नन्दीश्वर उवाच॥ सनत्कुमार सुप्रीत्या शिवस्य परमात्मनः ॥ अवतारं शृणु विभोर्जटिलाह्वं सुपावनम्। ॥ १॥

nandIzvara uvAca॥ sanatkumAra suprItyA zivasya paramAtmanaH ॥ avatAraM zRNu vibhorjaTilAhvaM supAvanam। ॥ 1॥

पुरा सती दक्षकन्या त्यक्त्वा देहं पितुर्मखे ॥ स्वपित्राऽनादृता जज्ञे मेनायां हिमभूधरात्॥ २॥

purA satI dakSakanyA tyaktvA dehaM piturmakhe ॥ svapitrA'nAdRtA jajJe menAyAM himabhUdharAt॥ 2॥

सा गत्वा गहनेऽरण्ये तेपे सुवि मलं तपः ॥ शंकरम्पतिमिच्छन्ती सखीभ्यां संयुता शिवा॥ ३ ॥

sA gatvA gahane'raNye tepe suvi malaM tapaH ॥ zaMkarampatimicchantI sakhIbhyAM saMyutA zivA॥ 3 ॥

तत्तपःसुपरीक्षार्थं सप्तर्षीन्प्रैषयच्छिवः॥ तपःस्थानं तु पार्वत्या नानालीलाविशारदः ॥ ४॥

tattapaHsuparIkSArthaM saptarSInpraiSayacchivaH॥ tapaHsthAnaM tu pArvatyA nAnAlIlAvizAradaH ॥ 4॥

ते गत्वा तत्र मुनयः परीक्षां चक्रुरादरात् ॥ तस्याः सुयत्नतो नैव समर्था ह्यभवंश्च ते ॥ ५॥

te gatvA tatra munayaH parIkSAM cakrurAdarAt ॥ tasyAH suyatnato naiva samarthA hyabhavaMzca te ॥ 5॥

तत्रागत्य शिवं नत्वा वृत्तान्तं च निवेद्य तत्॥ तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात् ॥ ६॥

tatrAgatya zivaM natvA vRttAntaM ca nivedya tat॥ tadAjJAM samanuprApya svarlokaM jagmurAdarAt ॥ 6॥

गतेषु मुनिषु स्वस्थानं शंकरः स्वयम्॥ परीक्षितुं शिवावृत्तमैच्छत्सूतिकरः प्रभुः॥ ७॥

gateSu muniSu svasthAnaM zaMkaraH svayam॥ parIkSituM zivAvRttamaicchatsUtikaraH prabhuH॥ 7॥

सुप्रसन्नस्तपस्वीच्छाशमनादयमीश्वरः॥ ब्रह्मचर्य्यस्वरूपोऽभूत्तदाद्भुततरः प्रभुः॥ ८॥

suprasannastapasvIcchAzamanAdayamIzvaraH॥ brahmacaryyasvarUpo'bhUttadAdbhutataraH prabhuH॥ 8॥

अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा॥ प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दण्डी छत्री महोज्जलः॥ ९॥

atIva sthaviro vipradehadhArI svatejasA॥ prajvalanmanasA hRSTo daNDI chatrI mahojjalaH॥ 9॥

धृत्वैवं जटिलं रूपं जगाम गिरिजावनम्॥ अतिप्रीतियुतः शम्भुश्शङ्करो भक्तवत्सलः॥ १०॥

dhRtvaivaM jaTilaM rUpaM jagAma girijAvanam॥ atiprItiyutaH zambhuzzaGkaro bhaktavatsalaH॥ 10॥

तत्रापश्यस्त्थितान्देवीं सखीभिः परिवारिताम्॥ वेदिकोपरि शुद्धान्तां शिवामिव विधोः कलाम् ॥ ११॥

tatrApazyastthitAndevIM sakhIbhiH parivAritAm॥ vedikopari zuddhAntAM zivAmiva vidhoH kalAm ॥ 11॥

शंभुर्निरीक्ष्य तान्देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान्॥ उपकण्ठं ययौ प्रीत्या चोत्सुकी भक्तवत्सलः॥ १२॥

zaMbhurnirIkSya tAndevIM brahmacArisvarUpavAn॥ upakaNThaM yayau prItyA cotsukI bhaktavatsalaH॥ 12॥

आगतं सा तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम्॥ अंगेषु लोमशं शान्तं दण्डचर्मसमन्वितम् ॥ १३॥

AgataM sA tadA dRSTvA brAhmaNaM tejasAdbhutam॥ aMgeSu lomazaM zAntaM daNDacarmasamanvitam ॥ 13॥

