ब्रहमोवाच यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह ॥ आनंदं यस्य वै विद्वान्न बिभेति कुतश्चन ॥ १ ॥

brahamovAca yato vAco nivartaMte aprApya manasA saha ॥ AnaMdaM yasya vai vidvAnna bibheti kutazcana ॥ 1 ॥

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् ॥ सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते ॥ २ ॥

yasmAtsarvamidaM brahmaviSNurudrendrapUrvakam ॥ saha bhUtendriyaiH sarvaiH prathamaM saMprasUyate ॥ 2 ॥

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् ॥ न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन ॥ ३ ॥

kAraNAnAM ca yo dhAtA dhyAtA paramakAraNam ॥ na saMprasUyate 'nyasmAtkutazcana kadAcana ॥ 3 ॥

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् ॥ सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः ॥ ४ ॥

sarvaizvaryeNa saMpanno nAmnA sarvezvaraH svayam ॥ sarvairmumukSubhirdhyeyazzaMbhurAkAzamadhyagaH ॥ 4 ॥

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे ॥ तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम् ॥ ५ ॥

yo 'gre mAM vidadhe putraM jJAnaM ca prahiNoti me ॥ tatprasAdAnmayAlabdhaM prAjApatyamidaM padam ॥ 5 ॥

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति ॥ येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना ॥ ६ ॥

Izo vRkSa iva stabdho ya eko divi tiSThati ॥ yenedamakhilaM pUrNaM puruSeNa mahAtmanA ॥ 6 ॥

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः ॥ य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः ॥ ७ ॥

eko bahUnAM jaMtUnAM niSkriyANAM ca sakriyaH ॥ ya eko bahudhA bIjaM karoti sa mahezvaraH ॥ 7 ॥

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते १ ॥ य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन ॥ ८ ॥

jIvairebhirimAMllokAnsarvAnIzo ya Izate 1 ॥ ya eko bhAgavAnrudro na dvitIyo 'sti kazcana ॥ 8 ॥

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः ॥ अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा ॥ ९ ॥

sadA janAnAM hRdaye saMniviSTo 'pi yaH paraiH ॥ alakSyo lakSayanvizvamadhitiSThati sarvadA ॥ 9 ॥

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि ॥ अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति ॥ १० ॥

yastu kAlAtpramuktAni kAraNAnyakhilAnyapi ॥ anantazaktirevaiko bhagavAnadhitiSThati ॥ 10 ॥

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः ॥ स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि ॥ ११ ॥

na yasya divaso rAtrirna samAno na cAdhikaH ॥ svabhAvikI parAzaktirnityA jJAnakriye api ॥ 11 ॥

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् ॥ तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः ॥ १२ ॥

yadidaM kSaramavyaktaM yadapyamRtamakSaram ॥ tAvubhAvakSarAtmAnAveko devaH svayaM haraH ॥ 12 ॥

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः ॥ भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते ॥ १३ ॥

Izate tadabhidhyAnAdyojanAsattvabhAvanaH ॥ bhUyo hyasya pazorante vizvamAyA nivartate ॥ 13 ॥

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः ॥ यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः ॥ १४ ॥

yasminna bhAsate vidyunna sUryo na ca candramAH ॥ yasya bhAsA vibhAtIdamityeSA zAzvatI zrutiH ॥ 14 ॥

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः ॥ न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते ॥ १५ ॥

eko devo mahAdevo vijJeyastu mahezvaraH ॥ na tasya paramaM kiMcitpadaM samadhigamyate ॥ 15 ॥

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः ॥ स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः ॥ १६ ॥

ayamAdiranAdyantassvabhAvAdeva nirmalaH ॥ svatantraH paripUrNazca svecchAdhInazcarAcaraH ॥ 16 ॥

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः ॥ अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः ॥ १७ ॥

aprAkRtavapuH zrImAMllakSyalakSaNavarjitaH ॥ ayaM mukto mocakazca hyakAlaH kAlacodakaH ॥ 17 ॥

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् ॥ षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः ॥ १८ ॥

sarvoparikRtAvAsassarvAvAsazca sarvavit ॥ SaDvidhAdhvamayasyAsya sarvasya jagataH patiH ॥ 18 ॥

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः ॥ अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः ॥ १९ ॥

uttarottarabhUtAnAmuttarazca niruttaraH ॥ anantAnantasandohamakaraMdamadhuvrataH ॥ 19 ॥

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः ॥ औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः ॥ २० ॥

akhaMDajagadaMDAnAM piMDIkaraNapaMDitaH ॥ audAryavIryagAMbhIryamAdhuryamakarAlayaH ॥ 20 ॥

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन ॥ अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति ॥ २१ ॥

naivAsya sadRzaM vastu nAdhikaM cApi kiMcana ॥ atulaH sarvabhUtAnAM rAjarAjazca tiSThati ॥ 21 ॥

