सनत्कुमार उवाच ॥ रविचन्द्रमसोर्यावन्मयूखा भासयंति हि॥ तावत्प्रमाणा पृथिवी भूलोकस्स तु गीयते ॥ १॥

sanatkumAra uvAca ॥ ravicandramasoryAvanmayUkhA bhAsayaMti hi॥ tAvatpramANA pRthivI bhUlokassa tu gIyate ॥ 1॥

भूमेर्योजनलक्षे तु संस्थितं रविमण्डलम् ॥ योजनानां सहस्राणि सदैव परिसंख्यया॥ २॥

bhUmeryojanalakSe tu saMsthitaM ravimaNDalam ॥ yojanAnAM sahasrANi sadaiva parisaMkhyayA॥ 2॥

शशिनस्तु प्रमाणाय जगतः परिचक्षते॥ रवेरूर्ध्वं शशी तस्थौ लक्षयोजनसंख्यया॥ ३॥

zazinastu pramANAya jagataH paricakSate॥ raverUrdhvaM zazI tasthau lakSayojanasaMkhyayA॥ 3॥

ग्रहाणां मण्डलं कृत्स्नं शशेरुपरि संस्थितम्॥ सनक्षत्रं सहस्राणि दशैव परितोपरि ॥ ४॥

grahANAM maNDalaM kRtsnaM zazerupari saMsthitam॥ sanakSatraM sahasrANi dazaiva paritopari ॥ 4॥

बुधस्तस्मादथो काव्यस्तस्माद्भौमस्य मण्डलम्॥ बृहस्पतिस्तदूर्ध्वं तु तस्योपरि शनैश्चरः॥ ५॥

budhastasmAdatho kAvyastasmAdbhaumasya maNDalam॥ bRhaspatistadUrdhvaM tu tasyopari zanaizcaraH॥ 5॥

सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षेणैकेन संस्थितम् ॥ ऋषिभ्य तु सहस्राणां शतादूर्ध्वं ध्रुवः स्थितः ॥ ६॥

saptarSimaNDalaM tasmAllakSeNaikena saMsthitam ॥ RSibhya tu sahasrANAM zatAdUrdhvaM dhruvaH sthitaH ॥ 6॥

मेढीभूतस्स यस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः॥ भूर्भुवःस्वरिति ज्ञेयं भुव ऊर्ध्वं ध्रुवादवाक्॥ ७॥

meDhIbhUtassa yastasya jyotizcakrasya vai dhruvaH॥ bhUrbhuvaHsvariti jJeyaM bhuva UrdhvaM dhruvAdavAk॥ 7॥

एकयोजनकोटिस्तु यत्र ते कल्पवासिनः॥ ध्रुवादूर्ध्वं महर्लोकस्सप्तैते ब्रह्मणस्सुताः॥ ८॥

ekayojanakoTistu yatra te kalpavAsinaH॥ dhruvAdUrdhvaM maharlokassaptaite brahmaNassutAH॥ 8॥

सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः॥ कपिलश्चासुरिश्चैव वोढुः पंचशिखस्तथा॥ ९॥

sanakazca sanandazca tRtIyazca sanAtanaH॥ kapilazcAsurizcaiva voDhuH paMcazikhastathA॥ 9॥

उपरिष्टात्ततश्शुक्रो द्विलक्षाभ्यंतरे स्थितः॥ द्विलक्षयोजनं तस्मादधः सोमसुतः स्मृतः ॥ १०॥

upariSTAttatazzukro dvilakSAbhyaMtare sthitaH॥ dvilakSayojanaM tasmAdadhaH somasutaH smRtaH ॥ 10॥

द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं भौमस्स्थितो मुने॥ द्विलक्षयोजनं तस्मादूर्ध्वं जीवः स्थितो गुरु ॥ ११॥

dvilakSayojanaM tasmAdUrdhvaM bhaumassthito mune॥ dvilakSayojanaM tasmAdUrdhvaM jIvaH sthito guru ॥ 11॥