ब्रह्मचर्य्यधरं वृद्धं जटिलं सकमण्डलुम्॥ अपूजयत्परप्रीत्या सर्वपूजोपहारकैः॥ १४॥

brahmacaryyadharaM vRddhaM jaTilaM sakamaNDalum॥ apUjayatparaprItyA sarvapUjopahArakaiH॥ 14॥

ततस्ता पार्वतीदेवी पूजितं परया मुदा ॥ कुशलं पर्यपृच्छत्तं ब्रह्मचारिणमादरात् ॥ १५॥

tatastA pArvatIdevI pUjitaM parayA mudA ॥ kuzalaM paryapRcchattaM brahmacAriNamAdarAt ॥ 15॥

ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः॥ इद्ं वनं भासयसि वद वेदविदां वर॥ १६॥

brahmacArisvarUpeNa kastvaM hi kuta AgataH॥ idM vanaM bhAsayasi vada vedavidAM vara॥ 16॥

नन्दीश्वर उवाच॥ इति पृष्टस्तु पार्वत्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ॥ प्रत्युवाच द्रुतम्प्रीत्या शिवाभावपरीक्षया ॥ १७ ॥

nandIzvara uvAca॥ iti pRSTastu pArvatyA brahmacArI sa vai dvijaH ॥ pratyuvAca drutamprItyA zivAbhAvaparIkSayA ॥ 17 ॥

ब्रह्मचार्य्युवाच ॥ अहमिच्छाभिगामी च ब्रह्मचारी द्विजोस्मि वै ॥ तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः ॥ १८॥

brahmacAryyuvAca ॥ ahamicchAbhigAmI ca brahmacArI dvijosmi vai ॥ tapasvI sukhado'nyeSAmupakArI na saMzayaH ॥ 18॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्युक्त्वा ब्रह्मचारी स शंकरो भक्तवत्सलः ॥ । तस्थिवानुपकण्ठं स गोपायन्रूपमात्मनः ॥ १९ ॥

nandIzvara uvAca ॥ ityuktvA brahmacArI sa zaMkaro bhaktavatsalaH ॥ । tasthivAnupakaNThaM sa gopAyanrUpamAtmanaH ॥ 19 ॥

ब्रह्मचार्य्युवाच ॥ किम्ब्रवीमि महादेवि कथनीयन्न विद्यते ॥ महानर्थकरं वृत्तं दृश्यते विकृतं महत् ॥ २०॥

brahmacAryyuvAca ॥ kimbravImi mahAdevi kathanIyanna vidyate ॥ mahAnarthakaraM vRttaM dRzyate vikRtaM mahat ॥ 20॥

नवे वयसि सद्भोगसाधने सुखकारणे ॥ महोपचारसद्भोगैर्वृथैव त्वं तपस्यसि॥ २१॥

nave vayasi sadbhogasAdhane sukhakAraNe ॥ mahopacArasadbhogairvRthaiva tvaM tapasyasi॥ 21॥

का त्वं कस्यासि तनया किमर्थं विजने वने ॥ तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रयतात्मभिः ॥ २२ ॥

kA tvaM kasyAsi tanayA kimarthaM vijane vane ॥ tapazcarasi durdharSaM munibhiH prayatAtmabhiH ॥ 22 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य परमेश्वरी ॥ उवाच वचनं प्रीत्या ब्रह्मचारिणमुत्तमम्॥ २३॥

nandIzvara uvAca ॥ iti tadvacanaM zrutvA prahasya paramezvarI ॥ uvAca vacanaM prItyA brahmacAriNamuttamam॥ 23॥

पार्वत्युवाच ॥ शृणु विप्र ब्रह्मचारिन्मदवृत्तमखिलं मुने॥ जन्म मे भारते वर्षे साम्प्रतं हिमवद्गृहे ॥ २४ ॥

pArvatyuvAca ॥ zRNu vipra brahmacArinmadavRttamakhilaM mune॥ janma me bhArate varSe sAmprataM himavadgRhe ॥ 24 ॥

पूर्वं दक्षगृहे जन्म सती शङ्करकामिनी ॥ योगेन त्यक्तदेहाहं तातेन पतिनिन्दिना ॥ २५ ॥

pUrvaM dakSagRhe janma satI zaGkarakAminI ॥ yogena tyaktadehAhaM tAtena patinindinA ॥ 25 ॥

