व्यास उवाच ॥ विधिं तात वदेदानीं जीव जन्मविधानतः ॥ गर्भे स्थितिं च तस्यापि वैराग्यार्थं मुनीश्वर ॥ १ ॥

vyAsa uvAca ॥ vidhiM tAta vadedAnIM jIva janmavidhAnataH ॥ garbhe sthitiM ca tasyApi vairAgyArthaM munIzvara ॥ 1 ॥

सनत्कुमार उवाच॥ शृणु व्यास समासेन शास्त्रसारमशेषतः ॥ वदिष्यामि सुवैराग्यं मुमुक्षोर्भवबंधकृत्॥ २॥

sanatkumAra uvAca॥ zRNu vyAsa samAsena zAstrasAramazeSataH ॥ vadiSyAmi suvairAgyaM mumukSorbhavabaMdhakRt॥ 2॥

पाकपात्रस्य मध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम्॥ अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्यं तदन्नं च जलोपरि॥ ३॥

pAkapAtrasya madhye tu pRthagannaM pRthagjalam॥ agnerUrdhvaM jalaM sthApyaM tadannaM ca jalopari॥ 3॥

जलस्याधस्स चाग्निर्हि स्थितोऽग्निं धमते शनैः ॥ वायुनाधम्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् ॥ ४॥

jalasyAdhassa cAgnirhi sthito'gniM dhamate zanaiH ॥ vAyunAdhamyamAno'gniratyuSNaM kurute jalam ॥ 4॥

तदन्नमुष्णतोयेन समन्तात्पच्यते पुनः॥ द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः॥ ५॥

tadannamuSNatoyena samantAtpacyate punaH॥ dvidhA bhavati tatpakvaM pRthakkiTTaM pRthagrasaH॥ 5॥

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्भवेत्॥ रसस्तु देहे सरति स पुष्टस्तेन जायते॥ ६॥

malairdvAdazabhiH kiTTaM bhinnaM dehAdbahirbhavet॥ rasastu dehe sarati sa puSTastena jAyate॥ 6॥

कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्ताः शिश्नो गुदं नखाः ॥ मलाश्रयः कफः स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः ॥ ७ ॥

karNAkSinAsikA jihvA dantAH zizno gudaM nakhAH ॥ malAzrayaH kaphaH svedo viNmUtraM dvAdaza smRtAH ॥ 7 ॥

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यस्समंततः ॥ ज्ञेया रसप्रवाहिन्यस्तत्प्रकारं ब्रुवे मुने ॥ ८ ॥

hRtpadme pratibaddhAzca sarvanADyassamaMtataH ॥ jJeyA rasapravAhinyastatprakAraM bruve mune ॥ 8 ॥

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणस्स्थापयेत् रसम् ॥ रसेन तेन नाडीस्ताः प्राणं पूरयते पुनः ॥ ९॥

tAsAM mukheSu taM sUkSmaM prANassthApayet rasam ॥ rasena tena nADIstAH prANaM pUrayate punaH ॥ 9॥

पुनः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः ॥ ततस्स नाडीमध्यस्थश्शरीरेणात्मना रसः ॥ १०॥

punaH prayAMti saMpUrNAstAzca dehaM samaMtataH ॥ tatassa nADImadhyasthazzarIreNAtmanA rasaH ॥ 10॥

पच्यते पच्यमानाच्च भवेत्पाकद्वयं पुनः ॥ त्वक् तया वेष्ट्यते पूर्वं रुधिरं च प्रजायते॥ ११॥

pacyate pacyamAnAcca bhavetpAkadvayaM punaH ॥ tvak tayA veSTyate pUrvaM rudhiraM ca prajAyate॥ 11॥

रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः॥ स्नायुतश्च तथास्थीनि नखा मज्जास्थिसंभवाः॥ १२॥

raktAllomAni mAMsaM ca kezAH snAyuzca mAMsataH॥ snAyutazca tathAsthIni nakhA majjAsthisaMbhavAH॥ 12॥

मज्जाकारणवैकल्यं शुक्रं हि प्रसवात्मकम्॥ इति द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्तिताः॥ १३॥

majjAkAraNavaikalyaM zukraM hi prasavAtmakam॥ iti dvAdazadhAnnasya pariNAmaH prakIrtitAH॥ 13॥

