॥ व्यास उवाच ॥ ॥ कृतपापा नरा यांति दुःखेन महतान्विताः ॥ यममार्गे सुखं यैश्च तान्धर्मान्वद मे प्रभो ॥ १ ॥

॥ vyAsa uvAca ॥ ॥ kRtapApA narA yAMti duHkhena mahatAnvitAH ॥ yamamArge sukhaM yaizca tAndharmAnvada me prabho ॥ 1 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यमविचारतः ॥ शुभाशुभमथो वक्ष्ये तान्धर्म्मान्सुखदायकान् ॥ २॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ avazyaM hi kRtaM karma bhoktavyamavicArataH ॥ zubhAzubhamatho vakSye tAndharmmAnsukhadAyakAn ॥ 2॥

अत्र ये शुभकर्म्माणः सौम्यचित्ता दयान्विताः ॥ सुखेन ते नरा यांति यममार्गं भयावहम् ॥ ३ ॥

atra ye zubhakarmmANaH saumyacittA dayAnvitAH ॥ sukhena te narA yAMti yamamArgaM bhayAvaham ॥ 3 ॥

यः प्रदद्याद् द्विजेन्द्राणामुपानत्काष्ठपादुके ॥ स नरोऽश्वेन महता सुखं याति यमालयम् ॥ ४ ॥

yaH pradadyAd dvijendrANAmupAnatkASThapAduke ॥ sa naro'zvena mahatA sukhaM yAti yamAlayam ॥ 4 ॥

छत्रदानेन गच्छंति यथा छत्रेण देहिनः ॥ शिबिकायाः प्रदानेन तद्रथेन सुखं व्रजेत् ॥ ५ ॥

chatradAnena gacchaMti yathA chatreNa dehinaH ॥ zibikAyAH pradAnena tadrathena sukhaM vrajet ॥ 5 ॥

शय्यासनप्रदानेन सुखं याति सुविश्रमम् ॥ आरामच्छायाकर्तारो मार्गे वा वृक्षरोपकाः ॥ व्रजन्ति यमलोकं च आतपेऽति गतक्लमाः ॥ ६॥

zayyAsanapradAnena sukhaM yAti suvizramam ॥ ArAmacchAyAkartAro mArge vA vRkSaropakAH ॥ vrajanti yamalokaM ca Atape'ti gataklamAH ॥ 6॥

यांति पुष्पगयानेन पुष्पारामकरा नराः ॥ देवायतनकर्तारः क्रीडंति च गृहोदरे ॥ ७॥

yAMti puSpagayAnena puSpArAmakarA narAH ॥ devAyatanakartAraH krIDaMti ca gRhodare ॥ 7॥

कर्तारश्च तथा ये च यतीनामाश्रमस्य च ॥ अनाथमण्डपानां तु क्रीडंति च गृहोदरे ॥ ८ ॥

kartArazca tathA ye ca yatInAmAzramasya ca ॥ anAthamaNDapAnAM tu krIDaMti ca gRhodare ॥ 8 ॥

देवाग्निगुरुविप्राणां मातापित्रोश्च पूजकाः ॥ पूज्यमाना नरा यांति कामुकेन यथासुखम् ॥ ९ ॥

devAgniguruviprANAM mAtApitrozca pUjakAH ॥ pUjyamAnA narA yAMti kAmukena yathAsukham ॥ 9 ॥

द्योतयंतो दिशस्सर्वा यांति दीपप्रदायिनः ॥ प्रतिश्रयप्रदानेन सुखं यांति निरामयाः ॥ १० ॥

dyotayaMto dizassarvA yAMti dIpapradAyinaH ॥ pratizrayapradAnena sukhaM yAMti nirAmayAH ॥ 10 ॥

विश्राम्यमाणा गच्छंति गुरुशुश्रूषका नराः ॥ आतोद्यविप्रदातारस्सुखं यांति स्वके गृहे ॥ ११ ॥

vizrAmyamANA gacchaMti guruzuzrUSakA narAH ॥ AtodyavipradAtArassukhaM yAMti svake gRhe ॥ 11 ॥

सर्वकामसमृद्धेन यथा गच्छंति गोप्रदाः ॥ अत्र दत्तान्नपानानि 'तान्याप्नोति नरः पथि ॥ १२ ॥

sarvakAmasamRddhena yathA gacchaMti gopradAH ॥ atra dattAnnapAnAni 'tAnyApnoti naraH pathi ॥ 12 ॥

पादशौचप्रदानेन सजलेन पथा व्रजेत् ॥ पादाभ्यंगं च यः कुर्यादश्वपृष्ठेन गच्छति ॥ १३ ॥

pAdazaucapradAnena sajalena pathA vrajet ॥ pAdAbhyaMgaM ca yaH kuryAdazvapRSThena gacchati ॥ 13 ॥