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ॥ अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते ॥ २२ ॥

anena citrakRtyena prathamaM sRjyate jagat ॥ aMtakAle punazcedaM tasminpralayameSyate ॥ 22 ॥

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः ॥ अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित् ॥ २३ ॥

asya bhUtAni vazyAni ayaM sarvaniyojakaH ॥ ayaM tu parayA bhaktyA dRzyate nAnyathA kvacit ॥ 23 ॥

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा ॥ कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः ॥ २४ ॥

vratAni sarvadAnAni tapAMsi niyamAstathA ॥ kathitAni purA sadbhirbhAvArthaM nAtra saMzayaH ॥ 24 ॥

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः ॥ तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः ॥ २५ ॥

harizcAhaM ca rudrazca tathAnye ca surAsurAH ॥ tapobhirugrairadyApi tasya darzanakAMkSiNaH ॥ 25 ॥

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः ॥ भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च ॥ २६ ॥

adRzyaH patitairmUDhairdurjanairapi kutsitaiH ॥ bhaktairantarbahizcApi pUjyaH saMbhASya eva ca ॥ 26 ॥

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् ॥ अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः ॥ २७ ॥

tadidaM trividhaM rUpaM sthUlaM sUkSmaM tataH param ॥ asmadAdyamarairdRzyaM sthUlaM sUkSmaM tu yogibhiH ॥ 27 ॥

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् ॥ तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः ॥ २८ ॥

tataH paraM tu yannityaM jJAnamAnaMdamavyayam ॥ tanniSThaistatparairbhaktairdRzyaM tadvratamAzritaiH ॥ 28 ॥

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते ॥ २९ ॥

bahunAtra kimuktena guhyAdguhyataraM param ॥ zive bhaktirna sandehastayA yukto vimucyate ॥ 29 ॥

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ॥ यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः ॥ ३० ॥

prasAdAdeva sA bhaktiH prasAdo bhaktisaMbhavaH ॥ yathA cAMkurato bIjaM bIjato vA yathAMkuraH ॥ 30 ॥

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः ॥ स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते ॥ ३१ ॥

prasAdapUrvikA eva pazossarvatra siddhayaH ॥ sa eva sAdhanairante sarvairapi ca sAdhyate ॥ 31 ॥

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः ॥ तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः ॥ ३२ ॥

prasAdasAdhanaM dharmassa ca vedena darzitaH ॥ tadabhyAsavazAtsAmyaM pUrvayoH puNyapApayoH ॥ 32 ॥

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः ॥ धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः ॥ ३३ ॥

sAmyAtprasAdasaMparko dharmasyAtizayastataH ॥ dharmAtizayamAsAdya pazoH pApaparikSayaH ॥ 33 ॥

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् ॥ सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते ॥ ३४ ॥

evaM prakSINapApasya bahubhirjanmabhiH kramAt ॥ sAMbe sarvezvare bhaktirjJAnapUrvA prajAyate ॥ 34 ॥

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते ॥ प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः ॥ ३५ ॥

bhAvAnuguNamIzasya prasAdo vyatiricyate ॥ prasAdAtkarmasaMtyAgaH phalato na svarUpataH ॥ 35 ॥

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः ॥ स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा ॥ ३६ ॥

tasmAtkarmaphalatyAgAcchivadharmAnvayaH zubhaH ॥ sa ca gurvanapekSazca tadapekSa iti dvidhA ॥ 36 ॥

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः ॥ शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः ॥ ३७ ॥

tatrAnapekSAtsApekSo mukhyaH zataguNAdhikaH ॥ zivadharmAnvayasyAsya zivajJAnasamanvayaH ॥ 37 ॥

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् ॥ ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम् ॥ ३८ ॥

jJanAnvayavazAtpuMsaH saMsAre doSadarzanam ॥ tato viSayavairAgyaM vairAgyAdbhAvasAdhanam ॥ 38 ॥

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि ॥ ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते ॥ ३९ ॥

bhAvasiddhyupapannasya dhyAne niSThA na karmaNi ॥ jJAnadhyAnAbhiyuktasya puMso yogaH pravartate ॥ 39 ॥

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् ॥ प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत् ॥ ४० ॥

yogena tu parA bhaktiH prasAdastadanaMtaram ॥ prasAdAnmucyate jaMturmuktaH zivasamo bhavet ॥ 40 ॥

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः ॥ यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः ॥ ४१ ॥

anugrahaprakArasya kramo 'yamavivakSitaH ॥ yAdRzI yogyatA puMsastasya tAdRganugrahaH ॥ 41 ॥

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः ॥ बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः ॥ ४२ ॥

garbhastho mucyate kazcijjAyamAnastathAparaH ॥ bAlo vA taruNo vAtha vRddho vA mucyate paraH ॥ 42 ॥

