सूत उवाच ॥ मनोर्वैवस्वतस्यासन्पुत्रा वै नव तत्समाः ॥ पश्चान्महोन्नता धीराः क्षत्रधर्मपरायणाः॥ १॥

sUta uvAca ॥ manorvaivasvatasyAsanputrA vai nava tatsamAH ॥ pazcAnmahonnatA dhIrAH kSatradharmaparAyaNAH॥ 1॥

इक्ष्वाकुः शिबिनाभागौ धृष्टः शर्यातिरेव च ॥ नरिष्यन्तोऽथ नाभागः करूषश्च प्रियव्रतः॥ २॥

ikSvAkuH zibinAbhAgau dhRSTaH zaryAtireva ca ॥ nariSyanto'tha nAbhAgaH karUSazca priyavrataH॥ 2॥

अकरोत्पुत्त्रकामस्तु मनुरिष्टिं प्रजापति॥ अनुत्पन्नेषु पुत्रेषु तत्रेष्ट्यां मुनिपुंगवः॥ ३॥

akarotputtrakAmastu manuriSTiM prajApati॥ anutpanneSu putreSu tatreSTyAM munipuMgavaH॥ 3॥

सा हि दिव्यांबरधरा दिव्याभरणभूषिता। दिव्यसंहनना चैवमिला जज्ञे हि विश्रुता॥ ४॥

sA hi divyAMbaradharA divyAbharaNabhUSitA। divyasaMhananA caivamilA jajJe hi vizrutA॥ 4॥

तामिडेत्येव होवाच मनुर्दण्डधरस्तथा ॥ अनुगच्छत्व मामेति तमिडा प्रत्युवाच ह ॥ ५॥

tAmiDetyeva hovAca manurdaNDadharastathA ॥ anugacchatva mAmeti tamiDA pratyuvAca ha ॥ 5॥

इडोवाच ॥ धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् ॥ मित्रावरुणयोरंशैर्जातास्मि वदतां वर ॥ ६ ॥

iDovAca ॥ dharmayuktamidaM vAkyaM putrakAmaM prajApatim ॥ mitrAvaruNayoraMzairjAtAsmi vadatAM vara ॥ 6 ॥

तयोस्सकाशं यास्यामि न मे धर्मे रुचिर्भवेत् ॥ एवमुक्त्वा सती सा तु मित्रावरुणयोस्ततः ॥ ७ ॥

tayossakAzaM yAsyAmi na me dharme rucirbhavet ॥ evamuktvA satI sA tu mitrAvaruNayostataH ॥ 7 ॥

गत्वांतिकं वरारोहा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ अंशैस्तु युवयोर्जाता मनुयज्ञे महामुनी ॥ ८॥

gatvAMtikaM varArohA prAMjalirvAkyamabravIt ॥ aMzaistu yuvayorjAtA manuyajJe mahAmunI ॥ 8॥

आगता भवतोरंति ब्रूतं किं करवाणि वाम् ॥ अन्यान्पुत्रान्सृज विभो तैर्वंशस्ते भविष्यति ॥ ९॥

AgatA bhavatoraMti brUtaM kiM karavANi vAm ॥ anyAnputrAnsRja vibho tairvaMzaste bhaviSyati ॥ 9॥

सूत उवाच॥ तां तथावादिनीं साध्वीमिडां मन्वध्वरोद्भवाम्॥ मित्रावरुणानामानौ मुनी ऊचतुरादरात् ॥ १० ॥

sUta uvAca॥ tAM tathAvAdinIM sAdhvImiDAM manvadhvarodbhavAm॥ mitrAvaruNAnAmAnau munI UcaturAdarAt ॥ 10 ॥

मित्रावरुणावूचतुः ॥ अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च ॥ सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ द्वौ वरवर्णिनि ॥ ११ ॥

mitrAvaruNAvUcatuH ॥ anena tava dharmajJe prazrayeNa damena ca ॥ satyena caiva suzroNi prItau dvau varavarNini ॥ 11 ॥

आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं चैव गमिष्यसि ॥ मनोर्वशकरः पुत्रस्त्वमेव च भविष्यसि ॥ १२॥

AvayostvaM mahAbhAge khyAtiM caiva gamiSyasi ॥ manorvazakaraH putrastvameva ca bhaviSyasi ॥ 12॥

सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ जगत्प्रियो धर्मशीलौ मनुवंशविवर्द्धनः ॥ १३॥

sudyumna iti vikhyAtastriSu lokeSu vizrutaH ॥ jagatpriyo dharmazIlau manuvaMzavivarddhanaH ॥ 13॥

