सूत उवाच ॥ सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया ॥ विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा ॥ १॥

sUta uvAca ॥ satyavratastu tadbhaktyA kRpayA ca pratijJayA ॥ vizvAmitrakalatraM ca poSayAmAsa vai tadA ॥ 1॥

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् ॥ विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने ॥ २ ॥

hatvA mRgAnvarAhAMzca mahiSAMzca vanecarAn ॥ vizvAmitrAzramAbhyAze tanmAMsaM cAkSipanmune ॥ 2 ॥

तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः ॥ याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत ॥ ३॥

tIrthaM gAM caiva rAtraM ca tathaivAMtaHpuraM muniH ॥ yAjyopAdhyAyasaMyogAdvasiSThaH paryyarakSata ॥ 3॥

सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात्॥ वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः॥ ४॥

satyavratasya vAkyAdvA bhAvinorthasya vai balAt॥ vasiSTho'bhyadhikaM manyuM dhArayAmAsa nityazaH॥ 4॥

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् ॥ न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च ॥ ५॥

pitrA tu taM tadA rASTrAtparityaktaM svamAtmajam ॥ na vArayAmAsa munirvasiSThaH kAraNena ca ॥ 5॥

पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे॥ न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत॥ ६॥

pANigrahaNamaMtrANAM niSThA syAtsaptame pade॥ na ca satyavratasthasya tamupAMzumabuddhyata॥ 6॥

तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः॥ कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति॥ ७॥

tasminsa paritoSAya piturAsInmahAtmanaH॥ kulasya niSkRtiM vipra kRtavAnvai bhavediti॥ 7॥

न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् ॥ अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः ॥ ८॥

na taM vasiSTho bhagavAnpitrA tyaktaM nyavArayat ॥ abhiSekSyAmyahaM putramasyAM naivAbravInmuniH ॥ 8॥

स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली ॥ अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ ९ ॥

sa tu dvAdaza varSANi dIkSAM tAmudvahadbalI ॥ avidyAmAne mAMse tu vasiSThasya mahAtmanaH ॥ 9 ॥

सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः ॥ तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः ॥ १०॥

sarvakAmaduhAM dogdhrIM dadarza sa nRpAtmajaH ॥ tAM vai krodhAcca lobhAcca zramAdvai ca kSudhAnvitaH ॥ 10॥

दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने ॥ स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम् ॥ ११ ॥

dAzadharmagato rAjA tAM jaghAna sa vai mune ॥ sa taM mAMsaM svayaM caiva vizvAmitrasya cAtmajam ॥ 11 ॥

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे ॥ उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः ॥ १२॥

bhojayAmAsa tacchrutvA vasiSTho hyasya cukrudhe ॥ uvAca ca munizreSThastaM tadA krodhasaMyutaH ॥ 12॥

वसिष्ठ उवाच ॥ पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् ॥ यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा ॥ १३॥

vasiSTha uvAca ॥ pAtayeyamahaM krUraM tava zaMkumayomayam ॥ yadi te dvAvimau zaMkU nazyetAM vai kRtau purA ॥ 13॥

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च ॥ अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ॥ १४॥

pituzcAparitoSeNa gurordogdhrIvadhena ca ॥ aprokSitopayogAcca trividhaste vyatikramaH ॥ 14॥

त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः ॥ विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते ॥ १५ ॥

trizaMkuriti hovAca trizaMkuriti sa smRtaH ॥ vizvAmitrastu dArANAmAgato bharaNe kRte ॥ 15 ॥

तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे॥ छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः॥ १६॥

tena tasmai varaM prAdAnmuniH prItastrizaMkave॥ chandyamAno vareNAtha varaM vavre nRpAtmajaH॥ 16॥

अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके ॥ अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः ॥ १७॥

anAvRSTibhaye cAsmiJjAte dvAdazavArSike ॥ abhiSicya pitR rAjye yAjayAmAsa taM muniH ॥ 17॥

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः ॥ सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः ॥ १८॥

miSatAM devatAnAM ca vasiSThasya ca kauzikaH ॥ sazarIraM tadA taM tu divamAroha yatprabhuH ॥ 18॥

तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा ॥ कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम् ॥ १९॥

tasya satyarathA nAma bhAryA kekayavaMzajA ॥ kumAraM janayAmAsa harizcandramakalmaSam ॥ 19॥

