सनत्कुमार उवाच ॥ अथ पापैर्नरा यांति यमलोकं चतुर्विधैः ॥ संत्रासजननं घोरं विवशास्सर्वदेहिनः ॥ १॥

sanatkumAra uvAca ॥ atha pApairnarA yAMti yamalokaM caturvidhaiH ॥ saMtrAsajananaM ghoraM vivazAssarvadehinaH ॥ 1॥

गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः ॥ स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुषु॥ २॥

garbhasthairjAyamAnaizca bAlaistaruNamadhyamaiH ॥ strIpunnapuMsakairjIvairjJAtavyaM sarvajaMtuSu॥ 2॥

शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते ॥ चित्रगुप्तादिभिस्सर्वैर्वसिष्ठप्रमुखैस्तथा ॥ ३ ॥

zubhAzubhaphalaM cAtra dehinAM saMvicAryate ॥ citraguptAdibhissarvairvasiSThapramukhaistathA ॥ 3 ॥

न केचित्प्राणिनस्संति ये न यांति यमक्षयम् ॥ अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्य्यताम् ॥ ४ ॥

na kecitprANinassaMti ye na yAMti yamakSayam ॥ avazyaM hi kRtaM karma bhoktavyaM tadvicAryyatAm ॥ 4 ॥

तत्र ये शुभकर्माणस्सौम्यचित्ता दयान्विताः ॥ ते नरा यांति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम् ॥ ५॥

tatra ye zubhakarmANassaumyacittA dayAnvitAH ॥ te narA yAMti saumyena pUrvaM yamaniketanam ॥ 5॥

ये पुनः पापकर्म्माणः पापा दानविवर्जिताः ॥ ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन यमालयम् ॥ ६॥

ye punaH pApakarmmANaH pApA dAnavivarjitAH ॥ te ghoreNa pathA yAMti dakSiNena yamAlayam ॥ 6॥

षडशीतिसहस्राणि योजनानामतीत्य तत् ॥ वैवस्वतपुरं ज्ञेयं नानारूपमवस्थितम् ॥ ७ ॥

SaDazItisahasrANi yojanAnAmatItya tat ॥ vaivasvatapuraM jJeyaM nAnArUpamavasthitam ॥ 7 ॥

समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम्॥ पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम् ॥ ८ ॥

samIpasthamivAbhAti narANAM puNyakarmaNAm॥ pApinAmatidUrasthaM pathA raudreNa gacchatAm ॥ 8 ॥

तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्कराविचितेन च ॥ क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च॥ ९॥

tIkSNakaMTakayuktena zarkarAvicitena ca ॥ kSuradhArAnibhaistIkSNaiH pASANai racitena ca॥ 9॥

क्वचित्पंकेन महता उरुतोकैश्च पातकैः ॥ लोहसूचीनिभैर्दर्भैस्सम्पन्नेन पथा क्वचित्॥ १०॥

kvacitpaMkena mahatA urutokaizca pAtakaiH ॥ lohasUcInibhairdarbhaissampannena pathA kvacit॥ 10॥

तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः ॥ प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः ॥ ११॥

taTaprAyAtiviSamaiH parvatairvRkSasaMkulaiH ॥ prataptAMgArayuktena yAMti mArgeNa duHkhitAH ॥ 11॥

क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैस्सुदुष्करैः ॥ सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः॥ १२॥

kvacidviSamagartaizca kvacilloSTaissuduSkaraiH ॥ sutaptavAlukAbhizca tathA tIkSNaizca zaMkubhiH॥ 12॥

अनेक शाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित्॥ कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्॥ १३॥

aneka zAkhAvitatairvyAptaM vaMzavanaiH kvacit॥ kaSTena tamasA mArge nAnAlambena kutracit॥ 13॥

अयश्शृंगाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः ॥ क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च ॥ १४॥

ayazzRMgATakaistIkSNaiH kvaciddAvAgninA punaH ॥ kvacittaptazilAbhizca kvacidvyAptaM himena ca ॥ 14॥

