॥ सूत उवाच ॥ विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः ॥ तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका ॥ १ ॥

॥ sUta uvAca ॥ vivasvAnkazyapAjjajJe dAkSAyaNyAM mahARSeH ॥ tasya bhAryA'bhavatsaMjJA tvASTrI devI sureNukA ॥ 1 ॥

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च ॥ भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी ॥ २ ॥

mune'sahiSNunA tena tejasA dussahena ca ॥ bhartRrUpeNa nAtuSyadrUpa yauvanazAlinI ॥ 2 ॥

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः ॥ दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी ॥ ३ ॥

Adityasya hi tadrUpamasahiSNustu tejasaH ॥ dahyamAnA tadodvegamakarodvaravarNinI ॥ 3 ॥

ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः ॥ संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः ॥ ४ ॥

RSe'syAM trINyapatyAni janayAmAsa bhAskaraH ॥ saMjJAyAM tu manuH pUrvaM zrAddhadevaH prajApatiH ॥ 4 ॥

यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः ॥ एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः ॥ ५ ॥

yamazca yamunA caiva yamalau saMbabhUvatuH ॥ evaM hi trINyapatyAni tasyAM jAtAni sUryyataH ॥ 5 ॥

संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः ॥ असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम् ॥ ६ ॥

saMvartulaM tu tadrUpaM dRSTvA saMjJA vivasvataH ॥ asahaMtI tatazchAyAmAtmanassA' sRjacchubhAm ॥ 6 ॥

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे ॥ किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते ॥ ७ ॥

mAyAmayI tu sA saMjJAmavocadbhaktitazzubhe ॥ kiM karomIha kAryyaM te kathayasva zucismite ॥ 7 ॥

संज्ञोवाच ॥ अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः ॥ त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः ॥ ८ ॥

saMjJovAca ॥ ahaM yAsyAmi bhadraM te mamaiva bhavanaM pituH ॥ tvayaitadbhavane satyaM vastavyaM nirvikArataH ॥ 8 ॥

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा ॥ पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्॥ ९ ॥

imau me bAlakau sAdhU kanyA ceyaM sumadhyamA ॥ pAlanIyAH sukhenaiva mama cedicchasi priyam॥ 9 ॥

छायोवाच ॥ आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् ॥ नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम् ॥ १० ॥

chAyovAca ॥ AkezagrahaNAddevi sahiSye'haM suduSkRtam ॥ nAkhyAsyAmi mataM tubhyaM gaccha devi yathAsukham ॥ 10 ॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः ॥ पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः ॥ ११॥

sUta uvAca ॥ ityuktA sA'gamaddevI vrIDitA sannidhau pituH ॥ pitrA nirbhartsitA tatra niyuktA sA punaH punaH ॥ 11॥

अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् ॥ कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह ॥ १२ ॥

agacchadvaDavA bhUtvA''cchAdyarUpaM tatastvakam ॥ kuruMstadottarAnprApya nRNAM madhye cacAra ha ॥ 12 ॥

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा ॥ जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल ॥ १३ ॥

saMjJAM tAM tu ravirmatvA chAyAyAM susutaM tadA ॥ janayAmAsa sAvarNiM manuM vai savitA kila ॥ 13 ॥

संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः ॥ चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते ॥ १४ ॥

saMjJA'nu prArthitA chAyA sA svaputre'pi nityazaH ॥ cakArAbhyadhikaM snehaM na tathA pUrvaje sute ॥ 14 ॥

अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे ॥ स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात् ॥ १५ ॥

anujazcAkSamastattu yamastaM naiva cakSame ॥ sa saroSastu bAlyAcca bhAvino'rthasya gauravAt ॥ 15 ॥

छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः ॥ तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता ॥ १६ ॥

chAyAM saMtarjayAmAsa yadA vaivasvato yamaH ॥ taM zazApa tataH krodhAcchAyA tu kaluSIkRtA ॥ 16 ॥

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः ॥ यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत् ॥ १७ ॥

caraNaH patatAmeSa taveti bhRzaroSitaH ॥ yamastataH pitussarvaM prAMjaliH pratyavedayat ॥ 17 ॥

भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः ॥ मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै ॥ १८॥

bhRzaM zApa bhayodvignassaMjJAvAkyairviceSTitaH ॥ mAtrA snehena sarveSu vartitavyaM suteSu vai ॥ 18॥

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा॥ तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति ॥ १९॥

snehamasmAsvapAkRtya kanIyAMsaM bibharti sA॥ tasmAnmayodyataH pAdastadbhavAn kSaMtumarhati ॥ 19॥

शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर ॥ तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते ॥ २० ॥

zaptohamasmi deveza jananyA tapatAMvara ॥ tava prasAdAccaraNo na patenmama gopate ॥ 20 ॥

सवितोवाच ॥ असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् ॥ येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ॥ २१ ॥

savitovAca ॥ asaMzayaM putra mahadbhaviSyatyatra kAraNam ॥ yena tvAmAvizatkrodho dharmajJaM satyavAdinam ॥ 21 ॥

