सनत्कुमार उवाच॥ सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणास्स्मृताः ॥ चत्वारो मूर्त्तिमंतो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः ॥ १॥

sanatkumAra uvAca॥ sapta te tapatAM zreSTha svarge pitRgaNAssmRtAH ॥ catvAro mUrttimaMto vai trayazcaiva hyamUrtayaH ॥ 1॥

तान्यजंते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा॥ आप्याययंति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै ॥ २॥

tAnyajaMte devagaNA AdyA viprAdayastathA॥ ApyAyayaMti te pUrvaM somaM yogabalena vai ॥ 2॥

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः॥ सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्॥ ३॥

tasmAcchrAddhAni deyAni yoginAM tu vizeSataH॥ sarveSAM rAjataM pAtramatha vA rajatAnvitam॥ 3॥

दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन्॥ वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै॥ ४॥

dattaM svadhAM purodhAya zrAddhe prINAti vai pitRRn॥ vahnerApyAyanaM kRtvA somasya tu yamasya vai॥ 4॥

उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः ॥ पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयंति तम् ॥ ५॥

udagAyanamapyagnAvagnyabhAve'psu vA punaH ॥ pitRRnprINAti yo bhaktyA pitaraH prINayaMti tam ॥ 5॥

यच्छंति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा ॥ स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम् ॥ ६ ॥

yacchaMti pitaraH puSTiM prajAzca vipulAstathA ॥ svargamArogyavRddhiM ca yadanyadapi cepsitam ॥ 6 ॥

देवकार्यादपि मुने पितृकार्य्यं विशिष्यते ॥ पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः ॥ ७ ॥

devakAryAdapi mune pitRkAryyaM viziSyate ॥ pitRbhakto'si viprarSe tena tvamajarAmaraH ॥ 7 ॥

न योगेन गतिस्सा तु पितृभक्तस्य या मुने ॥ पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने ॥ ८ ॥

na yogena gatissA tu pitRbhaktasya yA mune ॥ pitRbhaktirvizeSeNa tasmAtkAryA mahAmune ॥ 8 ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ एवमुक्त्वाऽऽशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम्॥ चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम् ॥ ९ ॥

mArkaNDeya uvAca ॥ evamuktvA''zu devezo devAnAmapi durlabham॥ cakSurdattvA savijJAnaM jagAma yaugikIM gatim ॥ 9 ॥

शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः ॥ योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै ॥ १० ॥

zRNu bhISma purA bhUyo bhAradvAjAtmajA dvijAH ॥ yogadharmamanuprApya bhraSTA duzcaritena vai ॥ 10 ॥

वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च ॥ स्वसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा ॥ ११ ॥

vAgduSTaH krodhano hiMsraH pizunaH kavireva ca ॥ svasRSaH pitRvartI ca nAmabhiH karmabhistathA ॥ 11 ॥

कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् ॥ पितर्युपरते सर्वे प्रवसंतस्तदाभवन् ॥ १२॥

kauzikasya sutAstAta ziSyA gargasya cAbhavan ॥ pitaryuparate sarve pravasaMtastadAbhavan ॥ 12॥

विनियोगाद्गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् ॥ समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा ॥ १३ ॥

viniyogAdgurostasya gAM dogdhrIM samakAlayan ॥ samAnavatsAM kapilAM sarve'nyAyAgatAstadA ॥ 13 ॥

तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत ॥ क्रूरा बुद्धिस्समुत्पन्ना तां गां तै हिंसितुं तदा ॥ १४ ॥

teSAM pathi kSudhArtAnAM bAlyAnmohAcca bhArata ॥ krUrA buddhissamutpannA tAM gAM tai hiMsituM tadA ॥ 14 ॥

तां कविसस्वसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा ॥ न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः ॥ १५ ॥

tAM kavisasvasRpazcaiva yAcete naiti vai tadA ॥ na cAzakyAstu tAbhyAM vA tadA vArayituM nijAH ॥ 15 ॥

पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः ॥ स सर्वानब्रवीत्कोपात्पितृभक्तिसमन्वितः ॥ १६॥

pitRvartI tu yasteSAM nityaM zrAddhAhniko dvijaH ॥ sa sarvAnabravItkopAtpitRbhaktisamanvitaH ॥ 16॥

यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितॄनुद्दिश्य साध्यताम् ॥ प्रकुर्वंतो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः॥ १७॥

yadyazakyaM prakartavyaM pitRRnuddizya sAdhyatAm ॥ prakurvaMto hi zrAddhaM tu sarva eva samAhitAH॥ 17॥

एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः ॥ पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति ॥ १८॥

evameSA ca gaurdharmaM prApsyate nAtra saMzayaH ॥ pitRRnabhyarcya dharmeNa nAdharmo no bhaviSyati ॥ 18॥

एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा ॥ पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुंजत भारत ॥ १९॥

evamuktAzca te sarve prokSayitvA ca gAM tadA ॥ pitRbhyaH kalpayitvA tu hyupAyuMjata bhArata ॥ 19॥

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् ॥ शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति ॥ २०॥

upayujya ca gAM sarve gurostasya nyavedayan ॥ zArdUlena hatA dhenurvatsA vai gRhyatAmiti ॥ 20॥

आर्तवत्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः॥ मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम् ॥ २१॥

Artavatsa tu taM vatsaM pratijagrAha vai dvijaH॥ mithyopacArataH pApamabhUtteSAM ca goghnatAm ॥ 21॥

ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः॥ ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुस्स्वायुषःक्षये॥ २२॥

tataH kAlena kiyatA kAladharmamupAgatAH॥ te sapta bhrAtarastAta babhUvussvAyuSaHkSaye॥ 22॥

ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्य्यत्वाद्गुरोस्तथा ॥ उग्रहिंसाविहाराश्च जातास्सप्त सहोदराः ॥ २३ ॥

te vai krUratayA haiMstryAtsvAnAryyatvAdgurostathA ॥ ugrahiMsAvihArAzca jAtAssapta sahodarAH ॥ 23 ॥

लुब्धकस्य सुतास्तावद्बलवंतो मनस्विनः ॥ जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः ॥ २४॥

lubdhakasya sutAstAvadbalavaMto manasvinaH ॥ jAtA vyAdhA dazArNeSu sapta dharmavicakSaNAH ॥ 24॥

स्वधर्मनिरतास्सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः ॥ आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ ॥ २५ ॥

svadharmaniratAssarve mRgA mohavivarjitAH ॥ AsannudvegasaMvignA ramye kAlaMjare girau ॥ 25 ॥

तमेवार्थमनुध्याय ज्ञानं मरणसंभवम् ॥ आसन्वनचराः क्षांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः ॥ २६ ॥

tamevArthamanudhyAya jJAnaM maraNasaMbhavam ॥ AsanvanacarAH kSAMtA nirdvaMdvA niSparigrahAH ॥ 26 ॥

ते सर्वे शुभकर्माणस्सद्धर्माणो वनेचराः ॥ विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः ॥ २७॥

te sarve zubhakarmANassaddharmANo vanecarAH ॥ vidharmAcaraNairhInA jAtismaraNasiddhayaH ॥ 27॥

पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै ॥ तथैव चास्थिता बुद्धौ संसारेऽप्य निवर्तने ॥ २८॥

pUrvajAtiSu yo dharmaH zruto gurukuleSu vai ॥ tathaiva cAsthitA buddhau saMsAre'pya nivartane ॥ 28॥

गिरिमध्ये जहुः प्राणाँल्लब्धाहारास्तपस्विनः ॥ तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत ॥ २९ ॥

girimadhye jahuH prANA~llabdhAhArAstapasvinaH ॥ teSAM tu patitAnAM ca yAni sthAnAni bhArata ॥ 29 ॥

तथैवाद्यापि दृश्यंते गिरौ कालञ्जरे नृप ॥ कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः ॥ ३०॥

tathaivAdyApi dRzyaMte girau kAlaJjare nRpa ॥ karmaNA tena te jAtAH zubhAzubhavivarjakAH ॥ 30॥

शुभाऽशुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः ॥ शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः ॥ ३१ ॥

zubhA'zubhatarAM yoniM cakravAkatvamAgatAH ॥ zubhe deze zaradvIpe saptaivAsaJjalaukasaH ॥ 31 ॥

त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः ॥ निस्संगा निर्ममाश्शांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः ॥ ३२ ॥

tyaktvA sahacarIdharmaM munayo dharmadhAriNaH ॥ nissaMgA nirmamAzzAMtA nirdvaMdvA niSparigrahAH ॥ 32 ॥

निवृत्तिनिर्वृताश्चैव शकुना नामतः स्मृताः ॥ ते ब्रह्मचारिणस्सर्वे शकुना धर्मधारिणः ॥ ३३॥

nivRttinirvRtAzcaiva zakunA nAmataH smRtAH ॥ te brahmacAriNassarve zakunA dharmadhAriNaH ॥ 33॥

जातिस्मरास्सुसंवृद्धास्सप्तैव ब्रह्मचारिणः॥ स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहितास्सदा॥ ३४॥

jAtismarAssusaMvRddhAssaptaiva brahmacAriNaH॥ sthitA ekatra saddharmA vikArarahitAssadA॥ 34॥

विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ॥ तिर्य्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे॥ ३५॥

viprayonau tu yanmohAnmithyApacaritaM gurau॥ tiryyagyonau tathA janma zrAddhAjjJAnaM ca lebhire॥ 35॥

तथा तु पितृकार्य्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः॥ तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्॥ ३६॥

tathA tu pitRkAryyArthaM kRtaM zrAddhaM vyavasthitaiH॥ tadA jJAnaM ca jAtiM ca kramAtprAptaM guNottaram॥ 36॥

