व्यास उवाच ॥ येनैकेन हि दत्तेन सर्वेषां प्राप्यते फलम् ॥ दानानां तन्ममाख्या हि मानुषाणां हितार्थतः॥ १॥

vyAsa uvAca ॥ yenaikena hi dattena sarveSAM prApyate phalam ॥ dAnAnAM tanmamAkhyA hi mAnuSANAM hitArthataH॥ 1॥

सनत्कुमार उवाच॥ शृणु कालेः प्रदत्ताद्वै फलं विंदंति मानवाः॥ एकस्मादपि सर्वेषां दानानां तद्वदामि ते ॥ २ ॥

sanatkumAra uvAca॥ zRNu kAleH pradattAdvai phalaM viMdaMti mAnavAH॥ ekasmAdapi sarveSAM dAnAnAM tadvadAmi te ॥ 2 ॥

दानानामुत्तमं दानं ब्रह्माण्डं खलु मानवैः ॥ दातव्यं मुक्तिकामैस्तु संसारोत्तारणाय वै ॥ ३ ॥

dAnAnAmuttamaM dAnaM brahmANDaM khalu mAnavaiH ॥ dAtavyaM muktikAmaistu saMsArottAraNAya vai ॥ 3 ॥

ब्रह्मांडे सकलं दत्तं यत्फलं लभते नरः ॥ तदेकभावादाप्नोति सप्तलोकाधिपो भवेत् ॥ ४ ॥

brahmAMDe sakalaM dattaM yatphalaM labhate naraH ॥ tadekabhAvAdApnoti saptalokAdhipo bhavet ॥ 4 ॥

यावच्चन्द्रदिवाकरौ नभसि वै यावत्स्थिरा मेदिनी तावत्सोऽपि नरः स्वबांधवयुतस्स्ववर्गौकसामोकसि॥ सर्वेष्वेव मनोनुगेषु ककुभिर्ब्रह्माण्डदः क्रीडते पश्चाद्याति पदं सुदुर्लभतरं देवैर्मुदे माधवम् ॥ ५ ॥

yAvaccandradivAkarau nabhasi vai yAvatsthirA medinI tAvatso'pi naraH svabAMdhavayutassvavargaukasAmokasi॥ sarveSveva manonugeSu kakubhirbrahmANDadaH krIDate pazcAdyAti padaM sudurlabhataraM devairmude mAdhavam ॥ 5 ॥

व्यास उवाच ॥ भगवन्ब्रूहि ब्राह्माण्डं यत्प्रमाणं यदात्मकम् ॥ यदाधारं यथाभूतं येन मे प्रत्ययो भवेत् ॥ ६ ॥

vyAsa uvAca ॥ bhagavanbrUhi brAhmANDaM yatpramANaM yadAtmakam ॥ yadAdhAraM yathAbhUtaM yena me pratyayo bhavet ॥ 6 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ मुने शृणु प्रवक्ष्यामि यदुत्सेधं तु विस्तरम् ॥ ब्रह्माण्डं तत्तु संक्षेपाच्छ्रुत्वा पापात्प्रमुच्यते ॥ ७॥

sanatkumAra uvAca ॥ mune zRNu pravakSyAmi yadutsedhaM tu vistaram ॥ brahmANDaM tattu saMkSepAcchrutvA pApAtpramucyate ॥ 7॥

यत्तत्कारणमव्यक्तं व्यक्तं शिवमनामयम् ॥ तस्मात्संजायते ब्रह्मा द्विधाभूताद्धि कालतः ॥ ८॥

yattatkAraNamavyaktaM vyaktaM zivamanAmayam ॥ tasmAtsaMjAyate brahmA dvidhAbhUtAddhi kAlataH ॥ 8॥

ब्राह्माण्डं सृजति ब्रह्मा चतुर्द्दशभवात्मकम् ॥ तद्वच्मि क्रमतस्तात समासाच्छृणु यत्नतः ॥ ९॥

brAhmANDaM sRjati brahmA caturddazabhavAtmakam ॥ tadvacmi kramatastAta samAsAcchRNu yatnataH ॥ 9॥

पातालानि तु सप्तैव भुवनानि तथोर्द्ध्वतः ॥ उच्छ्रायो द्विगुणस्तस्य जलमध्ये स्थितस्य च ॥ १० ॥

pAtAlAni tu saptaiva bhuvanAni tathorddhvataH ॥ ucchrAyo dviguNastasya jalamadhye sthitasya ca ॥ 10 ॥