शुक्रोऽन्नाज्जायते शुक्राद्दिव्यदेहस्य संभवः॥ ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम्॥ १४॥

zukro'nnAjjAyate zukrAddivyadehasya saMbhavaH॥ RtukAle yadA zukraM nirdoSaM yonisaMsthitam॥ 14॥

तद्वा तद्वायुसंस्पृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् ॥ विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः ॥ १५॥

tadvA tadvAyusaMspRSTaM strIraktenaikatAM vrajet ॥ visargakAle zukrasya jIvaH kAraNasaMyutaH ॥ 15॥

संवृतः प्रविशेद्योनिं कर्मभिस्स्वैर्नियोजितः ॥ तच्छुक्ररक्तमेकस्थमेकाहात्कलिलं भवेत् ॥ १६ ॥

saMvRtaH pravizedyoniM karmabhissvairniyojitaH ॥ tacchukraraktamekasthamekAhAtkalilaM bhavet ॥ 16 ॥

पंचरात्रेण कलिलं बुद्बुदाकारतां व्रजेत् ॥ बुद्बुदस्सप्तरात्रेण मांसपेशी भवेत्पुनः॥ १७॥

paMcarAtreNa kalilaM budbudAkAratAM vrajet ॥ budbudassaptarAtreNa mAMsapezI bhavetpunaH॥ 17॥

ग्रीवा शिरश्च स्कंधौ च पृष्ठवंशस्तथोदरम्॥ पाणिपादन्तथा पार्श्वे कटिर्गात्रं तथैव च॥ १८॥

grIvA zirazca skaMdhau ca pRSThavaMzastathodaram॥ pANipAdantathA pArzve kaTirgAtraM tathaiva ca॥ 18॥

द्विमासाभ्यन्तरेणैव क्रमशस्संभवेदिह॥ त्रिभिर्मासैः प्रजायंते सर्वे ह्यंकुरसंधयः॥ १९॥

dvimAsAbhyantareNaiva kramazassaMbhavediha॥ tribhirmAsaiH prajAyaMte sarve hyaMkurasaMdhayaH॥ 19॥

मासैश्चतुर्भिरंगुल्यः प्रजायंते यथाक्रमम्॥ मुखं नासा च कर्णौ मासैः पंचभिरेव च॥ २०॥

mAsaizcaturbhiraMgulyaH prajAyaMte yathAkramam॥ mukhaM nAsA ca karNau mAsaiH paMcabhireva ca॥ 20॥

दन्तपंक्तिस्तथा गुह्यं जायंते च नखाः पुनः॥ कर्णयोस्तु भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरेण तु ॥ २१॥

dantapaMktistathA guhyaM jAyaMte ca nakhAH punaH॥ karNayostu bhavecchidraM SaNmAsAbhyaMtareNa tu ॥ 21॥

पायुर्मेहमुपस्थं च नाभिश्चाभ्युपजायते॥ संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः ॥ २२॥

pAyurmehamupasthaM ca nAbhizcAbhyupajAyate॥ saMdhayo ye ca gAtreSu mAsairjAyaMti saptabhiH ॥ 22॥

अंगप्रत्यंगसंपूर्णः परिपक्वस्स तिष्ठति ॥ उदरे मातुराच्छन्नो जरायौ मुनि सत्तम ॥ २३ ॥

aMgapratyaMgasaMpUrNaH paripakvassa tiSThati ॥ udare mAturAcchanno jarAyau muni sattama ॥ 23 ॥

मातुराहारचौर्य्येण षड्विधेन रसेन तु ॥ नाभिनालनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने ॥ २४ ॥

mAturAhAracauryyeNa SaDvidhena rasena tu ॥ nAbhinAlanibaddhena varddhate sa dinedine ॥ 24 ॥

ततस्मृतिं लभेज्जीवस्संपूर्णेऽस्मिञ्शरीरके ॥ सुखं दुःखं विजानाति निद्रास्वप्नं पुराकृतम् ॥ २५ ॥

tatasmRtiM labhejjIvassaMpUrNe'smiJzarIrake ॥ sukhaM duHkhaM vijAnAti nidrAsvapnaM purAkRtam ॥ 25 ॥