सूत उवाच ॥ निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा गच्छंती पितुरंतिके ॥ बुधेनांतरमासाद्य मैधुनायोपमंत्रिता ॥ १४॥

sUta uvAca ॥ nivRttA sA tu tacchrutvA gacchaMtI pituraMtike ॥ budhenAMtaramAsAdya maidhunAyopamaMtritA ॥ 14॥

सोमपुत्रात्ततो जज्ञे तस्यां राजा पुरूरवाः ॥ पुत्रोऽतिसुन्दरः प्राज्ञ उर्वशी पतिरुन्नतः ॥ १५॥

somaputrAttato jajJe tasyAM rAjA purUravAH ॥ putro'tisundaraH prAjJa urvazI patirunnataH ॥ 15॥

जनयित्वा च सा तत्र पुरूरवसमादरात्॥ पुत्रं शिवप्रसादात्तु पुनस्सुद्युम्नतां गतः ॥ १६॥

janayitvA ca sA tatra purUravasamAdarAt॥ putraM zivaprasAdAttu punassudyumnatAM gataH ॥ 16॥

सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥ उत्कलश्च गयश्चापि विनताश्वश्च वीर्यवान् ॥ १७॥

sudyumnasya tu dAyAdAstrayaH paramadhArmikAH ॥ utkalazca gayazcApi vinatAzvazca vIryavAn ॥ 17॥

उत्कलस्योत्कला विप्रा विनताश्वस्य पश्चिमाः ॥ दिक्पूर्वा मुनि शार्दूल गयस्य तु गया स्मृताः ॥ १८ ॥

utkalasyotkalA viprA vinatAzvasya pazcimAH ॥ dikpUrvA muni zArdUla gayasya tu gayA smRtAH ॥ 18 ॥

प्रविष्टे तु मनौ तात दिवाकरतनुं तदा ॥ दशधा तत्र तत्क्षेत्रमकरोत्पृथिवीं मनुः ॥ १९॥

praviSTe tu manau tAta divAkaratanuM tadA ॥ dazadhA tatra tatkSetramakarotpRthivIM manuH ॥ 19॥

इक्ष्वाकुः श्रेष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान्॥ वसिष्ठवचनादासीत्प्रतिष्ठानं महात्मनः॥ २०॥

ikSvAkuH zreSThadAyAdo madhyadezamavAptavAn॥ vasiSThavacanAdAsItpratiSThAnaM mahAtmanaH॥ 20॥

प्रतिष्ठां धर्मराज्यस्य सुद्युम्नोथ ततो ददौ॥ तत्पुरूरवसे प्रादाद्राज्यं प्राप्य महायशाः॥ २१॥

pratiSThAM dharmarAjyasya sudyumnotha tato dadau॥ tatpurUravase prAdAdrAjyaM prApya mahAyazAH॥ 21॥

मानवो यो मुनिश्रेष्ठाः स्त्रीपुंसोर्लक्षणः प्रभुः ॥ नरिष्यंताच्छकाः पुत्रा नभगस्य सुतो ऽभवत्॥ २२॥

mAnavo yo munizreSThAH strIpuMsorlakSaNaH prabhuH ॥ nariSyaMtAcchakAH putrA nabhagasya suto 'bhavat॥ 22॥

अंबरीषस्तु बाह्लेयो बाह्लकं क्षेत्रामाप्तवान् ॥ शर्यातिर्मिथुनं त्वासीदानर्तो नाम विश्रुतः॥ २३॥

aMbarISastu bAhleyo bAhlakaM kSetrAmAptavAn ॥ zaryAtirmithunaM tvAsIdAnarto nAma vizrutaH॥ 23॥

पुत्रस्सुकन्या कन्या च या पत्नी च्यवनस्य हि ॥ आनर्तस्य हि दायादो रैभ्यो नाम स रैवतः ॥ २४ ॥

putrassukanyA kanyA ca yA patnI cyavanasya hi ॥ Anartasya hi dAyAdo raibhyo nAma sa raivataH ॥ 24 ॥

आनर्तविषये यस्य पुरी नाम कुशस्थली॥ महादिव्या सप्तपुरीमध्ये या सप्तमी मता॥ २५॥

AnartaviSaye yasya purI nAma kuzasthalI॥ mahAdivyA saptapurImadhye yA saptamI matA॥ 25॥