पादशौचं तथाभ्यंगं दीपमन्नं प्रतिश्रयम् ॥ यो ददाति सदा व्यास नोपसर्पति तं यमः ॥ १४ ॥

pAdazaucaM tathAbhyaMgaM dIpamannaM pratizrayam ॥ yo dadAti sadA vyAsa nopasarpati taM yamaH ॥ 14 ॥

हेमरत्नप्रदानेन याति दुर्गाणि निस्तरन् ॥ रौप्यानडुत्स्रग्दानेन यमलोकं सुखेन सः ॥ १५ ॥

hemaratnapradAnena yAti durgANi nistaran ॥ raupyAnaDutsragdAnena yamalokaM sukhena saH ॥ 15 ॥

इत्येवमादिभिर्दानैस्सुखं यांति यमालयम् ॥ स्वर्गे तु विविधान्भोगान्प्राप्नुवंति सदा नराः ॥ १६ ॥

ityevamAdibhirdAnaissukhaM yAMti yamAlayam ॥ svarge tu vividhAnbhogAnprApnuvaMti sadA narAH ॥ 16 ॥

सर्वेषामेव दानानामन्नदानं परं स्मृतम् ॥ सद्यः प्रीतिकरं हृद्यं बलबुद्धिविवर्धनम् ॥ १७॥

sarveSAmeva dAnAnAmannadAnaM paraM smRtam ॥ sadyaH prItikaraM hRdyaM balabuddhivivardhanam ॥ 17॥

नान्नदानसमं दानं विद्यते मुनिसत्तम ॥ अन्नाद्भवंति भूतानि तदभावे म्रियंति च ॥ १८॥

nAnnadAnasamaM dAnaM vidyate munisattama ॥ annAdbhavaMti bhUtAni tadabhAve mriyaMti ca ॥ 18॥

रक्तं मांसं वसा शुक्रं क्रमादन्नात्प्रवर्धते ॥ शुक्राद्भवंति भूतानि तस्मादन्नमयं जगत् ॥ १९ ॥

raktaM mAMsaM vasA zukraM kramAdannAtpravardhate ॥ zukrAdbhavaMti bhUtAni tasmAdannamayaM jagat ॥ 19 ॥

हेमरत्नाश्वनागेन्द्रैर्नारीस्रक्चंदनादिभिः ॥ समस्तैरपि संप्राप्तैर्न रमंति बुभुक्षिताः ॥ २०॥

hemaratnAzvanAgendrairnArIsrakcaMdanAdibhiH ॥ samastairapi saMprAptairna ramaMti bubhukSitAH ॥ 20॥

गर्भस्था जायमानाश्च बालवृद्धाश्च मध्यमाः ॥ आहारमभिकांक्षंति देवदानवराक्षसाः॥ २१॥

garbhasthA jAyamAnAzca bAlavRddhAzca madhyamAH ॥ AhAramabhikAMkSaMti devadAnavarAkSasAH॥ 21॥

क्षुधा निश्शेषरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ स चान्नौषधिलेपेन नश्यतीह न संशयः ॥ २२ ॥

kSudhA nizzeSarogANAM vyAdhiH zreSThatamaH smRtaH ॥ sa cAnnauSadhilepena nazyatIha na saMzayaH ॥ 22 ॥

नास्ति क्षुधासमं दुःखं नास्ति रोगः क्षुधासमः ॥ नास्त्यरोगसमं सौख्यं नास्ति क्रोधसमो रिपुः ॥ २३॥

nAsti kSudhAsamaM duHkhaM nAsti rogaH kSudhAsamaH ॥ nAstyarogasamaM saukhyaM nAsti krodhasamo ripuH ॥ 23॥

अतएव महत्पुण्यमन्नदाने प्रकीर्तितम्॥ तथा क्षुधाग्निना तप्ता म्रियंते सर्वदेहिनः॥ २४॥

ataeva mahatpuNyamannadAne prakIrtitam॥ tathA kSudhAgninA taptA mriyaMte sarvadehinaH॥ 24॥

अन्नदः प्राणदः प्रोक्तः प्राणदश्चापि सर्वदः॥ तस्मादन्नप्रदानेन सर्वदानफलं लभेत् ॥ २५॥

annadaH prANadaH proktaH prANadazcApi sarvadaH॥ tasmAdannapradAnena sarvadAnaphalaM labhet ॥ 25॥

यस्यान्नपानपुष्टाङ्गः कुरुते पुण्यसंचयम्॥ अन्नप्रदातुस्तस्यार्द्धं कर्तुश्चार्द्धं न संशयः ॥ २६ ॥

yasyAnnapAnapuSTAGgaH kurute puNyasaMcayam॥ annapradAtustasyArddhaM kartuzcArddhaM na saMzayaH ॥ 26 ॥

