व्यास उवाच ॥ इत्याकर्ण्य श्राद्धदेवः सूर्यान्वयमनुत्तमम् ॥ पर्य्यपृच्छन्मुनिश्रेष्ठश्शौनकस्सूतमादरात् ॥ १ ॥

vyAsa uvAca ॥ ityAkarNya zrAddhadevaH sUryAnvayamanuttamam ॥ paryyapRcchanmunizreSThazzaunakassUtamAdarAt ॥ 1 ॥

शौनक उवाच ॥ सूतसूत चिरंजीव व्यासशिष्य नमोस्तु ते ॥ श्राविता परमा दिव्या कथा परमपावनी ॥ २ ॥

zaunaka uvAca ॥ sUtasUta ciraMjIva vyAsaziSya namostu te ॥ zrAvitA paramA divyA kathA paramapAvanI ॥ 2 ॥

त्वया प्रोक्तः श्राद्धदेवस्सूर्य्यः सद्वंशवर्द्धनः ॥ संशयस्तत्र मे जातस्तं ब्रवीमि त्वदग्रतः ॥ ३ ॥

tvayA proktaH zrAddhadevassUryyaH sadvaMzavarddhanaH ॥ saMzayastatra me jAtastaM bravImi tvadagrataH ॥ 3 ॥

कुतो वै श्राद्धदेवत्वमादित्यस्य विवस्वतः ॥ श्रोतुमिच्छामि तत्प्रीत्या छिंधि मे संशयं त्विमम् ॥ ४ ॥

kuto vai zrAddhadevatvamAdityasya vivasvataH ॥ zrotumicchAmi tatprItyA chiMdhi me saMzayaM tvimam ॥ 4 ॥

श्राद्धस्यापि च माहात्म्यं तत्फलं च वद प्रभो ॥ प्रीताश्च पितरो येन श्रेयसा योजयंति तम् ॥ ५ ॥

zrAddhasyApi ca mAhAtmyaM tatphalaM ca vada prabho ॥ prItAzca pitaro yena zreyasA yojayaMti tam ॥ 5 ॥

एतच्च श्रोतुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम् ॥ कथय त्वं विशेषेण कृपां कुरु महामते ॥ ६॥

etacca zrotumicchAmi pitRRNAM sargamuttamam ॥ kathaya tvaM vizeSeNa kRpAM kuru mahAmate ॥ 6॥

सूत उवाच ॥ वच्मि तत्तेऽखिलं प्रीत्या पितृसर्गं तु शौनक ॥ मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते ॥ ७ ॥

sUta uvAca ॥ vacmi tatte'khilaM prItyA pitRsargaM tu zaunaka ॥ mArkaNDeyena kathitaM bhISmAya paripRcchate ॥ 7 ॥

गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेय धीमते ॥ तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि सर्वकामफलपदम् ॥ ८ ॥

gItaM sanatkumAreNa mArkaNDeya dhImate ॥ tatte'haM saMpravakSyAmi sarvakAmaphalapadam ॥ 8 ॥

युधिष्ठिरेण संपृष्टो भीष्मो धर्मभृतां वरः॥ शरशय्यास्थितः प्रोचे तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ ९॥

yudhiSThireNa saMpRSTo bhISmo dharmabhRtAM varaH॥ zarazayyAsthitaH proce tacchRNuSva vadAmi te ॥ 9॥

युधिष्ठिर उवाच ॥ पुष्टिकामेन पुंसां वै कथं पुष्टिरवाप्यते ॥ एतच्छ्रोतुं समिच्छामि किं कुर्वाणो न सीदति ॥ १० ॥

yudhiSThira uvAca ॥ puSTikAmena puMsAM vai kathaM puSTiravApyate ॥ etacchrotuM samicchAmi kiM kurvANo na sIdati ॥ 10 ॥

॥ सूत उवाच ॥ युधिष्ठिरेण संपृष्टं प्रश्नं श्रुत्वा स धर्मवित् ॥ भीष्मः प्रोवाच सुप्रीत्या सर्वेषां शृण्वतां वचः ॥ ११ ॥

॥ sUta uvAca ॥ yudhiSThireNa saMpRSTaM praznaM zrutvA sa dharmavit ॥ bhISmaH provAca suprItyA sarveSAM zRNvatAM vacaH ॥ 11 ॥