अत्र जन्मनि संप्राप्य सुपुण्येन शिवो द्विज ॥ मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्वा मन्मथं स जगाम ह॥ २६॥

atra janmani saMprApya supuNyena zivo dvija ॥ mAM tyaktvA bhasmasAtkRtvA manmathaM sa jagAma ha॥ 26॥

प्रयाते शङ्करे तापाद्व्रीडिताहं पितुर्गृहात् ॥ आगच्छमत्र तपसे गुरुवाक्येन संयता ॥ २७॥

prayAte zaGkare tApAdvrIDitAhaM piturgRhAt ॥ Agacchamatra tapase guruvAkyena saMyatA ॥ 27॥

मनसा वचसा साक्षात्कर्मणा पतिभावतः ॥ सत्यम्ब्रवीमि नोऽसत्यं संवृतः शङ्करो मया ॥ २८ ॥

manasA vacasA sAkSAtkarmaNA patibhAvataH ॥ satyambravImi no'satyaM saMvRtaH zaGkaro mayA ॥ 28 ॥

जानामि दुर्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् ॥ तथापि मनसौत्सुक्यात्तप्यते मे तपोऽधुना॥ २९॥

jAnAmi durlabhaM vastu kathamprApyaM mayA bhavet ॥ tathApi manasautsukyAttapyate me tapo'dhunA॥ 29॥

हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान्विष्णुम्ब्रह्माणमप्यहम्॥ पतिम्पिनाकपाणिं वै प्राप्तुमिच्छामि सत्यतः॥ ३०॥

hitvendrapramukhAndevAnviSNumbrahmANamapyaham॥ patimpinAkapANiM vai prAptumicchAmi satyataH॥ 30॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्या हि सुनिश्चितम्॥ मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१॥

nandIzvara uvAca ॥ ityevaM vacanaM zrutvA pArvatyA hi sunizcitam॥ mune sa jaTilo rudro vihasanvAkyamabravIt ॥ 31॥

जटिल उवाच ॥ हिमाचलसुते देवि का बुद्धिः स्वीकृता त्वया ॥ रुद्रार्थं विबुधान्हित्वा करोषि विपुलन्तपः ॥ ३२॥

jaTila uvAca ॥ himAcalasute devi kA buddhiH svIkRtA tvayA ॥ rudrArthaM vibudhAnhitvA karoSi vipulantapaH ॥ 32॥

जानाम्यहं च तं रुद्रं शृणु त्वम्प्रवदामि ते॥ वृषध्वजस्स रुद्रो हि विकृतात्मा जटाधरः॥ ३३॥

jAnAmyahaM ca taM rudraM zRNu tvampravadAmi te॥ vRSadhvajassa rudro hi vikRtAtmA jaTAdharaH॥ 33॥

एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः ॥ तस्मात्त्वं तेन रुद्रेण मनो योक्तुं न चार्हसि ॥ ३४॥

ekAkI ca sadA nityaM virAgI ca vizeSataH ॥ tasmAttvaM tena rudreNa mano yoktuM na cArhasi ॥ 34॥

सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च। मह्यं न रोचते ह्येतद्यदीच्छसि तथा कुरु ॥ ३५॥

sarvaM viruddhaM rUpAdi tava devi harasya ca। mahyaM na rocate hyetadyadIcchasi tathA kuru ॥ 35॥

नन्दीश्वर उवाच॥ इत्युक्त्वा च पुना रुद्रो ब्रह्मचारिस्वरूपवान्॥ निनिन्द बहुधात्मानं तदग्रे तां परीक्षितुम्॥ ३६॥

nandIzvara uvAca॥ ityuktvA ca punA rudro brahmacArisvarUpavAn॥ nininda bahudhAtmAnaM tadagre tAM parIkSitum॥ 36॥

तच्छ्रुत्वा पार्वती देवी विप्रवाक्यं दुरासदम्॥ प्रत्युवाच महाक्रुद्धा शिवनिन्दापरं च तम्॥ ३७॥

tacchrutvA pArvatI devI vipravAkyaM durAsadam॥ pratyuvAca mahAkruddhA zivanindAparaM ca tam॥ 37॥

एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिद्धन्यो भविष्यति ॥ परन्तु सकलं ज्ञातमवध्यो दृश्यतेऽधुना ॥ ३८॥

etAvaddhi mayA jJAtaM kazciddhanyo bhaviSyati ॥ parantu sakalaM jJAtamavadhyo dRzyate'dhunA ॥ 38॥