त्रैलोक्ये यानि रत्नानि भोगस्त्रीवाहनानि च ॥ अन्नदानप्रदस्सर्वमिहामुत्र च तल्लभेत् ॥ २७ ॥

trailokye yAni ratnAni bhogastrIvAhanAni ca ॥ annadAnapradassarvamihAmutra ca tallabhet ॥ 27 ॥

धर्म्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् ॥ तस्मादन्नेन पानेन पालयेद्देहमात्मनः ॥ २८ ॥

dharmmArthakAmamokSANAM dehaH paramasAdhanam ॥ tasmAdannena pAnena pAlayeddehamAtmanaH ॥ 28 ॥

अन्नमेव प्रशंसंति सर्वमेव प्रतिष्ठितम् ॥ अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ २९ ॥

annameva prazaMsaMti sarvameva pratiSThitam ॥ annena sadRzaM dAnaM na bhUtaM na bhaviSyati ॥ 29 ॥

अन्नेन धार्य्यते सर्वं विश्वं जगदिदं मुने ॥ अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणा ह्यन्ने प्रतिष्ठिताः ॥ ३० ॥

annena dhAryyate sarvaM vizvaM jagadidaM mune ॥ annamUrjaskaraM loke prANA hyanne pratiSThitAH ॥ 30 ॥

दातव्यं भिक्षवे चान्नं ब्राह्मणाय महात्मने ॥ कुटुंबं पीडयित्वापि ह्यात्मनो भूतिमिच्छता ॥ ३१॥

dAtavyaM bhikSave cAnnaM brAhmaNAya mahAtmane ॥ kuTuMbaM pIDayitvApi hyAtmano bhUtimicchatA ॥ 31॥

विददाति निधिश्रेष्ठं यो दद्यादन्नमर्थिने॥ ब्राह्मणायार्तरूपाय पारलौकिकमात्मनः ॥ ३२॥

vidadAti nidhizreSThaM yo dadyAdannamarthine॥ brAhmaNAyArtarUpAya pAralaukikamAtmanaH ॥ 32॥

अर्चयेद्भूतिमन्विच्छन्काले द्विजमुपस्थितम् ॥ श्रांतमध्वनि वृत्त्यर्थं गृहस्थो गृहमागतम् ॥ ३३ ॥

arcayedbhUtimanvicchankAle dvijamupasthitam ॥ zrAMtamadhvani vRttyarthaM gRhastho gRhamAgatam ॥ 33 ॥

अन्नदः पूजयेद्व्यासः सुशीलस्तु विमत्सरः ॥ क्रोधमुत्पतितं हित्वा दिवि चेह महत्सुखम् ॥ ३४॥

annadaH pUjayedvyAsaH suzIlastu vimatsaraH ॥ krodhamutpatitaM hitvA divi ceha mahatsukham ॥ 34॥

नाभिनिंदेदधिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन ॥ अपि श्वपाके शुनि वा नान्नदानं प्रणश्यति॥ ३५॥

nAbhiniMdedadhigataM na praNudyAtkathaMcana ॥ api zvapAke zuni vA nAnnadAnaM praNazyati॥ 35॥

श्रांतायादृष्टपूर्वाय ह्यन्नमध्वनि वर्तते ॥ यो दद्यादपरिक्लिष्टं स समृद्धिमवाप्नुयात ॥ ३६॥

zrAMtAyAdRSTapUrvAya hyannamadhvani vartate ॥ yo dadyAdaparikliSTaM sa samRddhimavApnuyAta ॥ 36॥

पितॄन्देवांस्तथा विप्रानतिथींश्च महामुने ॥ यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत् ॥ ३७ ॥

pitRRndevAMstathA viprAnatithIMzca mahAmune ॥ yo naraH prINayatyannaistasya puNyaphalaM mahat ॥ 37 ॥

अन्नं पानं च शूद्रेऽपि ब्राह्मणे च विशिष्यते ॥ न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च ॥ ३८ ॥

annaM pAnaM ca zUdre'pi brAhmaNe ca viziSyate ॥ na pRcchedgotracaraNaM svAdhyAyaM dezameva ca ॥ 38 ॥

भिक्षितो ब्राह्मणेनेह दद्यादन्नं च यः पुमान् ॥ स याति परमं स्वर्गं यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ३९॥

bhikSito brAhmaNeneha dadyAdannaM ca yaH pumAn ॥ sa yAti paramaM svargaM yAvadAbhUtasaMplavam ॥ 39॥