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः ॥ अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये ॥ ४३ ॥

tiryagyonigataH kazcinmucyate nArako 'paraH ॥ aparastu padaM prApto mucyate svapadakSaye ॥ 43 ॥

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते ॥ कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते ॥ ४४ ॥

kazcitkSINapado bhUtvA punarAvartya mucyate ॥ kazcidadhvagatastasmin sthitvAsthitvA vimucyate ॥ 44 ॥

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते ॥ ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः ॥ ४५ ॥

tasmAnnaikaprakAreNa narANAM muktiriSyate ॥ jJAnabhAvAnurUpeNa prasAdenaiva nirvRtiH ॥ 45 ॥

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः ॥ ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः ॥ ४६ ॥

tasmAdasya prasAdArthaM vAGmanodoSavarjitAH ॥ dhyAyaMtazzivamevaikaM sadAratanayAgnayaH ॥ 46 ॥

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः ॥ सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः ॥ ४७ ॥

tanniSThAstatparAssarve tadyuktAstadupAzrayAH ॥ sarvakriyAH prakurvANAstameva manasAgatAH ॥ 47 ॥

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् ॥ सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति ॥ ४८ ॥

dIrghasUtrasamArabdhaM divyavarSasahasrakam ॥ satrAMte maMtrayogena vAyustatra gamiSyati ॥ 48 ॥

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति ॥ ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना ॥ ४९ ॥

sa eva bhavataH zreyaH sopAyaM kathayiSyati ॥ tato vArANasI puNyA purI paramazobhanA ॥ 49 ॥

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् ॥ सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात् ॥ ५० ॥

gaMtavyA yatra vizvezo devyA saha pinAkadhRk ॥ sadA viharati zrImAn bhaktAnugrahakAraNAt ॥ 50 ॥

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ ॥ ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः ॥ ५१ ॥

tatrAzcaryaM mahaddRSTvA matsamIpaM gamiSyatha ॥ tato vaH kathayiSyAmi mokSopAya dvijottamAH ॥ 51 ॥

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता ॥ अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी ॥ ५२ ॥

yenaikajanmanA muktiryuSmatkaratale sthitA ॥ anekajanmasaMsArabaMdhanirmokSakAriNI ॥ 52 ॥

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते ॥ यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः ॥ ५३ ॥

etanmanomayaM cakraM mayA sRSTaM visRjyate ॥ yatrAsya zIryate nemiH sa dezastapasazzubhaH ॥ 53 ॥

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् ॥ प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः ॥ ५४ ॥

ityuktvA sUryasaMkAzaM cakraM dRSTvA manomayam ॥ praNipatya mahAdevaM visasarja pitAmahaH ॥ 54 ॥

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् ॥ प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत ॥ ५५ ॥

te 'pi hRSTatarA viprAH praNamya jagatAM prabhum ॥ prayayustasya cakrasya yatra nemirazIryata ॥ 55 ॥

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले ॥ विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित् ॥ ५६ ॥

cakraM tadapi saMkSiptaM zlakSNaM cAruzilAtale ॥ vimalasvAdupAnIye nijapAta vane kvacit ॥ 56 ॥

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् ॥ अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम् ॥ ५७ ॥

tadvanaM tena vikhyAtaM naimiSaM munipUjitam ॥ anekayakSagaMdharvavidyAdharasamAkulam ॥ 57 ॥

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः ॥ विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः ॥ ५८ ॥

aSTAdaza samudrasya dvIpAnaznanpurUravAH ॥ vilAsavazamurvazyA yAto daivena coditaH ॥ 58 ॥

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् ॥ मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः ॥ ५९ ॥

akrameNa haranmohAdyajJavATaM hiraNmayam ॥ munibhiryatra saMkruddhaiH kuzavajrairnipAtitaH ॥ 59 ॥

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा ॥ सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः ॥ ६० ॥

vizvaM sisRkSamANA vai yatra vizvasRjaH purA ॥ satramArebhire divyaM brahmajJA gArhapatyagAH ॥ 60 ॥

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः ॥ शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः ॥ ६१ ॥

RSibhiryatra vidvadbhiH zabdArthanyAyakovidaiH ॥ zaktiprajJAkriyAyogairvidhirAsIdanuSThitaH ॥ 61 ॥

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् ॥ वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः ॥ ६२ ॥

yatra vedavido nityaM vedavAdabahiSkRtAn ॥ vAdajalpabalairghnaMti vacobhirativAdinaH ॥ 62 ॥

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् ॥ अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम् ॥ ६३ ॥

sphaTikamayamahIbhRtpAdajAbhyazzilAbhyaH prasaradamRtakalpassvacchapAnIyaramyam ॥ atirasaphalavRkSaprAyamavyAlasattvaM tapasa ucitamAsInnaimiSaM tanmunInAm ॥ 63 ॥