ब्रह्मचारिस्वरूपेण कश्चित्त्वं धूर्त आगतः ॥ शिवनिन्दा कृता मूढ त्वया मन्युरभून्मम ॥ ३९॥

brahmacArisvarUpeNa kazcittvaM dhUrta AgataH ॥ zivanindA kRtA mUDha tvayA manyurabhUnmama ॥ 39॥

शिवं त्वं च न जानासि शिवात्त्वं हि बहिर्मुखः ॥ त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्तापयुताऽभवम् ॥ ४०॥

zivaM tvaM ca na jAnAsi zivAttvaM hi bahirmukhaH ॥ tvatpUjA ca kRtA yanme tasmAttApayutA'bhavam ॥ 40॥

शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान्॥ आजन्मसंचितं पुण्यं तस्य भस्मीभवत्युत ॥ ४१॥

zivanindAM karotIha tattvamajJAya yaH pumAn॥ AjanmasaMcitaM puNyaM tasya bhasmIbhavatyuta ॥ 41॥

शिवविद्वेषिणं स्पृष्ट्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ ४२॥

zivavidveSiNaM spRSTvA prAyazcittaM samAcaret ॥ 42॥

रे रे दुष्ट त्वया प्रोक्तमहं जानामि शंकरम्॥ निश्चयेन न विज्ञातः शिव एव परः प्रभुः ॥ ४३॥

re re duSTa tvayA proktamahaM jAnAmi zaMkaram॥ nizcayena na vijJAtaH ziva eva paraH prabhuH ॥ 43॥

यथा तथा भवेद्रुद्रो मायया बहुरूपवान् ॥ ममाभीष्टप्रदोऽत्यन्तं निर्विकारः सताम्प्रियः ॥ ४४ ॥

yathA tathA bhavedrudro mAyayA bahurUpavAn ॥ mamAbhISTaprado'tyantaM nirvikAraH satAmpriyaH ॥ 44 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्युक्त्वा तं शिवा देवी शिवतत्त्वं जगाद सा ॥ यत्र ब्रह्मतया रुद्रः कथ्यते निर्गुणोऽव्ययः ॥ ४५॥

nandIzvara uvAca ॥ ityuktvA taM zivA devI zivatattvaM jagAda sA ॥ yatra brahmatayA rudraH kathyate nirguNo'vyayaH ॥ 45॥

तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः॥ पुनर्वचनमादातुं यावदेव प्रचक्रमे ॥ ४६॥

tadAkarNya vaco devyA brahmacArI sa vai dvijaH॥ punarvacanamAdAtuM yAvadeva pracakrame ॥ 46॥

प्रोवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयान्द्रुतम् ॥ शिवासक्तमनोवृत्तिः शिवनिन्दापराङ्मुखी॥ ४७॥

provAca girijA tAvatsvasakhIM vijayAndrutam ॥ zivAsaktamanovRttiH zivanindAparAGmukhI॥ 47॥

गिरिजोवाच॥ वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः ॥ पुनर्वक्तुमनाश्चायं शिवनिन्दां करिष्यति ॥ ४८॥

girijovAca॥ vAraNIyaH prayatnena sakhyayaM hi dvijAdhamaH ॥ punarvaktumanAzcAyaM zivanindAM kariSyati ॥ 48॥

न केवलं भवेत्पापं निन्दाकर्तुः शिवस्य हि ॥ यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक्स भवेदिह ॥ ४९॥

na kevalaM bhavetpApaM nindAkartuH zivasya hi ॥ yo vai zRNoti tannindAM pApabhAksa bhavediha ॥ 49॥

शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः॥ ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्॥ ५०॥

zivanindAkaro vadhyassarvathA zivakiMkaraiH॥ brAhmaNazcetsa vai tyAjyo gantavyaM tatsthalAddrutam॥ 50॥

अयन्दुष्टः पुनर्निंदां करिष्यति शिवस्य हि ॥ ब्राह्मणत्वादवध्यश्च त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा ॥ ५१ ॥

ayanduSTaH punarniMdAM kariSyati zivasya hi ॥ brAhmaNatvAdavadhyazca tyAjyo'dRzyazca sarvathA ॥ 51 ॥

स्थलमेतद्द्रुतं हित्वा यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् ॥ यथा संभाषणं न स्यादनेनाविदुषा पुनः ॥ ५२ ॥

sthalametaddrutaM hitvA yAsyAmo'nyatra mA ciram ॥ yathA saMbhASaNaM na syAdanenAviduSA punaH ॥ 52 ॥

॥ नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्युक्त्वा चोमया यावत्पदमुत्क्षिप्यते मुने ॥ असौ तावच्छिवः साक्षादाललम्बे पटं स्वयम्॥ ५३॥

