॥ सनत्कुमार उवाच ॥ पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा ॥ सर्वेषां जीवपुंजानां तर्पणं जीवनं स्मृतम् ॥ १ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ pAnIyadAnaM paramaM dAnAnAmuttamaM sadA ॥ sarveSAM jIvapuMjAnAM tarpaNaM jIvanaM smRtam ॥ 1 ॥

प्रपादानमतः कुर्यात्सुस्नेहादनिवारितम् ॥ जलाश्रयविनिर्माणं महानन्दकरं भवेत् ॥ २॥

prapAdAnamataH kuryAtsusnehAdanivAritam ॥ jalAzrayavinirmANaM mahAnandakaraM bhavet ॥ 2॥

इह लोके परे वापि सत्यं सत्यं न संशयः॥ तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागान्कारयेन्नरः ॥ ३॥

iha loke pare vApi satyaM satyaM na saMzayaH॥ tasmAdvApIzca kUpAMzca taDAgAnkArayennaraH ॥ 3॥

अर्द्धं पापस्य हरति पुरुषस्य विकर्मणः ॥ कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः ॥ ४ ॥

arddhaM pApasya harati puruSasya vikarmaNaH ॥ kUpaH pravRttapAnIyaH supravRttasya nityazaH ॥ 4 ॥

सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये ॥ गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नरास्सदा ॥ ५ ॥

sarvaM tArayate vaMzaM yasya khAte jalAzaye ॥ gAvaH pibaMti viprAzca sAdhavazca narAssadA ॥ 5 ॥

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् ॥ सुदुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्यते ॥ ६ ॥

nidAghakAle pAnIyaM yasya tiSThatyavAritam ॥ sudurgaM viSamaM kRcchraM na kadAcidavApyate ॥ 6 ॥

तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृता ॥ त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान् ॥ ७ ॥

taDAgAnAM ca vakSyAmi kRtAnAM ye guNAH smRtA ॥ triSu lokeSu sarvatra pUjito yastaDAgavAn ॥ 7 ॥

अथवा मित्रसदने मैत्रं मित्रार्तिवर्जितम् ॥ कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम् ॥ ८॥

athavA mitrasadane maitraM mitrArtivarjitam ॥ kIrtisaMjananaM zreSThaM taDAgAnAM nivezanam ॥ 8॥

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः ॥ तडागं सुकृते येन तस्य पुण्यमनन्तकम् ॥ ९ ॥

dharmasyArthasya kAmasya phalamAhurmanISiNaH ॥ taDAgaM sukRte yena tasya puNyamanantakam ॥ 9 ॥

चतुर्विधानां भूतानां तडागः परमाश्रयः ॥ तडागादीनि सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम् ॥ १० ॥

caturvidhAnAM bhUtAnAM taDAgaH paramAzrayaH ॥ taDAgAdIni sarvANi dizanti zriyamuttamAm ॥ 10 ॥

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरो नागराक्षसाः ॥ स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम् ॥ ११ ॥

devA manuSyA gandharvAH pitaro nAgarAkSasAH ॥ sthAvarANi ca bhUtAni saMzrayaMti jalAzayam ॥ 11 ॥

प्रावृडृतौ तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति ॥ अग्निहोत्रफलं तस्य भवतीत्याह चात्मभूः ॥ १२ ॥

prAvRDRtau taDAge tu salilaM yasya tiSThati ॥ agnihotraphalaM tasya bhavatItyAha cAtmabhUH ॥ 12 ॥

शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति ॥ गोसहस्रफलं तस्य भवेन्नैवात्र संशयः ॥ १३ ॥

zaratkAle tu salilaM taDAge yasya tiSThati ॥ gosahasraphalaM tasya bhavennaivAtra saMzayaH ॥ 13 ॥

हेमन्ते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति ॥ स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम् ॥ १४ ॥

hemante zizire caiva salilaM yasya tiSThati ॥ sa vai bahusuvarNasya yajJasya labhate phalam ॥ 14 ॥