भीष्म उवाच ॥ ये कुर्वंति नराश्श्राद्धान्यपि प्रीत्या युधिष्ठिर ॥ श्राद्धैः प्रीणाति तत्सर्वं पितॄणां हि प्रसादतः ॥ १२ ॥

bhISma uvAca ॥ ye kurvaMti narAzzrAddhAnyapi prItyA yudhiSThira ॥ zrAddhaiH prINAti tatsarvaM pitRRNAM hi prasAdataH ॥ 12 ॥

श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामास्सदा नरा ॥ अभिसंधाय पितरं पितुश्च पितरं तथा ॥ १३ ॥

zrAddhAni caiva kurvanti phalakAmAssadA narA ॥ abhisaMdhAya pitaraM pituzca pitaraM tathA ॥ 13 ॥

पितुः पितामहश्चैव त्रिषु पिंडेषु नित्यदा ॥ पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य च प्रजाम् ॥ १४ ॥

pituH pitAmahazcaiva triSu piMDeSu nityadA ॥ pitaro dharmakAmasya prajAkAmasya ca prajAm ॥ 14 ॥

पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर॥ १५॥

puSTikAmasya puSTiM ca prayacchanti yudhiSThira॥ 15॥

युधिष्ठिर उवाच॥ वर्तंते पितरः स्वर्गे केषांचिन्नरके पुनः॥ प्राणिनां नियतं चापि कर्मजं फलमुच्यते ॥ १६॥

yudhiSThira uvAca॥ vartaMte pitaraH svarge keSAMcinnarake punaH॥ prANinAM niyataM cApi karmajaM phalamucyate ॥ 16॥

तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् ॥ कथं शक्तास्तमाहर्त्तुं नरकस्था फलं पुनः ॥ १७॥

tAni zrAddhAni dattAni kathaM gacchanti vai pitRRn ॥ kathaM zaktAstamAharttuM narakasthA phalaM punaH ॥ 17॥

देवा अपि पितॄन्स्वर्गे यजंत इति मे श्रुतम् ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण ब्रवीहि मे ॥ १८॥

devA api pitRRnsvarge yajaMta iti me zrutam ॥ etadicchAmyahaM zrotuM vistareNa bravIhi me ॥ 18॥

भीष्म उवाच ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि यथा श्रुतमरिन्दम ॥ पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै ॥ १९॥

bhISma uvAca ॥ atra te kIrtayiSyAmi yathA zrutamarindama ॥ pitrA mama purA gItaM lokAntaragatena vai ॥ 19॥

श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिंडस्समुद्यतः ॥ मत्पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत ॥ २०॥

zrAddhakAle mama piturmayA piMDassamudyataH ॥ matpitA mama hastena bhittvA bhUmimayAcata ॥ 20॥

नैष कल्पविधिर्दृष्ट इति निश्चित्य चाप्यहम् ॥ कुशेष्वेव ततः पिंडं दत्तवानविचारयन् ॥ २१॥

naiSa kalpavidhirdRSTa iti nizcitya cApyaham ॥ kuzeSveva tataH piMDaM dattavAnavicArayan ॥ 21॥

ततः पिता मे संतुष्टो वाचा मधुरया तदा ॥ उवाच भारतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ ॥ २२॥

tataH pitA me saMtuSTo vAcA madhurayA tadA ॥ uvAca bhAratazreSTha prIyamANo mayAnagha ॥ 22॥

त्वया दायादवानस्मि धर्मज्ञेन विपश्चिता ॥ तारितोहं तु जिज्ञासा कृता मे पुरुषोत्तम ॥ २३॥

tvayA dAyAdavAnasmi dharmajJena vipazcitA ॥ tAritohaM tu jijJAsA kRtA me puruSottama ॥ 23॥

प्रमाणं यद्धि कुरुते धर्माचारेण पार्थिवः ॥ प्रजास्तदनु वर्तंते प्रमाणाचरितं सदा ॥ २४ ॥

pramANaM yaddhi kurute dharmAcAreNa pArthivaH ॥ prajAstadanu vartaMte pramANAcaritaM sadA ॥ 24 ॥

शृणु त्वं भारतश्रेष्ठ वेदधर्मांश्च शाश्वतान् ॥ प्रमाणं वेदधर्मस्य पुत्र निर्वर्त्तितं त्वया ॥ २५ ॥

zRNu tvaM bhAratazreSTha vedadharmAMzca zAzvatAn ॥ pramANaM vedadharmasya putra nirvarttitaM tvayA ॥ 25 ॥