द्विलक्षयोजनं जीवादूर्ध्वं सौरिर्व्यवस्थितः ॥ एते सप्तग्रहाः प्रोक्तास्स्वस्वराशिव्यवस्थिता ॥ १२ ॥

dvilakSayojanaM jIvAdUrdhvaM saurirvyavasthitaH ॥ ete saptagrahAH proktAssvasvarAzivyavasthitA ॥ 12 ॥

रुद्रलक्षैर्योजनतस्सप्तोर्ध्वमृषयः स्थिताः ॥ विश्वलक्षैर्योजनतो ध्रुवस्थितिरुदाहृता ॥ १३ ॥

rudralakSairyojanatassaptordhvamRSayaH sthitAH ॥ vizvalakSairyojanato dhruvasthitirudAhRtA ॥ 13 ॥

चतुर्गुणोत्तरे चार्द्धे जनलोकात्तपः स्मृतम् ॥ वैराजा यत्र देवा वै स्थिता दाहविवर्जिताः ॥ १४ ॥

caturguNottare cArddhe janalokAttapaH smRtam ॥ vairAjA yatra devA vai sthitA dAhavivarjitAH ॥ 14 ॥

षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको व्यवस्थितः ॥ ब्रह्मलोकः स विज्ञेयो वसंत्यमलचेतसः ॥ १५॥

SaDguNena tapolokAtsatyaloko vyavasthitaH ॥ brahmalokaH sa vijJeyo vasaMtyamalacetasaH ॥ 15॥

सत्यधर्मरताश्चैव ज्ञानिनो ब्रह्मचारिणः॥ यद्गामिनोऽथ भूलोकान्निवसंति हि मानवाः ॥ १६॥

satyadharmaratAzcaiva jJAnino brahmacAriNaH॥ yadgAmino'tha bhUlokAnnivasaMti hi mAnavAH ॥ 16॥

भुवर्लोके तु संसिद्धा मुनयो देवरूपिणः ॥ स्वर्गलोके सुरादित्या मरुतो वसवोऽश्विनौ ॥ १७ ॥

bhuvarloke tu saMsiddhA munayo devarUpiNaH ॥ svargaloke surAdityA maruto vasavo'zvinau ॥ 17 ॥

विश्वेदेवास्तथा रुद्रास्साध्या नागाः खगादयः ॥ नवग्रहास्ततस्तत्र ऋषयो वीतकल्मषाः ॥ १८॥

vizvedevAstathA rudrAssAdhyA nAgAH khagAdayaH ॥ navagrahAstatastatra RSayo vItakalmaSAH ॥ 18॥

एते सप्त महालोकाः कालेय कथितास्तव ॥ पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्य च विस्तरः ॥ १९ ॥

ete sapta mahAlokAH kAleya kathitAstava ॥ pAtAlAni ca saptaiva brahmANDasya ca vistaraH ॥ 19 ॥

दधिवृक्षफलं यद्वद्वृत्तिश्चोर्ध्वमधस्तथा ॥ एतदंडकटाहेन सर्वतो वै समावृतम् ॥ २०॥

dadhivRkSaphalaM yadvadvRttizcordhvamadhastathA ॥ etadaMDakaTAhena sarvato vai samAvRtam ॥ 20॥

दशगुणेन पयसा सर्वतस्तत्समावृतम् ॥ वह्निना वायुना चापि नभसा तमसा तथा ॥ २१॥

dazaguNena payasA sarvatastatsamAvRtam ॥ vahninA vAyunA cApi nabhasA tamasA tathA ॥ 21॥

भूतादिनापि महता दिग्गुणोत्तरवेष्टितः ॥ महांतं च समावृत्य प्रधानं पुरुषः स्थितः ॥ २२॥

bhUtAdinApi mahatA digguNottaraveSTitaH ॥ mahAMtaM ca samAvRtya pradhAnaM puruSaH sthitaH ॥ 22॥

