नन्दीश्वर उवाच ॥ सनत्कुमार शम्भोस्त्ववतारं परमं शृणु ॥ नभगज्ञानदं कृष्णदर्शनाह्वयमुत्तमम् ॥ १ ॥

nandIzvara uvAca ॥ sanatkumAra zambhostvavatAraM paramaM zRNu ॥ nabhagajJAnadaM kRSNadarzanAhvayamuttamam ॥ 1 ॥

इक्ष्वाकुप्रमुखा आसन्श्राद्धदेवसुताश्च ये ॥ नभगस्तत्र नवमो नाभगस्तत्सुतः स्मृतः ॥ २ ॥

ikSvAkupramukhA AsanzrAddhadevasutAzca ye ॥ nabhagastatra navamo nAbhagastatsutaH smRtaH ॥ 2 ॥

अम्बरीषस्सुतस्तस्य विष्णुभक्तो बभूव सः ॥ यस्योपरि प्रसन्नोभूद्दुर्वासा ब्रह्मभक्तितः ॥ ३ ॥

ambarISassutastasya viSNubhakto babhUva saH ॥ yasyopari prasannobhUddurvAsA brahmabhaktitaH ॥ 3 ॥

पितामहोऽम्बरीषस्य नभगो यः प्रकीर्तितः ॥ तच्चरितं शृणु मुने यस्मै ज्ञानमदाच्छिवः ॥ ४॥

pitAmaho'mbarISasya nabhago yaH prakIrtitaH ॥ taccaritaM zRNu mune yasmai jJAnamadAcchivaH ॥ 4॥

नभगो मनुपुत्रस्तु पठनार्थं सुबुद्धि मान् ॥ चक्रे गुरुकुले वासं बहुकालं जितेन्द्रियः ॥ ५ ॥

nabhago manuputrastu paThanArthaM subuddhi mAn ॥ cakre gurukule vAsaM bahukAlaM jitendriyaH ॥ 5 ॥

एतस्मिन्समये ते वा इक्ष्वाकुप्रमुखास्सुताः ॥ तस्मै भागमकल्प्यैव भेजुर्भागान्निजान्क्रमात् ॥ ६॥

etasminsamaye te vA ikSvAkupramukhAssutAH ॥ tasmai bhAgamakalpyaiva bhejurbhAgAnnijAnkramAt ॥ 6॥

स्वंस्वं भागं गृहीत्वा ते बुभुजू राज्यमुत्तमम् ॥ अविषादं महाभागा पित्रादेशात्सुबुद्धयः ॥ ७ ॥

svaMsvaM bhAgaM gRhItvA te bubhujU rAjyamuttamam ॥ aviSAdaM mahAbhAgA pitrAdezAtsubuddhayaH ॥ 7 ॥

स पश्चादागतस्तत्र ब्रह्मचारी गुरुस्थलात् ॥ नभगोऽधीत्य सर्वाश्च सांगोपांगाः श्रुतीः क्रमात् ॥ ८ ॥

sa pazcAdAgatastatra brahmacArI gurusthalAt ॥ nabhago'dhItya sarvAzca sAMgopAMgAH zrutIH kramAt ॥ 8 ॥

भ्रातृन्विलोक्य नभगो विभक्तान्सकलान्निजान् ॥ दायार्थी प्राह तान्स्नेहादिक्ष्वाकुप्रमुखान्मुने ॥ ९॥

bhrAtRnvilokya nabhago vibhaktAnsakalAnnijAn ॥ dAyArthI prAha tAnsnehAdikSvAkupramukhAnmune ॥ 9॥

नभग उवाच ॥ भ्रातरोभक्तकं मह्यं दायं कृत्वा यथातथम् ॥ सर्वे विभक्तास्सुप्रीत्या स्वदायार्थागताय च ॥ १०॥

nabhaga uvAca ॥ bhrAtarobhaktakaM mahyaM dAyaM kRtvA yathAtatham ॥ sarve vibhaktAssuprItyA svadAyArthAgatAya ca ॥ 10॥

तदा विस्मृतमस्माभिरिदानीं पितरं तव ॥ विभजामो वयं भागं तं गृहाण न संशयः ॥ ११॥

tadA vismRtamasmAbhiridAnIM pitaraM tava ॥ vibhajAmo vayaM bhAgaM taM gRhANa na saMzayaH ॥ 11॥

तच्छुत्वा भ्रातृवचनं नभगः परविस्मृतः ॥ तदोपकण्ठमागत्य पितरं समभाषत ॥ १२ ॥

tacchutvA bhrAtRvacanaM nabhagaH paravismRtaH ॥ tadopakaNThamAgatya pitaraM samabhASata ॥ 12 ॥