तस्मात्तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरमनुत्तमम् ॥ ददामि त्वं प्रतीक्षस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥ २६॥

tasmAttavAhaM suprItaH prItyA varamanuttamam ॥ dadAmi tvaM pratIkSasva triSu lokeSu durlabham ॥ 26॥

न ते प्रभविता मृत्युर्यावज्जीवितुमिच्छसि ॥ त्वत्तोभ्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविता पुनः ॥ २७॥

na te prabhavitA mRtyuryAvajjIvitumicchasi ॥ tvattobhyanujJAM saMprApya mRtyuH prabhavitA punaH ॥ 27॥

किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददामि वरमुत्तमम् ॥ तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत्ते मनसि वर्तते ॥ २८॥

kiM vA te prArthitaM bhUyo dadAmi varamuttamam ॥ tad brUhi bharatazreSTha yatte manasi vartate ॥ 28॥

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ अवोचं कृतकृत्योऽहं प्रसन्ने त्वयि मानद॥ प्रश्नं पृच्छामि वै कंचिद्वाच्यस्स भवता स्वयम् ॥ २९॥

ityuktavati tasmiMstu abhivAdya kRtAJjaliH ॥ avocaM kRtakRtyo'haM prasanne tvayi mAnada॥ praznaM pRcchAmi vai kaMcidvAcyassa bhavatA svayam ॥ 29॥

स मामुवाच तद् ब्रूहि यदीच्छसि ददामि ते ॥ इत्युक्तेथ मया तत्र पृष्टः प्रोवाच तन्नृपः॥ ३०॥

sa mAmuvAca tad brUhi yadIcchasi dadAmi te ॥ ityuktetha mayA tatra pRSTaH provAca tannRpaH॥ 30॥

शंतनुरुवाच ॥ शृणु तात प्रवक्ष्यामि प्रश्नं तेऽहं यथार्थतः ॥ पितृकल्पं च निखिलं मार्कण्डेयेन मे श्रुतम् ॥ ३१॥

zaMtanuruvAca ॥ zRNu tAta pravakSyAmi praznaM te'haM yathArthataH ॥ pitRkalpaM ca nikhilaM mArkaNDeyena me zrutam ॥ 31॥

यत्त्वं पृच्छसि मां तात तदेवाहं महामुनिम् ॥ मार्कण्डेयमपृच्छं हि स मां प्रोवाच धर्मवित् ॥ ३२ ॥

yattvaM pRcchasi mAM tAta tadevAhaM mahAmunim ॥ mArkaNDeyamapRcchaM hi sa mAM provAca dharmavit ॥ 32 ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ शृणु राजन्मया दृष्टं कदाचित्पश्यता दिवम् ॥ विमानं महादायांतमन्तरेण गिरेस्तदा ॥ ३३॥

mArkaNDeya uvAca ॥ zRNu rAjanmayA dRSTaM kadAcitpazyatA divam ॥ vimAnaM mahAdAyAMtamantareNa girestadA ॥ 33॥

तस्मिन्विमाने पर्यक्षं ज्वलितांगारवर्चसम् ॥ महातेजः प्रज्वलंतं निर्विशेषं मनोहरम् ॥ ३४ ॥

tasminvimAne paryakSaM jvalitAMgAravarcasam ॥ mahAtejaH prajvalaMtaM nirvizeSaM manoharam ॥ 34 ॥

अपश्यं चैव तत्राहं शयानं दीप्ततेजसम् ॥ अंगुष्ठमात्रं पुरुषमग्नावग्निमिवाहितम् ॥ ३५ ॥

apazyaM caiva tatrAhaM zayAnaM dIptatejasam ॥ aMguSThamAtraM puruSamagnAvagnimivAhitam ॥ 35 ॥

सोऽहं तस्मै नमः कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् ॥ अपृच्छं चैव तमहं विद्यामस्त्वां कथं विभो ॥ ३६ ॥

so'haM tasmai namaH kRtvA praNamya zirasA prabhum ॥ apRcchaM caiva tamahaM vidyAmastvAM kathaM vibho ॥ 36 ॥