स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः ॥ आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः ॥ २० ॥

sa vai rAjA harizcandro traizaMkava iti smRtaH ॥ AhartA rAjasUyasya samrADiti ha vizrutaH ॥ 20 ॥

हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः ॥ रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्॥ २१॥

harizcandrasya hi suto rohito nAma vizrutaH ॥ rohitasya vRkaH putro vRkAdbAhustu jajJivAn॥ 21॥

हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम्॥ नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत ॥ २२॥

haihayAstAlajaMghAzca nirasyaMti sma taM nRpam॥ nAtmArthe dhArmiko vipraH sa hi dharmaparo'bhavata ॥ 22॥

सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै ॥ और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः ॥ २३॥

sagaraM sasutaM bAhurjajJe saha gareNa vai ॥ aurvasyAzramamAsAdya bhArgaveNAbhirakSitaH ॥ 23॥

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः॥ जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान॥ २४॥

AgneyamastraM labdhvA ca bhArgavAtsagaro nRpaH॥ jigAya pRthivIM hatvA tAlajaMghAnsahaihayAna॥ 24॥

शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान्॥ सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम् ॥ २५॥

zakAnbahUdakAMzcaiva pAradAMtagaNAnkhazAn॥ sudharmaM sthApayAmAsa zazAsa vRSataH kSitim ॥ 25॥

शौनक उवाच ॥ स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् ॥ जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज ॥ २६ ॥

zaunaka uvAca ॥ sa vai gareNa sahitaH kathaM jAtastu kSatriyAt ॥ jitavAnetadAcakSva vistareNa hi sUtaja ॥ 26 ॥

सूत उवाच॥ पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च ॥ यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने ॥ २७ ॥

sUta uvAca॥ pArIkSitena saMpRSTo vaizaMpAyana eva ca ॥ yadAcaSTa sma tadvakSye zRNuSvaikamanA mune ॥ 27 ॥

॥ पारीक्षितो उवाच ॥ कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने ॥ जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि ॥ २८ ॥

॥ pArIkSito uvAca ॥ kathaM sa sagaro rAjA gareNa sahito mune ॥ jAtassa jaghnivAnbhUyAnetadAkhyAtumarhasi ॥ 28 ॥

वैशम्पायन उवाच ॥ बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल ॥ हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते ॥ २९ ॥

vaizampAyana uvAca ॥ bAhorvyasaninastAta hRtaM rAjyamabhUtkila ॥ haihayaistAlajaMghaizca zakaissArddhaM vizAMpate ॥ 29 ॥

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा ॥ बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्॥ ३०॥

yavanAH pAradAzcaiva kAmbojAH pAhnavAstathA ॥ bahUdakAzca paMcaiva gaNAH proktAzca rakSasAm॥ 30॥

एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम्॥ कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्॥ ३१॥

ete paMca gaNA rAjanhaihayArtheSu rakSasAm॥ kRtvA parAkramAn bAho rAjyaM tebhyo dadurbalAt॥ 31॥

हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ ॥ पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत् ॥ ३२ ॥

hRtarAjyastato viprAH sa vai bAhurvanaM yayau ॥ patnyA cAnugato duHkhI sa vai prANAnavAsRjat ॥ 32 ॥

पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता ॥ सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया ॥ ३३ ॥

patnI yA yAdavI tasya sagarbhA pRSThato gatA ॥ sapatnyA ca garastasyai dattaH pUrvaM suterSyayA ॥ 33 ॥

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत ॥ और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत् ॥ ३४ ॥

sA tu bhartuzcitAM kRtvA jvalanaM cAvarohata ॥ aurvastAM bhArgavo rAjankAruNyAtsamavArayat ॥ 34 ॥

तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे ॥ सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा ॥ ३५ ॥

tasyAzrame sthitA rAjJI garbharakSaNahetave ॥ siSeve munivaryaM taM smarantI zaMkaraM hRdA ॥ 35 ॥

एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः ॥ सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते ॥ ३६ ॥

ekadA khalu tadgarbho gareNaiva saha cyutaH ॥ sumuhUrtte sulagne ca paMcoccagrahasaMyute ॥ 36 ॥

तस्मिँल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम ॥ व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः ॥ ३७॥

tasmi~llagne ca balini sarvathA munisattama ॥ vyajAyata mahAbAhussagaro nAma pArthivaH ॥ 37॥