नभग उवाच ॥ हे तात भ्रातरः सर्वे त्यक्त्वा मां न्यभजंश्च ते ॥ पठनार्थं गतश्चाहं ब्रह्मचारी गुरोः कुले॥ १३॥

nabhaga uvAca ॥ he tAta bhrAtaraH sarve tyaktvA mAM nyabhajaMzca te ॥ paThanArthaM gatazcAhaM brahmacArI guroH kule॥ 13॥

तत आगत्य मे पृष्टा दायदानार्थमादरात्॥ ते त्वामूचुर्विभागं मे तदर्थमहमागतः ॥ १४॥

tata Agatya me pRSTA dAyadAnArthamAdarAt॥ te tvAmUcurvibhAgaM me tadarthamahamAgataH ॥ 14॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ तदाकर्ण्य वचस्तस्य पिता तं प्राह विस्मितः॥ आश्वास्य श्राद्धदेवस्स सत्यधर्मरतं मुने ॥ १५॥

nandIzvara uvAca ॥ tadAkarNya vacastasya pitA taM prAha vismitaH॥ AzvAsya zrAddhadevassa satyadharmarataM mune ॥ 15॥

मनुरुवाच ॥ तदुक्तं मादृथास्तात प्रतारणकरं हि तत् ॥ न ह्यहं परमं दायं सर्वथा भोगसाधनम् ॥ १६ ॥

manuruvAca ॥ taduktaM mAdRthAstAta pratAraNakaraM hi tat ॥ na hyahaM paramaM dAyaM sarvathA bhogasAdhanam ॥ 16 ॥

तथापि दायभावेन दत्तोऽहं तैः प्रतारिभिः ॥ तव वै जीवनोपाय वदामि शृणु तत्त्वतः ॥ १७ ॥

tathApi dAyabhAvena datto'haM taiH pratAribhiH ॥ tava vai jIvanopAya vadAmi zRNu tattvataH ॥ 17 ॥

सत्रमांगिरसा विप्राः कुर्वंत्यद्य सुमेधसः ॥ तत्र कर्मणि मुह्यन्ति षष्ठं षष्ठमहः प्रति ॥ १८॥

satramAMgirasA viprAH kurvaMtyadya sumedhasaH ॥ tatra karmaNi muhyanti SaSThaM SaSThamahaH prati ॥ 18॥

तत्र त्वं गच्छ नभग तान् सुशंस महाकवे ॥ सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि सत्रं शुद्धं हि तद्भवेत् ॥ १९॥

tatra tvaM gaccha nabhaga tAn suzaMsa mahAkave ॥ sUkte dve vaizvadeve hi satraM zuddhaM hi tadbhavet ॥ 19॥

तत्कर्मणि समाप्ते हि स्वयान्तो ब्राह्मणाश्च ते ॥ धनं दास्यन्ति ते तुष्टास्स्वसत्रपरिशेषितम् ॥ २०॥

tatkarmaNi samApte hi svayAnto brAhmaNAzca te ॥ dhanaM dAsyanti te tuSTAssvasatraparizeSitam ॥ 20॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं नभगः सत्यसारवान् ॥ जगाम तत्र सुप्रीत्या यत्र तत्सत्रमुत्तमम् ॥ २१ ॥

nandIzvara uvAca ॥ tadAkarNya piturvAkyaM nabhagaH satyasAravAn ॥ jagAma tatra suprItyA yatra tatsatramuttamam ॥ 21 ॥

तदाहः कर्मणि मुने सत्रे तस्मिन्स मानवः ॥ सूक्ते द्वे वैश्वदेवे हि प्रोवाच स्पष्टतस्सुधीः ॥ २२ ॥

tadAhaH karmaNi mune satre tasminsa mAnavaH ॥ sUkte dve vaizvadeve hi provAca spaSTatassudhIH ॥ 22 ॥

समाप्ते कर्मणि ततो विप्रा आंगिरसाश्च ते ॥ तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं स्वंस्वं सत्रावशेषितम् ॥ २३ ॥

samApte karmaNi tato viprA AMgirasAzca te ॥ tasmai dattvA yayuH svargaM svaMsvaM satrAvazeSitam ॥ 23 ॥

तत्तदा स्वीकरिष्यंतं सुसत्रपरिशेषितम् ॥ विज्ञाय गिरिशः सद्य आविर्भूत सदूतिकृत् ॥ २४ ॥

tattadA svIkariSyaMtaM susatraparizeSitam ॥ vijJAya girizaH sadya AvirbhUta sadUtikRt ॥ 24 ॥

सर्वांगसुन्दरः श्रीमान्पुरुषः कृष्णदर्शनः ॥ भावं समीक्षितुं भागं दातुं ज्ञानं परं च तत् ॥ २५ ॥

sarvAMgasundaraH zrImAnpuruSaH kRSNadarzanaH ॥ bhAvaM samIkSituM bhAgaM dAtuM jJAnaM paraM ca tat ॥ 25 ॥