मामुवाच धर्मात्मा तेन तद्विद्यते तपः ॥ येन त्वं बुध्यसे मां हि मुने वै ब्रह्मणस्सुतम् ॥ ३७॥

mAmuvAca dharmAtmA tena tadvidyate tapaH ॥ yena tvaM budhyase mAM hi mune vai brahmaNassutam ॥ 37॥

सनत्कुमारमिति मां विद्धि किं करवाणि ते ॥ ये त्वन्ये ब्रह्मणः पुत्राः कनीयांसस्तु ते मम ॥ ३८॥

sanatkumAramiti mAM viddhi kiM karavANi te ॥ ye tvanye brahmaNaH putrAH kanIyAMsastu te mama ॥ 38॥

भ्रातरस्सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ॥ वयं तु यतिधर्माणस्संयम्यात्मानमात्मनि॥ ३९ ॥

bhrAtarassapta durdharSA yeSAM vaMzAH pratiSThitAH ॥ vayaM tu yatidharmANassaMyamyAtmAnamAtmani॥ 39 ॥

यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विश्रुतः ॥ तस्मात्सनत्कुमारं मे नामैतत्कथितं मुने ॥ ४० ॥

yathotpannastathaivAhaM kumAra iti vizrutaH ॥ tasmAtsanatkumAraM me nAmaitatkathitaM mune ॥ 40 ॥

यद्भक्त्या ते तपश्चीर्णं मम दर्शनकांक्षया ॥ एष दृष्टोऽस्मि भद्रं ते कं कामं करवाणि ते ॥ ४१॥

yadbhaktyA te tapazcIrNaM mama darzanakAMkSayA ॥ eSa dRSTo'smi bhadraM te kaM kAmaM karavANi te ॥ 41॥

इत्युक्तवन्तं तं चाहं प्रावोचं त्वं शृणु प्रभो ॥ पितॄणामादिसर्गं च कथयस्व यथातथम् ॥ ४२॥

ityuktavantaM taM cAhaM prAvocaM tvaM zRNu prabho ॥ pitRRNAmAdisargaM ca kathayasva yathAtatham ॥ 42॥

इत्युक्तस्स तु मां प्राह शृणु सर्वं यथातथम् ॥ वच्मि ते तत्त्वतस्तात पितृसर्गं शुभावहम् ॥ ४३॥

ityuktassa tu mAM prAha zRNu sarvaM yathAtatham ॥ vacmi te tattvatastAta pitRsargaM zubhAvaham ॥ 43॥

सनत्कुमार उवाच ॥ देवान्पुरासृजद्ब्रह्मा मां यक्षध्वं स चाह तान् ॥ तमुत्सृज्य तमात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः ॥ ४४॥

sanatkumAra uvAca ॥ devAnpurAsRjadbrahmA mAM yakSadhvaM sa cAha tAn ॥ tamutsRjya tamAtmAnamayajaMste phalArthinaH ॥ 44॥

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ ॥ तस्मात्किंचिदजानंतो नष्टसंज्ञाः पितामहम् ॥ ४५॥

te zaptA brahmaNA mUDhA naSTasaMjJA bhaviSyatha ॥ tasmAtkiMcidajAnaMto naSTasaMjJAH pitAmaham ॥ 45॥

प्रोचुस्तं प्रणतास्सर्वे कुरुष्वानुग्रहं हि नः ॥ इत्युक्तस्तानुवाचेदं प्रायश्चित्तार्थमेव हि॥ ४६॥

procustaM praNatAssarve kuruSvAnugrahaM hi naH ॥ ityuktastAnuvAcedaM prAyazcittArthameva hi॥ 46॥

पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ॥ इत्युक्ता नष्टसंज्ञास्ते पुत्रान्पप्रच्छुरोजसा ॥ ४७ ॥

putrAnsvAnparipRcchadhvaM tato jJAnamavApsyatha॥ ityuktA naSTasaMjJAste putrAnpapracchurojasA ॥ 47 ॥

प्रायश्चित्तार्थमेवाधिलब्धसंज्ञा दिवौकसः॥ गम्यतां पुत्रका एवं पुत्रैरुक्ताश्च तेऽनघ॥ ४८॥

prAyazcittArthamevAdhilabdhasaMjJA divaukasaH॥ gamyatAM putrakA evaM putrairuktAzca te'nagha॥ 48॥