तस्य पुत्रशतं त्वासीत्ककुद्मी ज्येष्ठ उत्तमः ॥ तेजस्वी सुबलः पारो धर्मिष्ठो ब्रह्मपालकः॥ २६॥

tasya putrazataM tvAsItkakudmI jyeSTha uttamaH ॥ tejasvI subalaH pAro dharmiSTho brahmapAlakaH॥ 26॥

ककुद्मिनस्तु संजाता रेवती नाम कन्यका॥ महालावण्यसंयुक्ता दिव्यलक्ष्मीरिवापरा ॥ २७॥

kakudminastu saMjAtA revatI nAma kanyakA॥ mahAlAvaNyasaMyuktA divyalakSmIrivAparA ॥ 27॥

प्रष्टुं कन्यावरं राजा ककुद्मी कन्यया सह ॥ ब्रह्मलोके विधेस्सम्यक्सर्वाधीशो जगाम ह ॥ २८॥

praSTuM kanyAvaraM rAjA kakudmI kanyayA saha ॥ brahmaloke vidhessamyaksarvAdhIzo jagAma ha ॥ 28॥

आवर्तमाने गांधर्वे स्थितो लब्धक्षणः क्षणम् ॥ शुश्राव तत्र गांधर्वं नर्तने ब्रह्मणोंऽतिके ॥ २९ ॥

AvartamAne gAMdharve sthito labdhakSaNaH kSaNam ॥ zuzrAva tatra gAMdharvaM nartane brahmaNoM'tike ॥ 29 ॥

मुहूर्तभूतं तत्काले गतं बहुयुगं तदा ॥ न किंचिद्बुबुधे राजा ककुद्मी मुनयस्स तु ॥ ३० ॥

muhUrtabhUtaM tatkAle gataM bahuyugaM tadA ॥ na kiMcidbubudhe rAjA kakudmI munayassa tu ॥ 30 ॥

तदासौ विधिमा नम्य स्वाभिप्रायं कृतांजलिः ॥ न्यवेदयद्विनीतात्मा ब्रह्मणे परमात्मने॥ ३१॥

tadAsau vidhimA namya svAbhiprAyaM kRtAMjaliH ॥ nyavedayadvinItAtmA brahmaNe paramAtmane॥ 31॥

तदभिप्रायमाकर्ण्य स प्रहस्य प्रजापतिः ॥ ककुद्मिनं महाराजं समाभाष्य समब्रवीत् ॥ ३२॥

tadabhiprAyamAkarNya sa prahasya prajApatiH ॥ kakudminaM mahArAjaM samAbhASya samabravIt ॥ 32॥

ब्रह्मोवाच ॥ शृणु राजन्रैभ्यसुत ककुद्मिन्पृथिवपिते॥ मद्वचः प्रीतितस्सत्यं प्रवक्ष्यामि विशेषतः ॥ ३३ ॥

brahmovAca ॥ zRNu rAjanraibhyasuta kakudminpRthivapite॥ madvacaH prItitassatyaM pravakSyAmi vizeSataH ॥ 33 ॥

कालेन संहृतास्ते वै वरा ये ते कृता हृदि ॥ न तद्गोत्रं हि तत्रास्ति कालस्सर्वस्य भक्षकः ॥ ३४॥

kAlena saMhRtAste vai varA ye te kRtA hRdi ॥ na tadgotraM hi tatrAsti kAlassarvasya bhakSakaH ॥ 34॥

त्वत्पुर्य्यपि हता पुण्यजनैस्सा राक्षसैर्नृप ॥ अष्टाविंशद्द्वापरेऽद्य कृष्णेन निर्मिता पुनः ॥ ३५॥

tvatpuryyapi hatA puNyajanaissA rAkSasairnRpa ॥ aSTAviMzaddvApare'dya kRSNena nirmitA punaH ॥ 35॥

कृता द्वारावती नाम्ना बहुद्वारा मनोरमा ॥ भोजवृष्ण्यंधकैर्गुप्ता वासुदेवपुरोगमैः॥ ३६॥

kRtA dvArAvatI nAmnA bahudvArA manoramA ॥ bhojavRSNyaMdhakairguptA vAsudevapurogamaiH॥ 36॥

तद्गच्छ तत्र प्रीतात्मा वासुदेवाय कन्यकाम् ॥ बलदेवाय देहि त्वमिमां स्वतनयां नृप॥ ३७॥

tadgaccha tatra prItAtmA vAsudevAya kanyakAm ॥ baladevAya dehi tvamimAM svatanayAM nRpa॥ 37॥