क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतः प्रवेशया ॥ क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना ॥ १५ ॥

kvacidvAlukayA vyAptamAkaMThAMtaH pravezayA ॥ kvacidduSTAmbunA vyAptaM kvacicca kariSAgninA ॥ 15 ॥

॥ क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः ॥ क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा॥ १६॥

॥ kvacitsiMhairvRkairvyAghrairmazakaizca sudAruNaiH ॥ kvacinmahAjalaukAbhiH kvaciccAjagaraistathA॥ 16॥

मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः ॥ मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः ॥ १७ ॥

makSikAbhizca raudrAbhiH kvacitsarpairviSolbaNaiH ॥ mattamAtaMgayUthaizca balonmattaiH pramAthibhiH ॥ 17 ॥

पंथानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः॥ तीक्ष्णशृंगैश्च महिषैस्सर्वभूतैश्च श्वापदैः ॥ १८ ॥

paMthAnamullikhadbhizca sUkaraistIkSNadaMSTribhiH॥ tIkSNazRMgaizca mahiSaissarvabhUtaizca zvApadaiH ॥ 18 ॥

डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः ॥ व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि ॥ १९॥

DAkinIbhizca raudrAbhirvikarAlaizca rAkSasaiH ॥ vyAdhibhizca mahAghoraiH pIDyamAnA vrajaMti hi ॥ 19॥

महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना ॥ महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः ॥ २० ॥

mahAdhUlivimizreNa mahAcaNDena vAyunA ॥ mahApASANavarSeNa hanyamAnA nirAzrayAH ॥ 20 ॥

क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च ॥ महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः ॥ २१ ॥

kvacidvidyutprapAtena dahyamAnA vrajanti ca ॥ mahatA bANavarSeNa vidhyamAnAzca sarvataH ॥ 21 ॥

पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः ॥ प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमानाश्च संति हि ॥ २२॥

patadbhirvajrapAtaizca ulkApAtaizca dAruNaiH ॥ pradIptAMgAravarSeNa dahyamAnAzca saMti hi ॥ 22॥

महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च॥ महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यंते च मुहुर्मुहुः॥ २३॥

mahatA pAMsuvarSeNa pUryamANA rudaMti ca॥ mahAmegharavairghoraistrasyaMte ca muhurmuhuH॥ 23॥

निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः ॥ महाक्षाराम्बुधाराभिस्सिच्यमाना व्रजंति च ॥ २४ ॥

nizitAyudhavarSeNa bhidyamAnAzca sarvataH ॥ mahAkSArAmbudhArAbhissicyamAnA vrajaMti ca ॥ 24 ॥

महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च ॥ समंताद्बाध्यमानाश्च शुष्यंते संकुचन्ति च ॥ २५ ॥

mahIzItena marutA rUkSeNa paruSeNa ca ॥ samaMtAdbAdhyamAnAzca zuSyaMte saMkucanti ca ॥ 25 ॥

इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च ॥ निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः ॥ २६ ॥

itthaM mArgeNa raudreNa pAtheyarahitena ca ॥ nirAlambena durgeNa nirjalena samaMtataH ॥ 26 ॥

विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च ॥ तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च॥ २७॥

viSameNaiva mahatA nirjanApAzrayeNa ca ॥ tamorUpeNa kaSTena sarvaduSTAzrayeNa ca॥ 27॥

नीयंते देहिनस्सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः ॥ यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात् ॥ २८ ॥

nIyaMte dehinassarve ye mUDhAH pApakarmiNaH ॥ yamadUtairmahAghoraistadAjJAkAribhirbalAt ॥ 28 ॥

एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः ॥ शोचंतस्स्वानि कर्म्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः ॥ २९ ॥

ekAkinaH parAdhInA mitrabandhuvivarjitAH ॥ zocaMtassvAni karmmANi rudaMtazca muhurmuhuH ॥ 29 ॥

प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः ॥ असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः ॥ ३०॥

pretA bhUtvA vivastrAzca zuSkakaMThauSThatAlukAH ॥ asaumyA bhayabhItAzca dahyamAnAH kSudhAnvitAH ॥ 30॥