अनंतस्य न तस्यास्ति संख्यापि परमात्मनः ॥ तेनानंत इति ख्यातः प्रमाणं नास्ति वै यतः ॥ २३॥

anaMtasya na tasyAsti saMkhyApi paramAtmanaH ॥ tenAnaMta iti khyAtaH pramANaM nAsti vai yataH ॥ 23॥

हेतुभूतस्समस्तस्य प्रकृतिस्सा परा मुने ॥ अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च ॥ २४ ॥

hetubhUtassamastasya prakRtissA parA mune ॥ aMDAnAM tu sahasrANAM sahasrANyayutAni ca ॥ 24 ॥

ईदृशानां प्रभूतानि तस्मादव्यक्तजन्मनः ॥ दारुण्यग्निस्तिले तैलं पयस्सु च यथा घृतम् ॥ २५ ॥

IdRzAnAM prabhUtAni tasmAdavyaktajanmanaH ॥ dAruNyagnistile tailaM payassu ca yathA ghRtam ॥ 25 ॥

तथासौ परमात्मा वै सर्वं व्याप्यात्मवेदनः ॥ आदिबीजात्प्रसुवते ततस्तेभ्यः परेण्डजाः ॥ २६॥

tathAsau paramAtmA vai sarvaM vyApyAtmavedanaH ॥ AdibIjAtprasuvate tatastebhyaH pareNDajAH ॥ 26॥

तेभ्यः पुत्रास्तथान्येषां बीजान्यन्यानि वै ततः ॥ महदादयो विशेषांतास्तद्भवंति सुरादयः॥ २७॥

tebhyaH putrAstathAnyeSAM bIjAnyanyAni vai tataH ॥ mahadAdayo vizeSAMtAstadbhavaMti surAdayaH॥ 27॥

बीजाद्वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस्तरोः ॥ सूर्य्यकांतमणेः सूर्य्याद्यद्वद्वह्निः प्रजायते ॥ २८॥

bIjAdvRkSapraroheNa yathA nApacayastaroH ॥ sUryyakAMtamaNeH sUryyAdyadvadvahniH prajAyate ॥ 28॥

तद्वत्संजायते सृष्टिः शिवस्तत्रः न कामयेत् ॥ शिवशक्तिसमायोगे देवाद्याः प्रभवंति हि ॥ २९॥

tadvatsaMjAyate sRSTiH zivastatraH na kAmayet ॥ zivazaktisamAyoge devAdyAH prabhavaMti hi ॥ 29॥

तथा स्वकर्मणैकेन प्ररोहमुपयांति वै ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राश्च स शिवः परिगीयते ॥ ३०॥

tathA svakarmaNaikena prarohamupayAMti vai ॥ brahmA viSNuzca rudrAzca sa zivaH parigIyate ॥ 30॥

तस्मादुद्धरते सर्वं यस्मिंश्च लयमेष्यति ॥ कर्ता क्रियाणां सर्वासां स शिवः परिगीयते ॥ ३१॥

tasmAduddharate sarvaM yasmiMzca layameSyati ॥ kartA kriyANAM sarvAsAM sa zivaH parigIyate ॥ 31॥

व्यास उवाच ॥ सनत्कुमार सर्वज्ञ छिंधि मे संशयं महत् ॥ सन्ति लोका हि ब्रह्मांडादुपरिष्टान्न वा मुने ॥ ३२॥

vyAsa uvAca ॥ sanatkumAra sarvajJa chiMdhi me saMzayaM mahat ॥ santi lokA hi brahmAMDAdupariSTAnna vA mune ॥ 32॥

सनत्कुमार उवाच ॥ ब्रह्मांडादुपरिष्टाच्च संति लोका मुनीश्वर ॥ ताञ्छृणु त्वं विशेषेण वच्मि तेऽहं समागतः ॥ ३३ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ brahmAMDAdupariSTAcca saMti lokA munIzvara ॥ tAJchRNu tvaM vizeSeNa vacmi te'haM samAgataH ॥ 33 ॥