सूत उवाच ॥ इत्यादिष्टो नृपोऽयं तं नत्वा तां च पुरीं गतः ॥ गतान्बहून्युगाञ्ज्ञात्वा विस्मितः कन्यया युतः॥ ३८॥

sUta uvAca ॥ ityAdiSTo nRpo'yaM taM natvA tAM ca purIM gataH ॥ gatAnbahUnyugAJjJAtvA vismitaH kanyayA yutaH॥ 38॥

ततस्तु युवतीं कन्यां तां च स्वां सुविधानतः ॥ कृष्णभ्रात्रे बलायाशु प्रादात्तत्र स रेवतीम् ॥ ३९ ॥

tatastu yuvatIM kanyAM tAM ca svAM suvidhAnataH ॥ kRSNabhrAtre balAyAzu prAdAttatra sa revatIm ॥ 39 ॥

ततो जगाम शिखरं मेरोर्दिव्यं महाप्रभुः ॥ शिवमाराधयामास स नृपस्तपसि स्थितः ॥ ४० ॥

tato jagAma zikharaM merordivyaM mahAprabhuH ॥ zivamArAdhayAmAsa sa nRpastapasi sthitaH ॥ 40 ॥

ऋषय ऊचुः ॥ तत्र स्थितो बहुयुगं ब्रह्मलोके स रेवतः ॥ युवैवागान्मर्त्यलोकमेतन्नः संशयो महान् ॥ ४१॥

RSaya UcuH ॥ tatra sthito bahuyugaM brahmaloke sa revataH ॥ yuvaivAgAnmartyalokametannaH saMzayo mahAn ॥ 41॥

सूत उवाच ॥ न जरा क्षुत्पिपासा वा विकारास्तत्र संति वै ॥ अपमृत्युर्न केषांचिन्मुनयो ब्रह्मणोंऽतिके ॥ ४२ ॥

sUta uvAca ॥ na jarA kSutpipAsA vA vikArAstatra saMti vai ॥ apamRtyurna keSAMcinmunayo brahmaNoM'tike ॥ 42 ॥

अतो न राजा संप्राप जरां मृत्युं च सा सुता ॥ स युवैवागतस्तत्र संमंत्र्य तनयावरम् ॥ ४३॥

ato na rAjA saMprApa jarAM mRtyuM ca sA sutA ॥ sa yuvaivAgatastatra saMmaMtrya tanayAvaram ॥ 43॥

गत्वा द्वारावतीं दिव्यां पुरीं कृष्णविनिर्मिताम् ॥ विवाहं कारयामास कन्यायाः स बलेन हि ॥ ४४॥

gatvA dvArAvatIM divyAM purIM kRSNavinirmitAm ॥ vivAhaM kArayAmAsa kanyAyAH sa balena hi ॥ 44॥

तस्य पुत्रशतं त्वासीद्धार्मिकस्य महाप्रभो ॥ कृष्णस्यापि सुता जाता बहुस्त्रीभ्योऽमितास्ततः ॥ ४५॥

tasya putrazataM tvAsIddhArmikasya mahAprabho ॥ kRSNasyApi sutA jAtA bahustrIbhyo'mitAstataH ॥ 45॥

अन्ववायो महांस्तत्र द्वयोरपि महात्मनोः ॥ क्षत्रिया दिक्षु सर्वासु गता हृष्टास्सुधार्मिकाः ॥ ४६ ॥

anvavAyo mahAMstatra dvayorapi mahAtmanoH ॥ kSatriyA dikSu sarvAsu gatA hRSTAssudhArmikAH ॥ 46 ॥

इति प्रोक्तो हि शर्यातेर्वंशोऽन्येषां वदाम्यहम् ॥ मानवानां हि संक्षेपाच्छृणुतादरतो द्विजाः ॥ ४७ ॥

iti prokto hi zaryAtervaMzo'nyeSAM vadAmyaham ॥ mAnavAnAM hi saMkSepAcchRNutAdarato dvijAH ॥ 47 ॥

नाभागो दिष्टपुत्रोऽभूत्स तु ब्राह्मणतां गतः ॥ स्वक्षत्रवंशं संस्थाप्य ब्रह्मकर्मभिरावृतः॥ ४८॥

nAbhAgo diSTaputro'bhUtsa tu brAhmaNatAM gataH ॥ svakSatravaMzaM saMsthApya brahmakarmabhirAvRtaH॥ 48॥

धृष्टाद्धार्ष्टमभूत्क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ ॥ करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ ४९॥

dhRSTAddhArSTamabhUtkSatraM brahmabhUyaM gataM kSitau ॥ karUSasya tu kArUSAH kSatriyA yuddhadurmadAH ॥ 49॥

