastuto 'pi kutaH sthitiH ॥ 42 ॥

वायुरुवाच बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् ॥ अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः ॥ ४३ ॥

vAyuruvAca buddhIndriyazarIrebhyo vyatireko vibhordhruvam ॥ astyeva kazcidAtmeti hetustatra sudurgamaH ॥ 43 ॥

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते ॥ स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात् ॥ ४४ ॥

buddhIndriyazarIrANAM nAtmatA sadbhiriSyate ॥ smRteraniyatajJAnAdayAvaddehavedanAt ॥ 44 ॥

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः ॥ अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते ॥ ४५ ॥

ataH smartAnubhUtAnAmazeSajJeyagocaraH ॥ antaryAmIti vedeSu vedAMteSu ca gIyate ॥ 45 ॥

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः ॥ तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते ॥ ४६ ॥

sarvaM tatra sa sarvatra vyApya tiSThati zAzvataH ॥ tathApi kvApi kenApi vyaktameSa na dRzyate ॥ 46 ॥

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि ॥ मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १ ॥ ४७ ॥

naivAyaM cakSuSA grAhyo nAparairindriyairapi ॥ manasaiva pradIptena mahAnAtmAvasIyate 1 ॥ 47 ॥

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः ॥ नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन ॥ ४८ ॥

na ca strI na pumAneSa naiva cApi napuMsakaH ॥ naivordhvaM nApi tiryaknAdhastAnna kutazcana ॥ 48 ॥

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् ॥ सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात् ॥ ४९ ॥

azarIraM zarIreSu caleSu sthANumavyayam ॥ sadA pazyati taM dhIro naraH pratyavamarzanAt ॥ 49 ॥

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् ॥ अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम् ॥ ५० ॥

kimatra bahunoktena puruSo dehataH pRthak ॥ apRthagye tu pazyaMti hyasamyakteSu darzanam ॥ 50 ॥

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् ॥ अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते ॥ ५१ ॥

yaccharIramidaM proktaM puruSasya tataH param ॥ azuddhamavazaM duHkhamadhruvaM na ca vidyate ॥ 51 ॥

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः ॥ सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा ॥ ५२ ॥

vipadAM vIjabhUtena puruSastena saMyutaH ॥ sukhI duHkhI ca mUDhazca bhavati svena karmaNA ॥ 52 ॥

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा ॥ आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा ॥ ५३ ॥

adbhirAplavitaM kSetraM janayatyaMkuraM yathA ॥ AjJAnAtplAvitaM karma dehaM janayate tathA ॥ 53 ॥

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः ॥ अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः ॥ ५४ ॥

atyaMtamasukhAvAsAssmRtAzcaikAMtamRtyavaH ॥ anAgatA atItAzca tanavo 'sya sahasrazaH ॥ 54 ॥

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः ॥ अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते ॥ ५५ ॥

AgatyAgatya zIrNeSu zarIreSu zarIriNaH ॥ atyaMtavasatiH kvApi na kenApi ca labhyate ॥ 55 ॥

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते ॥ चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः ॥ ५६ ॥

chAditazca viyuktazca zarIraireSu lakSyate ॥ caMdrabiMbavadAkAze taralairabhrasaMcayaiH ॥ 56 ॥

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः ॥ अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते ॥ ५७ ॥

anekadehabhedena bhinnA vRttirihAtmanaH ॥ aSTApadaparikSepe hyakSamudreva lakSyate ॥ 57 ॥

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् ॥ पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः ॥ ५८ ॥

naivAsya bhavitA kazcinnAsau bhavati kasyacit ॥ pathi saMgama evAyaM dAraiH putraizca baMdhubhiH ॥ 58 ॥

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ॥ समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः ॥ ५९ ॥

yathA kASThaM ca kASThaM ca sameyAtAM mahodadhau ॥ sametya ca vyapeyAtAM tadvadbhUtasamAgamaH ॥ 59 ॥

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति ॥ तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः ॥ ६० ॥

sa pazyati zarIraM taccharIraM tanna pazyati ॥ tau pazyati paraH kazcittAvubhau taM na pazyataH ॥ 60 ॥

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः ॥ पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम् ॥ ६१ ॥

brahmAdyAH sthAvarAMtazca pazavaH parikIrtitAH ॥ pazUnAmeva sarveSAM proktametannidarzanam ॥ 61 ॥

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः ॥ लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः ॥ ६२ ॥

sa eSa badhyate pAzaiH sukhaduHkhAzanaH pazuH ॥ lIlAsAdhanabhUto ya Izvarasyeti sUrayaH ॥ 62 ॥

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः ॥ ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा ॥ ६३ ॥

ajJo jaMturanIzo 'yamAtmanassukhaduHkhayoH ॥ Izvaraprerito gacchetsvargaM vA zvabhrameva vA ॥ 63 ॥

सूत उवाच ॥ इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः ॥ प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम् ॥ ६४ ॥

sUta uvAca ॥ ityAkarNyAnilavaco munayaH prItamAnasAH ॥ procuH praNamya taM vAyuM zaivAgamavicakSaNam ॥ 64 ॥