तस्याधारः स्थितो नागस्स च विष्णुः प्रकीर्तितः ॥ ब्रह्मणो वचसो हेतोर्बिभर्ति सकलं त्विदम् ॥ ११ ॥

tasyAdhAraH sthito nAgassa ca viSNuH prakIrtitaH ॥ brahmaNo vacaso hetorbibharti sakalaM tvidam ॥ 11 ॥

शेषस्यास्य गुणान् वक्तुं न शक्ता देवदानवाः ॥ योनंतः पठ्यते सिद्धैर्देवर्षिगणपूजितः ॥ १२ ॥

zeSasyAsya guNAn vaktuM na zaktA devadAnavAH ॥ yonaMtaH paThyate siddhairdevarSigaNapUjitaH ॥ 12 ॥

शिरःसाहस्रयुक्तस्स सर्वा विद्योतयन्दिशः ॥ फणामणिसहस्रेण स्वस्तिकामलभूषणः ॥ १३ ॥

ziraHsAhasrayuktassa sarvA vidyotayandizaH ॥ phaNAmaNisahasreNa svastikAmalabhUSaNaH ॥ 13 ॥

मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ साग्निश्श्वेत इवाचलः ॥ स्रग्वी किरीटी ह्याभाति यस्सदैवैक कुंडलः ॥ १४ ॥

madAghUrNitanetro'sau sAgnizzveta ivAcalaH ॥ sragvI kirITI hyAbhAti yassadaivaika kuMDalaH ॥ 14 ॥

सायं गंगाप्रवाहेण श्वेतशैलोपशोभितः ॥ नीलवासा मदोद्रिक्तः कैलासाद्रिरिवापरः ॥ १५ ॥

sAyaM gaMgApravAheNa zvetazailopazobhitaH ॥ nIlavAsA madodriktaH kailAsAdririvAparaH ॥ 15 ॥

लांगलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन्मुसलमुत्तमम्॥ योऽर्च्यते नागकन्याभिस्स्वर्णवर्णाभिरादरात् ॥ १६॥

lAMgalAsaktahastAgro bibhranmusalamuttamam॥ yo'rcyate nAgakanyAbhissvarNavarNAbhirAdarAt ॥ 16॥

संकर्षणात्मको रुद्रो विषानलशिखोज्ज्वलः ॥ कल्पांते निष्क्रमन्ते यद्वक्त्रेभ्योऽग्निशिखा मुहुः ॥ दग्ध्वा जगत्त्रयं शान्ता भवंतीत्यनुशुश्रुम ॥ १७ ॥

saMkarSaNAtmako rudro viSAnalazikhojjvalaH ॥ kalpAMte niSkramante yadvaktrebhyo'gnizikhA muhuH ॥ dagdhvA jagattrayaM zAntA bhavaMtItyanuzuzruma ॥ 17 ॥

आस्ते पातालमूलस्थस्स शेषः क्षितिमण्डलम् ॥ बिभ्रत्स्वपृष्ठे भूतेशश्शेषोऽशेषगुणार्चितः ॥ १८॥

Aste pAtAlamUlasthassa zeSaH kSitimaNDalam ॥ bibhratsvapRSThe bhUtezazzeSo'zeSaguNArcitaH ॥ 18॥

तस्य वीर्यप्रभावश्च साकांक्षैस्त्रिदशैरपि ॥ न हि वर्णयितुं शक्यः स्वरूपं ज्ञातुमेव वा ॥ १९ ॥

tasya vIryaprabhAvazca sAkAMkSaistridazairapi ॥ na hi varNayituM zakyaH svarUpaM jJAtumeva vA ॥ 19 ॥

आस्ते कुसुममालेव फणामणिशिलारुणा ॥ यस्यैषा सकला पृथ्वी कस्तद्वीर्यं वदिष्यति ॥ २०॥

Aste kusumamAleva phaNAmaNizilAruNA ॥ yasyaiSA sakalA pRthvI kastadvIryaM vadiSyati ॥ 20॥