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः ॥ नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टानि जायता ॥ २६ ॥

mRtazcAhaM punarjAto jAtazcAhaM punarmRtaH ॥ nAnAyonisahasrANi mayA dRSTAni jAyatA ॥ 26 ॥

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च ॥ श्रेयोऽमुना करिष्यामि येन गर्भे न संभवः ॥ २७ ॥

adhunA jAtamAtro'haM prAptasaMskAra eva ca ॥ zreyo'munA kariSyAmi yena garbhe na saMbhavaH ॥ 27 ॥

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिस्सृतः ॥ अन्वेष्यामि शिवज्ञानं संसारविनिवर्तकम् ॥ २८॥

garbhasthazciMtayatyevamahaM garbhAdvinissRtaH ॥ anveSyAmi zivajJAnaM saMsAravinivartakam ॥ 28॥

एवं स गर्भदुःखेन महता परिपीडितः ॥ जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयन् ॥ २९ ॥

evaM sa garbhaduHkhena mahatA paripIDitaH ॥ jIvaH karmavazAdAste mokSopAyaM viciMtayan ॥ 29 ॥

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति ॥ तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः ॥ ३० ॥

yathA girivarAkrAMtaH kazcidduHkhena tiSThati ॥ tathA jarAyuNA dehI duHkhaM tiSThati veSTitaH ॥ 30 ॥

पतितस्सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः ॥ गर्भोदकेन सिक्तांगस्सर्वदाकुलितस्तदा ॥ ३१ ॥

patitassAgare yadvadduHkhamAste samAkulaH ॥ garbhodakena siktAMgassarvadAkulitastadA ॥ 31 ॥

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना ॥ गर्भकुंभे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना ॥ ३२ ॥

lohakuMbhe yathA nyastaH pacyate kazcidagninA ॥ garbhakuMbhe tathA kSiptaH pacyate jaTharAgninA ॥ 32 ॥

सूचीभिरग्निवर्णाभिनिर्भिन्नस्य निरंतरम् ॥ यद्दुःखं जायते तस्य तत्र संस्थस्य चाधिकम् ॥ ३३ ॥

sUcIbhiragnivarNAbhinirbhinnasya niraMtaram ॥ yadduHkhaM jAyate tasya tatra saMsthasya cAdhikam ॥ 33 ॥

गर्भावासात्परं दुःखं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् ॥ देहिनां दुःखबहुलं सुघोरमतिसंकटम् ॥ ३४ ॥

garbhAvAsAtparaM duHkhaM kaSTaM naivAsti kutracit ॥ dehinAM duHkhabahulaM sughoramatisaMkaTam ॥ 34 ॥

इत्येतत्सुमहद्दुःखं पापिनां परिकीर्तितम् ॥ केवलं धर्मबुदीनां सप्तमासैर्भवस्सदा ॥ ३५॥

ityetatsumahadduHkhaM pApinAM parikIrtitam ॥ kevalaM dharmabudInAM saptamAsairbhavassadA ॥ 35॥

गर्भात्सुदुर्लभं दुःखं योनियंत्रनिपीडनात् ॥ भवेत्पापात्मनां व्यास न हि धर्मयुतात्मनाम् ॥ ३६ ॥

garbhAtsudurlabhaM duHkhaM yoniyaMtranipIDanAt ॥ bhavetpApAtmanAM vyAsa na hi dharmayutAtmanAm ॥ 36 ॥

इक्षुवत्पीड्यमानस्य यंत्रेणैव समंततः ॥ शिरसा ताड्यमानस्य पाप मुद्गरकेण च ॥ ३७॥

ikSuvatpIDyamAnasya yaMtreNaiva samaMtataH ॥ zirasA tADyamAnasya pApa mudgarakeNa ca ॥ 37॥

यंत्रेण पीडिता यद्वन्निस्सारा स्स्युस्तिलाः क्षणात् ॥ तथा शरीरं निस्सारं योनियंत्रनिपीडनात् ॥ ३८ ॥

yaMtreNa pIDitA yadvannissArA ssyustilAH kSaNAt ॥ tathA zarIraM nissAraM yoniyaMtranipIDanAt ॥ 38 ॥