अन्नदस्य च वृक्षाश्च सर्वकामफलान्विताः ॥ भवंतीह यथा विप्रा हर्षयुक्तास्त्रिविष्टपे ॥ ४०॥

annadasya ca vRkSAzca sarvakAmaphalAnvitAH ॥ bhavaMtIha yathA viprA harSayuktAstriviSTape ॥ 40॥

अन्नदानेन ये लोकास्स्वर्गे विरचिता मुने ॥ अन्नदातुर्महादिव्यास्ताञ्छृणुष्व महामुने ॥ ४१ ॥

annadAnena ye lokAssvarge viracitA mune ॥ annadAturmahAdivyAstAJchRNuSva mahAmune ॥ 41 ॥

भवनानि प्रकाशंते दिवि तेषां महात्मनाम् ॥ नानासंस्थानरूपाणि नाना कामान्वितानि च ॥ ४२ ॥

bhavanAni prakAzaMte divi teSAM mahAtmanAm ॥ nAnAsaMsthAnarUpANi nAnA kAmAnvitAni ca ॥ 42 ॥

सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः ॥ हेमवाप्यः शुभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः॥ ४३॥

sarvakAmaphalAzcApi vRkSA bhavanasaMsthitAH ॥ hemavApyaH zubhAH kUpA dIrghikAzcaiva sarvazaH॥ 43॥

घोषयंति च पानानि शुभान्यथ सहस्रशः ॥ भक्ष्यभोज्यमयाश्शैला वासांस्याभरणानि च ॥ ४४ ॥

ghoSayaMti ca pAnAni zubhAnyatha sahasrazaH ॥ bhakSyabhojyamayAzzailA vAsAMsyAbharaNAni ca ॥ 44 ॥

क्षीरं स्रवंत्यस्सरितस्तथैवाज्यस्य पर्वताः ॥ प्रासादाः पाण्डुराभासाश्शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ४५॥

kSIraM sravaMtyassaritastathaivAjyasya parvatAH ॥ prAsAdAH pANDurAbhAsAzzayyAzca kanakojjvalAH ॥ 45॥

तानन्नदाश्च गच्छंति तस्मादन्नप्रदो भवेत् ॥ यदीच्छेदात्मनो भव्यमिह लोके परत्र च ॥ ४६ ॥

tAnannadAzca gacchaMti tasmAdannaprado bhavet ॥ yadIcchedAtmano bhavyamiha loke paratra ca ॥ 46 ॥

एते लोकाः पुण्यकृतामन्नदानां महाप्रभाः ॥ तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर्ध्रुवम् ॥ ४७ ॥

ete lokAH puNyakRtAmannadAnAM mahAprabhAH ॥ tasmAdannaM vizeSeNa dAtavyaM mAnavairdhruvam ॥ 47 ॥

अन्नं प्रजापतिस्साक्षादन्नं विष्णुस्स्वयं हरः ॥ तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ ४८ ॥

annaM prajApatissAkSAdannaM viSNussvayaM haraH ॥ tasmAdannasamaM dAnaM na bhUtaM na bhaviSyati ॥ 48 ॥

कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चादन्नदो भवेत् ॥ विमुक्तस्सर्वपापेभ्यस्स्वर्गलोकं स गच्छति ॥ ४९ ॥

kRtvApi sumahatpApaM yaH pazcAdannado bhavet ॥ vimuktassarvapApebhyassvargalokaM sa gacchati ॥ 49 ॥

अन्नपानाश्वगोवस्त्रशय्याच्छत्रासनानि च ॥ प्रेतलोके प्रशस्तानि दानान्यष्टौ विशेषतः ॥ ५० ॥

annapAnAzvagovastrazayyAcchatrAsanAni ca ॥ pretaloke prazastAni dAnAnyaSTau vizeSataH ॥ 50 ॥

एवं दानविशेषेण धर्मराजपुरं नरः ॥ यस्माद्याति विमानेन तस्माद्दानं समाचरेत् ॥ ५१ ॥

evaM dAnavizeSeNa dharmarAjapuraM naraH ॥ yasmAdyAti vimAnena tasmAddAnaM samAcaret ॥ 51 ॥

एतदाख्यानमनघमन्नदानप्रभावतः ॥ यः पठेत्पाठयेदन्यान्स समृद्धः प्रजायते ॥ ५२ ॥

etadAkhyAnamanaghamannadAnaprabhAvataH ॥ yaH paThetpAThayedanyAnsa samRddhaH prajAyate ॥ 52 ॥

शृणुयाच्छ्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्यो महामुने ॥। अक्षय्यमन्नदानं च पितॄणामुपतिष्ठति॥ ५३॥

zRNuyAcchrAvayecchrAddhe brAhmaNAnyo mahAmune ॥। akSayyamannadAnaM ca pitRRNAmupatiSThati॥ 53॥