अभिशप्तास्तु ते देवाः पुत्रकामेन वेधसम्॥ पप्रच्छुरुक्ताः पुत्रैस्ते गतास्ते पुत्रका इति ॥ ४९॥

abhizaptAstu te devAH putrakAmena vedhasam॥ papracchuruktAH putraiste gatAste putrakA iti ॥ 49॥

ततस्तानब्रवीद्देवो देवान्ब्रह्मा ससंशयान् ॥ शृणुध्वं निर्जरास्सर्वे यूयं न ब्रह्मवादिनः ॥ ५०॥

tatastAnabravIddevo devAnbrahmA sasaMzayAn ॥ zRNudhvaM nirjarAssarve yUyaM na brahmavAdinaH ॥ 50॥

तस्माद्यदुक्तं युष्माकं पुत्रैस्तैर्ज्ञानिसत्तमैः ॥ मंतव्यं संशयं त्यक्त्वा तथा न च तदन्यथा ॥ ५१॥

tasmAdyaduktaM yuSmAkaM putraistairjJAnisattamaiH ॥ maMtavyaM saMzayaM tyaktvA tathA na ca tadanyathA ॥ 51॥

देवाश्च पितरश्चैव यजध्वं त्रिदिवौकसः ॥ परस्परं महाप्रीत्या सर्वकामफलप्रदा॥ ५२॥

devAzca pitarazcaiva yajadhvaM tridivaukasaH ॥ parasparaM mahAprItyA sarvakAmaphalapradA॥ 52॥

सनत्कुमार उवाच ॥ ततस्ते छिन्नसंदेहाः प्रीतिमंतः परस्परम् ॥ बभूवुर्मुनिशार्दूल ब्रह्मवाक्यात्सुखप्रदाः ॥ ५३ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ tataste chinnasaMdehAH prItimaMtaH parasparam ॥ babhUvurmunizArdUla brahmavAkyAtsukhapradAH ॥ 53 ॥

ततो देवा हि प्रोचुस्तान्यदुक्ताः पुत्रका वयम्॥ तस्माद्भवंतः पितरो भविष्यथ न संशयः ॥ ५४॥

tato devA hi procustAnyaduktAH putrakA vayam॥ tasmAdbhavaMtaH pitaro bhaviSyatha na saMzayaH ॥ 54॥

पितृश्राद्धे क्रियां कश्चित्करिष्यति न संशयः ॥ श्राद्धैराप्यायितस्सोमो लोकानाप्याययिष्यति ॥ ५५॥

pitRzrAddhe kriyAM kazcitkariSyati na saMzayaH ॥ zrAddhairApyAyitassomo lokAnApyAyayiSyati ॥ 55॥

समुद्रं पर्वतवनं जंगमाजंगमैर्वृतम्॥ श्राद्धानि पुष्टिकामैश्च ये करिष्यंति मानवाः॥ ५६॥

samudraM parvatavanaM jaMgamAjaMgamairvRtam॥ zrAddhAni puSTikAmaizca ye kariSyaMti mAnavAH॥ 56॥

तेभ्यः पुष्टिप्रदाश्चैव पितरः प्रीणितास्सदा ॥ श्राद्धे ये च प्रदास्यंति त्रीन्पिंडान्नामगोत्रतः ॥ ५७ ॥

tebhyaH puSTipradAzcaiva pitaraH prINitAssadA ॥ zrAddhe ye ca pradAsyaMti trInpiMDAnnAmagotrataH ॥ 57 ॥

सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः ॥ भावयिष्यंति सततं श्राद्धदानेन तर्पिताः ॥ ५८ ॥

sarvatra vartamAnAste pitaraH prapitAmahAH ॥ bhAvayiSyaMti satataM zrAddhadAnena tarpitAH ॥ 58 ॥

इति तद्वचनं सत्यं भवत्वथ दिवौकसः ॥ पुत्राश्च पितरश्चैव वयं सर्वे परस्परम् ॥ ५९॥

iti tadvacanaM satyaM bhavatvatha divaukasaH ॥ putrAzca pitarazcaiva vayaM sarve parasparam ॥ 59॥

एवं ते पितरो देवा धर्मतः पुत्रतां गताः ॥ अन्योन्यं पितरो वै ते प्रथिताः क्षितिमण्डले॥ ६०॥

evaM te pitaro devA dharmataH putratAM gatAH ॥ anyonyaM pitaro vai te prathitAH kSitimaNDale॥ 60॥