विधिलोकात्परो लोको वैकुंठ इति विश्रुतः ॥ विराजते महादीप्त्या यत्र विष्णुः प्रतिष्ठितः ॥ ३४ ॥

vidhilokAtparo loko vaikuMTha iti vizrutaH ॥ virAjate mahAdIptyA yatra viSNuH pratiSThitaH ॥ 34 ॥

तस्योपरिष्टात्कौमारो लोको हि परमाद्भुतः ॥ सेनानीः शंभुतनयो राजते यत्र सुप्रभः ॥ ३५॥

tasyopariSTAtkaumAro loko hi paramAdbhutaH ॥ senAnIH zaMbhutanayo rAjate yatra suprabhaH ॥ 35॥

ततः परमुमालोको महादिव्यो विरा जते॥ यत्र शक्तिर्विभात्येका त्रिदेवजननी शिवा ॥ ३६॥

tataH paramumAloko mahAdivyo virA jate॥ yatra zaktirvibhAtyekA tridevajananI zivA ॥ 36॥

परात्परा हि प्रकृती रजस्सत्त्वतमोमयी॥ निर्गुणा च स्वयं देवी निर्विकारा शिवात्मिका ॥ ३७॥

parAtparA hi prakRtI rajassattvatamomayI॥ nirguNA ca svayaM devI nirvikArA zivAtmikA ॥ 37॥

तस्योपरिष्टाद्विज्ञेयश्शिवलोकस्सनातनः ॥ अविनाशी महादिव्यो महाशोभान्वितस्सदा ॥ ३८॥

tasyopariSTAdvijJeyazzivalokassanAtanaH ॥ avinAzI mahAdivyo mahAzobhAnvitassadA ॥ 38॥

विराजते परं ब्रह्म यत्र शंभुर्महेश्वरः ॥ त्रिदेवजनकस्वामी सर्वेषां त्रिगुणात्परः ॥ ३९ ॥

virAjate paraM brahma yatra zaMbhurmahezvaraH ॥ tridevajanakasvAmI sarveSAM triguNAtparaH ॥ 39 ॥

तत ऊर्ध्वं न लोकाश्च गोलोकस्तत्समीपतः ॥ गोमातरस्सुशीलाख्यास्तत्र संति शिवप्रिया ॥ ४० ॥

tata UrdhvaM na lokAzca golokastatsamIpataH ॥ gomAtarassuzIlAkhyAstatra saMti zivapriyA ॥ 40 ॥

तत्पालः कृष्णनामा हि राजते शंकराज्ञया ॥ प्रतिष्ठितश्शिवेनैव शक्त्या स्वच्छन्दचारिणा ॥ ४१॥

tatpAlaH kRSNanAmA hi rAjate zaMkarAjJayA ॥ pratiSThitazzivenaiva zaktyA svacchandacAriNA ॥ 41॥

शिवलोकोऽद्भुतो व्यास निराधारो मनोहरः ॥ अतिनिर्वचनीयश्च नानावस्तुविराजितः ॥ ४२ ॥

zivaloko'dbhuto vyAsa nirAdhAro manoharaH ॥ atinirvacanIyazca nAnAvastuvirAjitaH ॥ 42 ॥

शिवस्तु तदधिष्ठाता सर्वदेवशिरोमणिः ॥ विष्णुब्रह्महरैस्सेव्यः परमात्मा निरञ्जनः॥ ४३॥

zivastu tadadhiSThAtA sarvadevaziromaNiH ॥ viSNubrahmaharaissevyaH paramAtmA niraJjanaH॥ 43॥

इति ते कथिता तात सर्वब्रह्मांडसंस्थितिः ॥ तदूर्ध्वं लोकसंस्थानं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥ ४४॥

iti te kathitA tAta sarvabrahmAMDasaMsthitiH ॥ tadUrdhvaM lokasaMsthAnaM kimanyacchrotumicchasi॥ 44॥