और्वस्तु जातकर्मादि तस्य कृत्वा महात्मनः ॥ अध्याप्य वेदशास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत् ॥ ३८ ॥

aurvastu jAtakarmAdi tasya kRtvA mahAtmanaH ॥ adhyApya vedazAstrANi tato'straM pratyapAdayat ॥ 38 ॥

आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् ॥ जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः ॥ ३९ ॥

AgneyaM taM mahAbhAgo hyamarairapi dussaham ॥ jagrAha vidhinA prItyA sagarosau nRpottamaH ॥ 39 ॥

स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः ॥ हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च ॥ ४० ॥

sa tenAstrabalenaiva balena ca samanvitaH ॥ haihayAnvijaghAnAzu saMkuddho'strabalena ca ॥ 40 ॥

आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः ॥ धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले ॥ ४१॥

AjahAra ca lokeSu kIrtiM kIrtimatAM varaH ॥ dharmaM saMsthApayAmAsa sagaro'sau mahItale ॥ 41॥

ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा ॥ हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः॥ ४२॥

tatazzakAssayavanAH kAmbojAH pAhnavAstathA ॥ hanyamAnAstadA te tu vasiSThaM zaraNaM yayuH॥ 42॥

वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः॥ सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्॥ ४३॥

vasiSTho vaMcanAM kRtvA samayena mahAdyutiH॥ sagaraM vArayAmAsa teSAM dattvAbhayaM nRpam॥ 43॥

सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च॥ धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह ॥ ४४ ॥

sagarassvAM pratijJAM tu gurorvAkyaM nizamya ca॥ dharmaM jaghAna teSAM vai kezAnyatvaM cakAra ha ॥ 44 ॥

अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् ॥ यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च ॥ ४५ ॥

arddhaM zakAnAM ziraso muMDaM kRtvA vyasarjayat ॥ yavanAnAM zirassarvaM kAMbojAnAM tathaiva ca ॥ 45 ॥

पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः ॥ निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना ॥ ४६॥

pAradA muMDakezAzca pAhnavAzzmazrudhAriNaH ॥ nissvAdhyAyavaSaTkArAH kRtAstena mahAtmanA ॥ 46॥

जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा ॥ सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः ॥ ४७॥

jitA ca sakalA pRthvI dharmatastena bhUbhujA ॥ sarve te kSatriyAstAta dharmahInAH kRtAH purAH ॥ 47॥

स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम्॥ अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः॥ ४८॥

sa dharmavijayI rAjA vijitvemAM vasuMdharAm॥ azvaM saMskArayAmAsa vAjimedhAya pArthivaH॥ 48॥

तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे ॥ गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने ॥ ४९ ॥

tasya cAsyatesso'zvassamudre pUrvadakSiNe ॥ gataH SaSTisahasraistu tatputrairanvito mune ॥ 49 ॥

देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना ॥ वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः ॥ ५०॥

devarAjena zakreNa so'zvo hi svArthasAdhinA ॥ velAsamIpe'pahRto bhUmiM caiva pravezitaH ॥ 50॥

महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च॥ स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः ॥ ५१॥

mahArAjo'tha sagarastaddhayAnveSaNAya ca॥ sa taM dezaM tadA putraiH khAnayAmAsa sarvataH ॥ 51॥

आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे ॥ तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्॥ ५२॥

Aseduste tatastatra khanyamAne mahArNave ॥ tamAdipuruSaM devaM kapilaM vizvarUpiNam॥ 52॥

तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः ॥ दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः॥ ५३॥

tasya cakSussamutthena vahninA pratibudhyataH ॥ dagdhAH SaSTisahasrANi catvArastvavazeSitAH॥ 53॥

हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः॥ शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः॥ ५४॥

harSaketussuketuzca tathA dharmarathoparaH॥ zUraH paMcajanazcaiva tasya vaMzakarA nRpAH॥ 54॥

प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम्॥ वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम् ॥ ५५॥

prAdAcca tasmai bhagavAn hariH paMcavarAnsvayam॥ vaMzaM medhAM ca kIrtiJca samudraM tanayaM dhanam ॥ 55॥

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै॥ तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्॥ ५६॥

sAgaratvaM ca lebhe sa karmaNA tasya tena vai॥ taM cAzvamedhikaM so'zvaM samudrAdupalabdhavAn॥ 56॥

आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः ॥ ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः ॥ ५७ ॥

AjahArAzvamedhAnAM zataM sa tu mahAyazAH ॥ Ije zaMbhuvibhUtIzca devatAstatra suvratAH ॥ 57 ॥