वसंते च तथा ग्रीष्मे सलिलं यस्य तिष्ठति ॥ अतिरात्राश्वमेधानां फलमाहुर्मनीषिणः ॥ १५ ॥

vasaMte ca tathA grISme salilaM yasya tiSThati ॥ atirAtrAzvamedhAnAM phalamAhurmanISiNaH ॥ 15 ॥

मुने व्यासाथ वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु ॥ प्रोक्तं जलाशयफलं जीवप्रीणनमुत्तमम् ॥ १६॥

mune vyAsAtha vRkSANAM ropaNe ca guNAJchRNu ॥ proktaM jalAzayaphalaM jIvaprINanamuttamam ॥ 16॥

अतीतानागतान्सर्वान्पितृवंशांस्तु तारयेत् ॥ कांतारे वृक्षरोपी यस्तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत् ॥ १७॥

atItAnAgatAnsarvAnpitRvaMzAMstu tArayet ॥ kAMtAre vRkSaropI yastasmAdvRkSAMstu ropayet ॥ 17॥

तत्र पुत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः ॥ परं लोकं गतस्सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान् ॥ १८ ॥

tatra putrA bhavaMtyete pAdapA nAtra saMzayaH ॥ paraM lokaM gatasso'pi lokAnApnoti cAkSayAn ॥ 18 ॥

पुष्पैस्सुरगणान्सर्वान्फलैश्चापि तथा पितॄन् ॥ छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः ॥ १९ ॥

puSpaissuragaNAnsarvAnphalaizcApi tathA pitRRn ॥ chAyayA cAtithInsarvAnpUjayaMti mahIruhAH ॥ 19 ॥

किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः ॥ तथैवर्षिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान् ॥ २०॥

kinnaroragarakSAMsi devagaMdharvamAnavAH ॥ tathaivarSigaNAzcaiva saMzrayaMti mahIruhAn ॥ 20॥

पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् ॥ इह लोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः ॥ २१ ॥

puSpitAH phalavaMtazca tarpayaMtIha mAnavAn ॥ iha loke pare caiva putrAste dharmataH smRtAH ॥ 21 ॥

तडागकृद्वृक्षरोपी चेष्टयज्ञश्च यो द्विजः ॥ एते स्वर्गान्न हीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः ॥ २२॥

taDAgakRdvRkSaropI ceSTayajJazca yo dvijaH ॥ ete svargAnna hIyaMte ye cAnye satyavAdinaH ॥ 22॥

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ॥ सत्यमेव परो यज्ञस्सत्यमेव परं श्रुतम् ॥ २३॥

satyameva paraM brahma satyameva paraM tapaH ॥ satyameva paro yajJassatyameva paraM zrutam ॥ 23॥

सत्यं सुप्तेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् ॥ सत्येनैव धृता पृथ्वी सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ २४॥

satyaM supteSu jAgarti satyaM ca paramaM padam ॥ satyenaiva dhRtA pRthvI satye sarvaM pratiSThitam ॥ 24॥

ततो यज्ञश्च पुण्यं च देवर्षिपितृपूजने ॥ आपो विद्या च ते सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ २५॥

tato yajJazca puNyaM ca devarSipitRpUjane ॥ Apo vidyA ca te sarve sarvaM satye pratiSThitam ॥ 25॥

सत्यं यज्ञस्तपो दानं मंत्रा देवी सरस्वती॥ ब्रह्मचर्य्यं तथा सत्यमोंकारस्सत्यमेव च ॥ २६॥

satyaM yajJastapo dAnaM maMtrA devI sarasvatI॥ brahmacaryyaM tathA satyamoMkArassatyameva ca ॥ 26॥

सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ॥ सत्येनाग्निर्निर्दहति स्वर्गस्सत्येन तिष्ठति ॥ २७॥

satyena vAyurabhyeti satyena tapate raviH ॥ satyenAgnirnirdahati svargassatyena tiSThati ॥ 27॥