नृगो यो मनुपुत्रस्तु महादाता विशेषतः ॥ नानावसूनां सुप्रीत्या विप्रेभ्यश्च गवां तथा ॥ ५०॥

nRgo yo manuputrastu mahAdAtA vizeSataH ॥ nAnAvasUnAM suprItyA viprebhyazca gavAM tathA ॥ 50॥

गोदातव्यत्ययाद्यस्तु स्वकुबुद्ध्या स्वपापतः ॥ कृकलासत्वमापन्नः श्रीकृष्णेन समुद्धृतः ॥ ५१॥

godAtavyatyayAdyastu svakubuddhyA svapApataH ॥ kRkalAsatvamApannaH zrIkRSNena samuddhRtaH ॥ 51॥

तस्येकोभूत्सुतः श्रेष्ठः प्रयातिर्धर्मवित्तथा ॥ इति श्रुतं मया व्यासात्तत्प्रोक्तं हि समासतः ॥ ५२॥

tasyekobhUtsutaH zreSThaH prayAtirdharmavittathA ॥ iti zrutaM mayA vyAsAttatproktaM hi samAsataH ॥ 52॥

वृषघ्नस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः ॥ पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः ॥ ५३ ॥

vRSaghnastu manoH putro gopAlo guruNA kRtaH ॥ pAlayAmAsa gA yatto rAtryAM vIrAsanavrataH ॥ 53 ॥

स एकदाऽऽगतं गोष्ठे व्याघ्रं गा हिंसितुं बली ॥ श्रुत्वा गोकदनं बुद्धो हंतुं तं खड्गधृग्ययौ ॥ ५४॥

sa ekadA''gataM goSThe vyAghraM gA hiMsituM balI ॥ zrutvA gokadanaM buddho haMtuM taM khaDgadhRgyayau ॥ 54॥

अजानन्नहनद्बभ्रोश्शिरश्शार्दूलशंकया ॥ निश्चक्राम सभीर्व्याघ्रो दृष्ट्वा तं खड्गिनं प्रभुम् ॥ ५५ ॥

ajAnannahanadbabhrozzirazzArdUlazaMkayA ॥ nizcakrAma sabhIrvyAghro dRSTvA taM khaDginaM prabhum ॥ 55 ॥

मन्यमानो हतं व्याघ्रं स्वस्थानं स जगाम ह ॥ रात्र्यां तस्यां भ्रमापन्नो वर्षवातविनष्टधीः ॥ ५६॥

manyamAno hataM vyAghraM svasthAnaM sa jagAma ha ॥ rAtryAM tasyAM bhramApanno varSavAtavinaSTadhIH ॥ 56॥

व्युष्टायां निशि चोत्थाय प्रगे तत्र गतो हि सः ॥ अद्राक्षीत्स हतां बभ्रुं न व्याघ्रं दुःखितोऽभवत् ॥ ५७॥

vyuSTAyAM nizi cotthAya prage tatra gato hi saH ॥ adrAkSItsa hatAM babhruM na vyAghraM duHkhito'bhavat ॥ 57॥

श्रुत्वा तद्वृत्तमाज्ञाय तं शशाप कृतागसम् ॥ अकामतोविचार्य्येति शूद्रो भव न क्षत्रियः ॥ ५८॥

zrutvA tadvRttamAjJAya taM zazApa kRtAgasam ॥ akAmatovicAryyeti zUdro bhava na kSatriyaH ॥ 58॥

एवं शप्तस्तु गुरुणा कुलाचार्य्येण कोपतः ॥ निस्सृतश्च पृषध्रस्तु जगाम विपिनं महत् ॥ ५९ ॥

evaM zaptastu guruNA kulAcAryyeNa kopataH ॥ nissRtazca pRSadhrastu jagAma vipinaM mahat ॥ 59 ॥

निर्विण्णः स तु कष्टेन विरक्तोऽभूत्स योगवान्॥ वनाग्नौ दग्धदेहश्च जगाम परमां गतिम्॥ ६०॥

nirviNNaH sa tu kaSTena virakto'bhUtsa yogavAn॥ vanAgnau dagdhadehazca jagAma paramAM gatim॥ 60॥

कविः पुत्रो मनोः प्राज्ञश्शिवानुग्रहतोऽभवत् ॥ भुक्त्वा सुखं दिव्यं मुक्तिं प्राप सुदुर्लभाम्॥ ६१॥

kaviH putro manoH prAjJazzivAnugrahato'bhavat ॥ bhuktvA sukhaM divyaM muktiM prApa sudurlabhAm॥ 61॥