पूर्वजादिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै ॥ तथैव संस्थितज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ३७ ॥

pUrvajAdiSu yadbrahma zrutaM gurukuleSu vai ॥ tathaiva saMsthitajJAnaM tasmAjjJAnaM samabhyaset ॥ 37 ॥

सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः ॥ स्वतंत्रश्च सुयज्ञश्च कुलीना नामतः स्मृताः ॥ ३८॥

sumanAzca suvAkchuddhaH paJcamazchidradarzakaH ॥ svataMtrazca suyajJazca kulInA nAmataH smRtAH ॥ 38॥

तेषां तत्र विहंगानां चरतां धर्मचारिणाम् ॥ सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने॥ ३९॥

teSAM tatra vihaMgAnAM caratAM dharmacAriNAm ॥ suvRttamabhavattatra tacchRNuSva mahAmune॥ 39॥

नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः॥ श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह ॥ ४० ॥

nIpAnAmIzvaro rAjA prabhAveNa samanvitaH॥ zrImAnantaHpuravRto vanaM tatrAviveza ha ॥ 40 ॥

स्वतंत्रश्चक्रवाकस्सस्पृहयामास तं नृपम्॥ दृष्ट्वा यांतं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम् ॥ ४१॥

svataMtrazcakravAkassaspRhayAmAsa taM nRpam॥ dRSTvA yAMtaM sukhopetaM rAjyazobhAsamanvitam ॥ 41॥

यद्यस्ति सुकृतं किंचित्तपो वा नियमोऽपि वा॥ खिन्नोहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च ॥ ४२ ॥

yadyasti sukRtaM kiMcittapo vA niyamo'pi vA॥ khinnohamupavAsena tapasA nizcalena ca ॥ 42 ॥

तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि ॥ सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः ॥ ४३॥

tasya sarvasya pUrNena phalenApi kRtena hi ॥ sarvasaubhAgyapAtrazca bhaveyamahamIdRzaH ॥ 43॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुस्सहचारिणौ॥ आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ ॥ ४४॥

mArkaNDeya uvAca ॥ tatastu cakravAkau dvAvAsatussahacAriNau॥ AvAM vai sacivau syAva tava priyahitaiSiNau ॥ 44॥

तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः ॥ एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम् ॥ ४५ ॥

tathetyuktvA tu tasyAsIttadA yogAtmano gatiH ॥ evaM tau cakravAkau ca svavAkyaM pratyabhASatAm ॥ 45 ॥

यस्मात्कर्मब्रुवाणस्वं योगधर्ममवाप्य तम्॥ एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे॥ ४६॥

yasmAtkarmabruvANasvaM yogadharmamavApya tam॥ evaM varaM prArthayase tasmAdvAkyaM nibodha me॥ 46॥

राजा त्वं भविता तात कांपिल्ये नगरोत्तमे॥ एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ॥ ४७॥

rAjA tvaM bhavitA tAta kAMpilye nagarottame॥ etau te sacivau syAtAM vyabhicArapradharSitau॥ 47॥

न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरस्सहचारिणः॥ सप्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्॥ ४८॥

na tAnUcustrayo rAjyaM caturassahacAriNaH॥ saprasAdaM punazcakre tanmadhye sumanAbravIt॥ 48॥

अंतर्वो भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ॥ सर्वसत्त्वः सुयज्ञश्च स्वतंत्रोऽयं भविष्यति॥ ४९॥

aMtarvo bhavitA zApaH punaryogamavApsyatha॥ sarvasattvaH suyajJazca svataMtro'yaM bhaviSyati॥ 49॥

पितृप्रसादाद्युष्माभिस्संप्राप्तं सुकृतं भवेत्॥ गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः॥ ५०॥

pitRprasAdAdyuSmAbhissaMprAptaM sukRtaM bhavet॥ gAM prokSayitvA dharmeNa pitRbhyazcopakalpitAH॥ 50॥

अस्माकं ज्ञानसंयोगस्सर्वेषां योगसाधनम्॥ इदं च कार्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्॥ ५१॥

asmAkaM jJAnasaMyogassarveSAM yogasAdhanam॥ idaM ca kAryaM saMrabdhaM zlokamekamudAhRtam॥ 51॥

पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ॥ इत्युक्त्वा स तु मौनोभूद्विहंगस्सुमना बुधः॥ ५२॥

puruSAntaritaM zrutvA tato yogamavApsyatha॥ ityuktvA sa tu maunobhUdvihaMgassumanA budhaH॥ 52॥

मार्कण्डेय उवाच॥ लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज॥ इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि॥ ५३॥

mArkaNDeya uvAca॥ lokAnAM svastaye tAta zantanupravarAtmaja॥ ityuktaM taccaritraM me kiM bhUyazzrotumicchasi॥ 53॥