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव ॥ कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले ॥ २२॥

na zakyate tanmithyA vai karttuM mAtRvacastava ॥ kRmayo mAMsamAdAya gamiSyaMti mahItale ॥ 22॥

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि ॥ कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो ॥ २३ ॥

tadvAkyaM bhavitA satyaM tvaM ca trAtau bhaviSyasi ॥ kuru tAta na saMdehaM manazcAzvAsya svaM prabho ॥ 23 ॥

सूत उवाच ॥ इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर ॥ आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः ॥ २४॥

sUta uvAca ॥ ityuktvA tanayaM sUryo yamasaMjJaM munIzvara ॥ AdityazcAbravIttAnttu chAyAM krodhasamanvitaH ॥ 24॥

सूर्य उवाच ॥ हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल॥ किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २५॥

sUrya uvAca ॥ he priye kumate caMDi kiM tvayA''caritaM kila॥ kiM tu me'bhyadhikaH sneha etadAkhyAtumarhasi ॥ 25॥

सूत उवाच ॥ सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् ॥ निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा ॥ २६ ॥

sUta uvAca ॥ sA ravervacanaM zrutvA yathA tathyaM nyavedayat ॥ nirdagdhA kAmaraviNA sAMtvayAmAsa vai tadA ॥ 26 ॥

छायोवाच॥ तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते ॥ असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले ॥ २७॥

chAyovAca॥ tavAtitejasA dagdhA idaM rUpaM na zobhate ॥ asahaMtI ca tatsaMjJA vane vasati zAdvale ॥ 27॥

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते ॥ अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम् ॥ २८ ॥

zlAghyA yogabalopetA yogamAsAdya gopate ॥ anukUlastu deveza saMdizyAtmamayaM matam ॥ 28 ॥

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् ॥ सूत उवाच ॥ तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः ॥ २९॥

rUpaM nivartayAmyadya tava kAMtaM karomyaham ॥ sUta uvAca ॥ tacchrutvA'pagataH krodho mArtaNDasya vivasvataH ॥ 29॥

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः ॥ ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च ॥ ३० ॥

bhramimAropya tattejaH zAtayAmAsa vai muniH ॥ tato vibhrAjitaM rUpa tejasA saMvRtena ca ॥ 30 ॥

कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा ॥ ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह ॥ ३१॥

kRtaM kAMtataraM rUpaM tvaSTrA tacchuzubhe tadA ॥ tatobhiyogamAsthAya svAM bhAryyAM hi dadarza ha ॥ 31॥

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च ॥ सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया॥ ३२॥

adhRSyAM sarvabhUtAnAM tejasA niyamena ca ॥ so'zvarUpaM samAsthAya gatvA tAM maithunecchayA॥ 32॥

मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया ॥ मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने ॥ ३३॥

maithunAya viceSTaMtIM parapuMsobhizaMkayA ॥ mukhato nAsikAyAM tu zukraM tat vyadadhAnmune ॥ 33॥

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ॥ नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि ॥ ३४॥

devau tataH prajAyetAmazvinau bhiSajAM varau ॥ nAsatyau tau ca dasrau ca smRtau dvAvazvinAvapi ॥ 34॥

तौ तु कांतेन रूपेण दर्शयामास भास्करः ॥ आत्मानं सा तु तं दृष्ट्वा प्रहृष्टा पतिमादरात् ॥ ३५ ॥

tau tu kAMtena rUpeNa darzayAmAsa bhAskaraH ॥ AtmAnaM sA tu taM dRSTvA prahRSTA patimAdarAt ॥ 35 ॥

पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना ॥ मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम् ॥ ३६ ॥

patyA tena gRhaM prAyAtsvaM satI muditAnanA ॥ mumudAte'tha tau prItyA daMpato pUrvatodhikam ॥ 36 ॥

यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः ॥ धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः ॥ ३७ ॥

yamastu karmaNA tena bhRzaM pIDitamAnasaH ॥ dharmeNa raMjayAmAsa dharmarAja imA prajAH ॥ 37 ॥

लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः ॥ पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च ॥ ३८॥

lebhe sa karmaNA tena dharmarAjo mahAdyutiH ॥ pitRRNAmAdhipatyaM ca lokapAlatvameva ca ॥ 38॥

मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः ॥ भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे ॥ ३९ ॥

manuH prajApatistvAsItsAvarNissa tapodhanaH ॥ bhAvyaH sa karmaNA tena manossAvarNikeMtare ॥ 39 ॥

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः ॥ यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी ॥ ४० ॥

merupRSThe tapo ghoramadyApi carate prabhuH ॥ yavIyasI tayoryA tu yamI kanyA yazasvinI ॥ 40 ॥

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी ॥ मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते ॥ ४१ ॥

abhavatsA saricchreSThA yamunA lokapA vanI ॥ manurityucyate loke sAvarNiriti cocyate ॥ 41 ॥

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा ॥ आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः ॥ ४२॥

ya idaM janma devAnAM zRNuyAddhArayettu vA ॥ ApadaM prApya mucyeta prApnuyAtsumahadyazaH ॥ 42॥