यदा विजृम्भतेऽनंतो मदाघूर्णितलोचनः ॥ तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना ॥ २१॥

yadA vijRmbhate'naMto madAghUrNitalocanaH ॥ tadA calati bhUreSA sAdritoyAdhikAnanA ॥ 21॥

दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनि सत्तम ॥ अतलं वितलं चैव सुतलं च रसातलम् ॥ २२ ॥

dazasAhasramekaikaM pAtAlaM muni sattama ॥ atalaM vitalaM caiva sutalaM ca rasAtalam ॥ 22 ॥

तलं तलातलं चाग्र्यं पातालं सप्तमं मतम् ॥ भूमेरधस्सप्त लोका इमे ज्ञेया विचक्षणैः॥ २३॥

talaM talAtalaM cAgryaM pAtAlaM saptamaM matam ॥ bhUmeradhassapta lokA ime jJeyA vicakSaNaiH॥ 23॥

उच्छ्रायो द्विगुणश्चैषां सर्वेषां रत्नभूमयः ॥ रत्नवन्तोऽथ प्रासादा भूमयो हेमसंभवाः॥ २४॥

ucchrAyo dviguNazcaiSAM sarveSAM ratnabhUmayaH ॥ ratnavanto'tha prAsAdA bhUmayo hemasaMbhavAH॥ 24॥

तेषु दानवदैतेया नागानां जातयस्तथा ॥ निवसंति महानागा राक्षसा दैत्यसंभवाः ॥ २५॥

teSu dAnavadaiteyA nAgAnAM jAtayastathA ॥ nivasaMti mahAnAgA rAkSasA daityasaMbhavAH ॥ 25॥

प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालानीति नारदः ॥ स्वर्लोकादति रम्याणि तेभ्योऽसावागतो दिवि॥ २६॥

prAha svargasadomadhye pAtAlAnIti nAradaH ॥ svarlokAdati ramyANi tebhyo'sAvAgato divi॥ 26॥

नानाभूषणभूषासु मणयो यत्र सुप्रभाः ॥ आह्लादकानि शुभ्राणि पातालं केन तत्समम्॥ २७॥

nAnAbhUSaNabhUSAsu maNayo yatra suprabhAH ॥ AhlAdakAni zubhrANi pAtAlaM kena tatsamam॥ 27॥

पाताले कस्य न प्रीतिरितश्चेतश्च शोभितम् ॥ देवदानवकन्याभिर्विमुक्तस्याभिजायते ॥ २८ ॥

pAtAle kasya na prItiritazcetazca zobhitam ॥ devadAnavakanyAbhirvimuktasyAbhijAyate ॥ 28 ॥

दिवार्करश्मयो यत्र न भवंति विधो निशि ॥ न शीतमातपो यत्र मणितेजोऽत्र केवलम् ॥ २९ ॥

divArkarazmayo yatra na bhavaMti vidho nizi ॥ na zItamAtapo yatra maNitejo'tra kevalam ॥ 29 ॥

भक्ष्यभोज्यान्नपानानि भुज्यंते मुदितैर्भृशम् ॥ यत्र न जायते कालो गतोऽपि मुनिसत्तम ॥ ३०॥

bhakSyabhojyAnnapAnAni bhujyaMte muditairbhRzam ॥ yatra na jAyate kAlo gato'pi munisattama ॥ 30॥

पुंस्कोकिलरुतं यत्र पद्मानि कमलाकराः ॥ नद्यस्सरांसि रम्याणि ह्यन्योन्यविचराणि च ॥ ३१॥

puMskokilarutaM yatra padmAni kamalAkarAH ॥ nadyassarAMsi ramyANi hyanyonyavicarANi ca ॥ 31॥

भूषणान्यतिशुभ्राणि गंधाढ्यं चानुलेपनम् ॥ वीणावेणुमृदंगानां स्वना गेयानि च द्विज॥ ३२॥

bhUSaNAnyatizubhrANi gaMdhADhyaM cAnulepanam ॥ vINAveNumRdaMgAnAM svanA geyAni ca dvija॥ 32॥

दैत्योरगैश्च भुज्यंते पाताले वै सुखानि च ॥ तपसा समवाप्नोति दानवैस्सिद्धमानवैः॥ ३३॥

daityoragaizca bhujyaMte pAtAle vai sukhAni ca ॥ tapasA samavApnoti dAnavaissiddhamAnavaiH॥ 33॥