॥ nandIzvara uvAca ॥ ityuktvA comayA yAvatpadamutkSipyate mune ॥ asau tAvacchivaH sAkSAdAlalambe paTaM svayam॥ 53॥

कृत्वा स्वरूपं दिव्यं च शिवाध्यानं यथा तथा॥ दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखी शिवः ॥ ५४॥

kRtvA svarUpaM divyaM ca zivAdhyAnaM yathA tathA॥ darzayitvA zivAyai tAmuvAcAvAGmukhI zivaH ॥ 54॥

शिव उवाच॥ कुत्र त्वं यासि मां हित्वा न त्वन्त्याज्या मया शिवे॥ मया परीक्षितासि त्वं दृढभक्तासि मेऽनघे ॥ ५५॥

ziva uvAca॥ kutra tvaM yAsi mAM hitvA na tvantyAjyA mayA zive॥ mayA parIkSitAsi tvaM dRDhabhaktAsi me'naghe ॥ 55॥

ब्रह्मचारिस्वरूपेण भावमिच्छुस्त्वदीयकम्॥ तवोपकण्ठमागत्य प्रावोचं विविधं वचः॥ ५६॥

brahmacArisvarUpeNa bhAvamicchustvadIyakam॥ tavopakaNThamAgatya prAvocaM vividhaM vacaH॥ 56॥

प्रसन्नोस्मि दृढं भक्त्या शिवे तव विशेषतः॥ चित्तेप्सितं वरं ब्रूहि नादेयं विद्यते तव॥ ५७॥

prasannosmi dRDhaM bhaktyA zive tava vizeSataH॥ cittepsitaM varaM brUhi nAdeyaM vidyate tava॥ 57॥

अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः प्रेमनिर्भरे॥ कृतोऽस्मि तव सौन्दर्य्यात्क्षण एको युगायते॥ ५८॥

adyaprabhRti te dAsastapobhiH premanirbhare॥ kRto'smi tava saundaryyAtkSaNa eko yugAyate॥ 58॥

त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी ॥ एहि प्रिये त्वया साकं द्रुतं यामि स्वकं गिरिम्॥ ५९॥

tyajyatAM ca tvayA lajjA mama patnI sanAtanI ॥ ehi priye tvayA sAkaM drutaM yAmi svakaM girim॥ 59॥

इत्युक्तवति देवेशे शिवाति मुदमाप सा ॥ तपोदुःखन्तु यत्सर्वं तज्जहौ द्रुतमेव हि ॥ ६०॥

ityuktavati deveze zivAti mudamApa sA ॥ tapoduHkhantu yatsarvaM tajjahau drutameva hi ॥ 60॥

ततः प्रहृष्टा सा दृष्ट्वा दिव्यरूपं शिवस्य तत्॥ प्रत्युवाच प्रभुं प्रीत्या लज्जयाधो मुखी शिवा ॥ ६१ ॥

tataH prahRSTA sA dRSTvA divyarUpaM zivasya tat॥ pratyuvAca prabhuM prItyA lajjayAdho mukhI zivA ॥ 61 ॥

शिवोवाच ॥ यदि प्रसन्नो देवेश करोषि च कृपां मयि ॥ पतिर्मे भव देवेश इत्युक्तश्शिवया शिवः ॥ ६२ ॥

zivovAca ॥ yadi prasanno deveza karoSi ca kRpAM mayi ॥ patirme bhava deveza ityuktazzivayA zivaH ॥ 62 ॥

गृहीत्वा विधिवत्पाणिं कैलासं स तया ययौ ॥ पतिं तं गिरिजा प्राप्य देवकार्यं चकार सा ॥ ६३॥

gRhItvA vidhivatpANiM kailAsaM sa tayA yayau ॥ patiM taM girijA prApya devakAryaM cakAra sA ॥ 63॥

इति प्रोक्तस्तु ते तात ब्रह्मचारि स्वरूपकः ॥ शिवावतारो हि मया शिवाभावपरीक्षकः ॥ ६४ ॥

iti proktastu te tAta brahmacAri svarUpakaH ॥ zivAvatAro hi mayA zivAbhAvaparIkSakaH ॥ 64 ॥

इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतं मया ॥ य एतच्छृणुयात्प्रीत्या सुखी गतिमाप्नुयात् ॥ ६५॥

idamAkhyAnamanaghaM paramaM vyAhRtaM mayA ॥ ya etacchRNuyAtprItyA sukhI gatimApnuyAt ॥ 65॥