पालनं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ॥ सत्येन वहते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयम्॥ २८॥

pAlanaM sarvavedAnAM sarvatIrthAvagAhanam ॥ satyena vahate loke sarvamApnotyasaMzayam॥ 28॥

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ॥ लक्षाणि क्रतवश्चैव सत्यमेव विशिष्यते ॥ २९ ॥

azvamedhasahasraM ca satyaM ca tulayA dhRtam ॥ lakSANi kratavazcaiva satyameva viziSyate ॥ 29 ॥

सत्येन देवाः पितरो मानवोरगराक्षसाः ॥ प्रीयंते सत्यतस्सर्वे लोकाश्च सचराचराः ॥ ३० ॥

satyena devAH pitaro mAnavoragarAkSasAH ॥ prIyaMte satyatassarve lokAzca sacarAcarAH ॥ 30 ॥

सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् ॥ सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं सदा वदेत् ॥ ३१ ॥

satyamAhuH paraM dharmaM satyamAhuH paraM padam ॥ satyamAhuH paraM brahma tasmAtsatyaM sadA vadet ॥ 31 ॥

मुनयस्सत्यनिरतास्तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ॥ सत्यधर्मरतास्सिद्धास्ततस्स्वर्गं च ते गताः ॥ ३२॥

munayassatyaniratAstapastaptvA suduzcaram ॥ satyadharmaratAssiddhAstatassvargaM ca te gatAH ॥ 32॥

अप्सरोगणसंविष्टैर्विमानैःपरिमातृभिः ॥ वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम् ॥ ३३॥

apsarogaNasaMviSTairvimAnaiHparimAtRbhiH ॥ vaktavyaM ca sadA satyaM na satyAdvidyate param ॥ 33॥

अगाधे विपुले सिद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्रदे ॥ स्नातव्यं मनसा युक्तं स्थानं तत्परमं स्मृतम् ॥ ३४॥

agAdhe vipule siddhe satyatIrthe zucihrade ॥ snAtavyaM manasA yuktaM sthAnaM tatparamaM smRtam ॥ 34॥

आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः ॥ अनृतं ये न भाषंते ते नरास्स्वर्गगामिनः ॥ ३५॥

AtmArthe vA parArthe vA putrArthe vApi mAnavAH ॥ anRtaM ye na bhASaMte te narAssvargagAminaH ॥ 35॥

वेदा यज्ञास्तथा मंत्रास्संति विप्रेषु नित्यशः ॥ नोभांत्यपि ह्यसत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत् ॥ ३६ ॥

vedA yajJAstathA maMtrAssaMti vipreSu nityazaH ॥ nobhAMtyapi hyasatyeSu tasmAtsatyaM samAcaret ॥ 36 ॥

॥ व्यास उवाच ॥ तपसो मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः ॥ सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोधन ॥ ३७ ॥

॥ vyAsa uvAca ॥ tapaso me phalaM brUhi punareva vizeSataH ॥ sarveSAM caiva varNAnAM brAhmaNAnAM tapodhana ॥ 37 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ प्रवक्ष्यामि तपोऽध्यायं सर्व कामार्थसाधकम् ॥ सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३८ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ pravakSyAmi tapo'dhyAyaM sarva kAmArthasAdhakam ॥ suduzcaraM dvijAtInAM tanme nigadataH zRNu ॥ 38 ॥

तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विद्यते फलम् ॥ तपोरता हि ये नित्यं मोदंते सह दैवतैः ॥ ३९ ॥

tapo hi paramaM proktaM tapasA vidyate phalam ॥ taporatA hi ye nityaM modaMte saha daivataiH ॥ 39 ॥

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ॥ तपसा प्राप्यते कामस्तपस्सर्वार्थसाधनम् ॥ ४० ॥

tapasA prApyate svargastapasA prApyate yazaH ॥ tapasA prApyate kAmastapassarvArthasAdhanam ॥ 40 ॥

तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् ॥ ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च ॥ ४१ ॥

tapasA mokSamApnoti tapasA viMdate mahat ॥ jJAnavijJAnasaMpattiH saubhAgyaM rUpameva ca ॥ 41 ॥

नानाविधानि वस्तूनि तपसा लभते नरः ॥ तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति ॥ ४२ ॥

nAnAvidhAni vastUni tapasA labhate naraH ॥ tapasA labhate sarvaM manasA yadyadicchati ॥ 42 ॥

नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन ॥ नातप्ततपसां प्राप्यश्शंकरः परमेश्वरः ॥ ४३॥

nAtaptatapaso yAMti brahmalokaM kadAcana ॥ nAtaptatapasAM prApyazzaMkaraH paramezvaraH ॥ 43॥

यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तपते तपः ॥ तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः ॥ ४४॥

yatkAryaM kiMcidAsthAya puruSastapate tapaH ॥ tatsarvaM samavApnoti paratreha ca mAnavaH ॥ 44॥

सुरापः पारदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः ॥ तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुंचति॥ ४५॥

surApaH pAradArI ca brahmahA gurutalpagaH ॥ tapasA tarate sarvaM sarvatazca vimuMcati॥ 45॥

अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णु श्चैव सनातनः ॥ ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः ॥ ४६॥

api sarvezvaraH sthANurviSNu zcaiva sanAtanaH ॥ brahmA hutAzanaH zakro ye cAnye tapasAnvitAH ॥ 46॥

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् ॥ तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैस्सह ॥ ४७॥

aSTAzItisahasrANi munInAmUrddhvaretasAm ॥ tapasA divi modaMte sametA daivataissaha ॥ 47॥

तपसा लभ्यते राज्यं स च शक्रस्सुरेश्वरः ॥ तपसाऽपालयत्सर्वमहन्यहनि वृत्रहा ॥ ४८॥

tapasA labhyate rAjyaM sa ca zakrassurezvaraH ॥ tapasA'pAlayatsarvamahanyahani vRtrahA ॥ 48॥

सूर्य्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ ॥ तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥ ४९॥

sUryyAcandramasau devau sarvalokahite ratau ॥ tapasaiva prakAzaMte nakSatrANi grahAstathA ॥ 49॥

न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा किल॥ तपसैव सुखं सर्वमिति वेदविदो विदुः ॥ ५० ॥

na cAsti tatsukhaM loke yadvinA tapasA kila॥ tapasaiva sukhaM sarvamiti vedavido viduH ॥ 50 ॥

ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपवत्त्वं तथैव च ॥ सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम् ॥ ५१ ॥

jJAnaM vijJAnamArogyaM rUpavattvaM tathaiva ca ॥ saubhAgyaM caiva tapasA prApyate sarvadA sukham ॥ 51 ॥

तपसा सृज्यते विश्वं ब्रह्मा विश्वं विनाश्रमम् ॥ पाति विष्णुर्हरोऽप्यत्ति धत्ते शेषोऽखिलां महीम् ॥ ५२ ॥

tapasA sRjyate vizvaM brahmA vizvaM vinAzramam ॥ pAti viSNurharo'pyatti dhatte zeSo'khilAM mahIm ॥ 52 ॥

विश्वामित्रो गाधिसुतस्तपसैव महामुने ॥ क्षत्रियोऽथाभवद्विप्रः प्रसिद्धं त्रिभवेत्विदम् ॥ ५३ ॥

vizvAmitro gAdhisutastapasaiva mahAmune ॥ kSatriyo'thAbhavadvipraH prasiddhaM tribhavetvidam ॥ 53 ॥

इत्युक्तं ते महाप्राज्ञ तपोमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ शृण्वध्ययनमाहात्म्यं तपसोऽधिकमुत्तमम् ॥ ५४ ॥

ityuktaM te mahAprAjJa tapomAhAtmyamuttamam ॥ zRNvadhyayanamAhAtmyaM tapaso'dhikamuttamam ॥ 54 ॥