बद्धाश्शृंखलया केचिदुत्ता नपादका नराः ॥ कृष्यंते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः ॥ ३१ ॥

baddhAzzRMkhalayA keciduttA napAdakA narAH ॥ kRSyaMte kRSyamANAzca yamadUtairbalotkaTaiH ॥ 31 ॥

उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः ॥ केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना ॥ ३२ ॥

urasAdhomukhAzcAnye ghRSyamANAssuduHkhitAH ॥ kezapAzani baMdhena saMskRSyaMte ca rajjunA ॥ 32 ॥

ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः ॥ उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना ॥ ३३ ॥

lalATe cAMkuzenAnye bhinnA duSyaMti dehinaH ॥ uttAnAH kaMTakapathA kvacidaMgAravartmanA ॥ 33 ॥

पश्चाद्बाहुनिबद्धाश्च जठरेण प्रपीडिताः ॥ पूरिताश्शृंखलाभिश्च हस्तयोश्च सुकीलिताः ॥ ३४ ॥

pazcAdbAhunibaddhAzca jaThareNa prapIDitAH ॥ pUritAzzRMkhalAbhizca hastayozca sukIlitAH ॥ 34 ॥

ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः ॥ जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते ॥ ३५ ॥

grIvApAzena kRSyaMte prayAMtyanye suduHkhitAH ॥ jihvAMkuzapravezena rajjvAkRSyanta eva te ॥ 35 ॥

नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे ॥ भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः ॥ ३६ ॥

nAsAbhedena rajjvA ca tvAkRzyante tathApare ॥ bhinnAH kapolayo rajjvAkRSyaMte'nye tathauSThayoH ॥ 36 ॥

छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः ॥ संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः ॥ ३७ ॥

chinnAgrapAdahastAzca cchinnakarNoSThanAsikAH ॥ saMchinnaziznavRSaNAH chinnabhinnAMgasaMdhayaH ॥ 37 ॥

आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः ॥ इतश्चेतश्च धावंतः क्रंदमाना निराश्रयाः ॥ ३८ ॥

AbhidyamAnAH kuMtaizca bhidyamAnAzca sAyakaiH ॥ itazcetazca dhAvaMtaH kraMdamAnA nirAzrayAH ॥ 38 ॥

मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः ॥ कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः ॥ ३९॥

mudgarairlohadaNDaizca hanyamAnA muhurmuhuH ॥ kaMTakairvividhairghorairjvalanArkasamaprabhaiH ॥ 39॥

भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् ॥ शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः ॥ ४० ॥

bhindipAlairvibhiyaMte sravataH pUyazoNitam ॥ zakRtA kRmidigdhAzca nIyaMte vivazA narAH ॥ 40 ॥

याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः ॥ छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः ॥ ४१॥

yAcamAnAzca salilamannaM vApi bubhukSitAH ॥ chAyAM prArthayamAnAzca zItArtAzcAnalaM punaH ॥ 41॥

दानहीनाः प्रयांत्येवं प्रार्थयंतस्सुखं नराः ॥ गृहीतदान पाथेयास्सुखं यांति यमालयम् ॥ ४२ ॥

dAnahInAH prayAMtyevaM prArthayaMtassukhaM narAH ॥ gRhItadAna pAtheyAssukhaM yAMti yamAlayam ॥ 42 ॥

एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा ॥ प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः ॥ ४३ ॥

evaM nyAyena kaSTena prAptAH pretapuraM yadA ॥ prajJApitAstato dUtairnivezyaMte yamAgrataH ॥ 43 ॥

तत्र ये शुभकर्म्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः ॥ स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च ॥ ४४॥

tatra ye zubhakarmmANastAMstu sammAnayedyamaH ॥ svAgatAsanadAnena pAdyArghyeNa priyeNa ca ॥ 44॥

धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः ॥ यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिस्सुकृतं कृतम् ॥ ४५॥

dhanyA yUyaM mahAtmAno nigamoditakAriNaH ॥ yaizca divyasukhArthAya bhavadbhissukRtaM kRtam ॥ 45॥

दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् ॥ स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्॥ ४६॥

divyaM vimAnamAruhya divyastrIbhogabhUSitam ॥ svargaM gacchadhvamamalaM sarvakAmasamanvitam॥ 46॥

तत्र भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् ॥ यत्किंचिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ॥ ४७॥

tatra bhuktvA mahAbhogAnaMte puNyasya saMkSayAt ॥ yatkiMcidalpamazubhaM punastadiha bhokSyatha॥ 47॥

धर्म्मात्मानो नरा ये च मित्रभूत्वा इवात्मनः ॥ सौम्यं सुखं प्रपश्यंति धर्मराजत्वमेव च ॥ ४८॥

dharmmAtmAno narA ye ca mitrabhUtvA ivAtmanaH ॥ saumyaM sukhaM prapazyaMti dharmarAjatvameva ca ॥ 48॥

ये पुनः क्रूरकर्म्माणस्ते पश्यंति भयानकम् ॥ दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम् ॥ ४९॥

ye punaH krUrakarmmANaste pazyaMti bhayAnakam ॥ daMSTrAkarAlavadanaM bhRkuTIkuTilekSaNam ॥ 49॥

ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् ॥ अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम्॥ ५०॥

UrdhvakezaM mahAzmazrumUrdhvaprasphuritAdharam ॥ aSTAdazabhujaM kruddhaM nIlAMjanacayopamam॥ 50॥

सर्वायुधोद्धतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् ॥ महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्॥ ५१॥

sarvAyudhoddhatakaraM sarvadaNDena tarjayan ॥ mahAmahiSamArUDhaM dIptAgnisamalocanam॥ 51॥

रक्तमाल्यांबरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम्॥ प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम् ॥ ५२॥

raktamAlyAMbaradharaM mahAmerumivocchritam॥ pralayAmbudanirghoSaM pibanniva mahodadhim ॥ 52॥

ग्रसंतमिव शैलेन्द्रमुद्गिरंतमिवानलम् ॥ मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः ॥ ५३॥

grasaMtamiva zailendramudgiraMtamivAnalam ॥ mRtyuzcaiva samIpasthaH kAlAnalasamaprabhuH ॥ 53॥

कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः ॥ मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा ॥ ५४॥

kAlazcAMjanasaMkAzaH kRtAMtazca bhayAnakaH ॥ mArIcogramahAmArI kAlarAtrizca dAruNA ॥ 54॥

विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः ॥ शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिपाणयः ॥ ५५॥

vividhA vyAdhayaH kuSThA nAnArUpA bhayAvahAH ॥ zaktizUlAMkuzadharAH pAzacakrAsipANayaH ॥ 55॥

वजतुंडधरा रुद्रा क्षुरतूणधनुर्द्धराः॥ नानायुधधरास्सर्वे महावीरा भयंकराः॥ ५६॥

vajatuMDadharA rudrA kSuratUNadhanurddharAH॥ nAnAyudhadharAssarve mahAvIrA bhayaMkarAH॥ 56॥

असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः ॥ सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः ॥ ५७ ॥

asaMkhyAtA mahAvIrAH kAlAJjanasamaprabhAH ॥ sarvAyudhodyatakarA yamadUtA bhayAnakAH ॥ 57 ॥

अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् ॥ यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम् ॥ ५८ ॥

anena paricAreNa vRtaM taM ghoradarzanam ॥ yamaM pazyaMti pApiSThAzcitraguptaM ca bhISaNam ॥ 58 ॥

निर्भर्त्सयति चात्यंतं यमस्तान्पापकर्म्मणः ॥ चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्म्मवाक्यैः प्रबोधयेत् ॥ ५९ ॥

nirbhartsayati cAtyaMtaM yamastAnpApakarmmaNaH ॥ citraguptazca bhagavAndharmmavAkyaiH prabodhayet ॥ 59 ॥