अस्थिपादतुलास्तंभं स्नायुबन्धेन यंत्रितम्॥ रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् ॥ ३९ ॥

asthipAdatulAstaMbhaM snAyubandhena yaMtritam॥ raktamAMsamRdAliptaM viNmUtradravyabhAjanam ॥ 39 ॥

केशरोमनखच्छन्नं रोगायतनमातुरम् ॥ वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् ॥ ४० ॥

kezaromanakhacchannaM rogAyatanamAturam ॥ vadanaikamahAdvAraM gavAkSASTakabhUSitam ॥ 40 ॥

ओष्ठद्वयकपाटं च तथा जिह्वार्गलान्वितम्॥ भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम्॥ ४१॥

oSThadvayakapATaM ca tathA jihvArgalAnvitam॥ bhogatRSNAturaM mUDhaM rAgadveSavazAnugam॥ 41॥

संवर्तितांगप्रत्यंगं जरायुपरिवेष्टितम्॥ संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्॥ ४२॥

saMvartitAMgapratyaMgaM jarAyupariveSTitam॥ saMkaTenAviviktena yonimArgeNa nirgatam॥ 42॥

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं विकोशिकसमुद्भवम्॥ अस्थिपञ्जरविख्यातमस्मिञ्ज्ञेयं कलेवरम्॥ ४३॥

viNmUtraraktasiktAMgaM vikozikasamudbhavam॥ asthipaJjaravikhyAtamasmiJjJeyaM kalevaram॥ 43॥

शतत्रयं षष्ट्यधिकं पंचपेशीशतानि च॥ सार्द्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः ॥ ४४ ॥

zatatrayaM SaSTyadhikaM paMcapezIzatAni ca॥ sArddhAbhistisRbhizchannaM samaMtAdromakoTibhiH ॥ 44 ॥

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्याऽदृश्या हि तास्स्मृताः ॥ एतावतीभिर्नाडीभिः कोटिभिस्तत्समंततः॥ ४५॥

zarIraM sthUlasUkSmAbhirdRzyA'dRzyA hi tAssmRtAH ॥ etAvatIbhirnADIbhiH koTibhistatsamaMtataH॥ 45॥

अस्वेदमधुभिर्याभिरंतस्थः स्रवते बहिः॥ द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः ॥ ४६ ॥

asvedamadhubhiryAbhiraMtasthaH sravate bahiH॥ dvAtriMzaddazanAH proktA viMzatizca nakhAH smRtAH ॥ 46 ॥

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्याथाढकं स्मृतम् ॥ वसायाश्च पलं विंशत्तदर्धं कपिलस्य च ॥ ४७॥

pittasya kuDavaM jJeyaM kaphasyAthADhakaM smRtam ॥ vasAyAzca palaM viMzattadardhaM kapilasya ca ॥ 47॥

पंचार्द्धं तु तुला ज्ञेया पलानि दश मेदसः ॥ पलत्रयं महारक्तं मज्जायाश्च चतुर्गुणम् ॥ ४८ ॥

paMcArddhaM tu tulA jJeyA palAni daza medasaH ॥ palatrayaM mahAraktaM majjAyAzca caturguNam ॥ 48 ॥

शुक्रोर्द्धं कुडवं ज्ञेयं तद्बीजं देहिनां बलम् ॥ मांसस्य चैकपिंडेन पलसाहस्रमुच्यते ॥ ४९॥

zukrorddhaM kuDavaM jJeyaM tadbIjaM dehinAM balam ॥ mAMsasya caikapiMDena palasAhasramucyate ॥ 49॥

रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं यत्प्रमाणत॥ अंजलयश्च चत्वारश्चत्वारो मुनिसत्तम॥ ५०॥

raktaM palazataM jJeyaM viNmUtraM yatpramANata॥ aMjalayazca catvArazcatvAro munisattama॥ 50॥

इति देहगृहं ह्येतन्नित्यस्यानित्यमात्मनः ॥ अविशुद्धं विशुद्धस्य कर्मबंधाद्विनिर्मितम् ॥ ५१ ॥

iti dehagRhaM hyetannityasyAnityamAtmanaH ॥ avizuddhaM vizuddhasya karmabaMdhAdvinirmitam ॥ 51 ॥