अथो स शंकरः शम्भुः परीक्षाकर ईश्वरः ॥ उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य नभगं तं हि मानवम् ॥ २६ ॥

atho sa zaMkaraH zambhuH parIkSAkara IzvaraH ॥ uvAcottarato'bhyetya nabhagaM taM hi mAnavam ॥ 26 ॥

ईश्वर उवाच ॥ कस्त्वं गृह्णासि पुरुष ममेदं वास्तुकं वसु ॥ प्रेषितः केन तत्सर्वं सत्यं वद ममाग्रतः ॥ २७ ॥

Izvara uvAca ॥ kastvaM gRhNAsi puruSa mamedaM vAstukaM vasu ॥ preSitaH kena tatsarvaM satyaM vada mamAgrataH ॥ 27 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ तच्छुत्वा तद्वचस्तात मानवो नभगः कवि ॥ प्रत्युवाच विनीतात्मा पुरुषं कृष्णदर्शनम् ॥ २८ ॥

nandIzvara uvAca ॥ tacchutvA tadvacastAta mAnavo nabhagaH kavi ॥ pratyuvAca vinItAtmA puruSaM kRSNadarzanam ॥ 28 ॥

नभगः उवाच ॥ ममेदमृषिभिर्दत्तं वसु यज्ञगतं खलु ॥ कथं वारयसे मां त्वं गृह्णतं कृष्णदर्शनम् ॥ २९ ॥

nabhagaH uvAca ॥ mamedamRSibhirdattaM vasu yajJagataM khalu ॥ kathaM vArayase mAM tvaM gRhNataM kRSNadarzanam ॥ 29 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ आकर्ण्य नाभगं वाक्यमिदं सत्यमुदीरितम् ॥ प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा पुरुषः कृष्णदर्शनः ॥ ३० ॥

nandIzvara uvAca ॥ AkarNya nAbhagaM vAkyamidaM satyamudIritam ॥ pratyuvAca prasannAtmA puruSaH kRSNadarzanaH ॥ 30 ॥

कृष्णदर्शन उवाच ॥ विवादेऽस्मिन्हि नौ तात प्रमाणं जनकस्तव ॥ याहि तम्पृच्छ स ब्रूयात्तत्प्रमाणन्तु सत्यतः ॥ ३१ ॥

kRSNadarzana uvAca ॥ vivAde'sminhi nau tAta pramANaM janakastava ॥ yAhi tampRccha sa brUyAttatpramANantu satyataH ॥ 31 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ तदाकर्ण्य वचस्तस्य नभगो मानवः कविः ॥ आगच्छत्पितरं प्रीत्या तदुक्तं पृष्टवान्मुने ॥ ३२ ॥

nandIzvara uvAca ॥ tadAkarNya vacastasya nabhago mAnavaH kaviH ॥ AgacchatpitaraM prItyA taduktaM pRSTavAnmune ॥ 32 ॥

पुत्रोदितं समाकर्ण्य श्राद्धदेवस्स वै मनुः ॥ स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं प्राप्तस्मृतिरुवाच तम् ॥ ३३ ॥

putroditaM samAkarNya zrAddhadevassa vai manuH ॥ smRtvA zivapadAmbhojaM prAptasmRtiruvAca tam ॥ 33 ॥

मनुरुवाच ॥ हे तात शृणु मद्वाक्यं स देवः पुरुषः शिवः ॥ तस्यैव सकलं वस्तु यज्ञप्राप्तं विशेषतः ॥ ३४ ॥

manuruvAca ॥ he tAta zRNu madvAkyaM sa devaH puruSaH zivaH ॥ tasyaiva sakalaM vastu yajJaprAptaM vizeSataH ॥ 34 ॥

अध्वरोर्वरितं वस्तु रुद्रभागः प्रकीर्तितः ॥ इत्यपि प्राज्ञवादो हि क्वचिज्जातस्तदिच्छया ॥ ३५ ॥

adhvarorvaritaM vastu rudrabhAgaH prakIrtitaH ॥ ityapi prAjJavAdo hi kvacijjAtastadicchayA ॥ 35 ॥

स देव ईश्वरः सर्वं वस्त्वर्हति न संशयः ॥ यज्ञावशिष्टं किमुत परे तस्येच्छया विभोः ॥ ३६ ॥

sa deva IzvaraH sarvaM vastvarhati na saMzayaH ॥ yajJAvaziSTaM kimuta pare tasyecchayA vibhoH ॥ 36 ॥

अनुग्रहार्थमायातस्तव तद्रूपतः प्रभुः ॥ तत्र त्वं गच्छ नभग प्रसन्नं कुरु सत्यतः ॥ ३७॥

anugrahArthamAyAtastava tadrUpataH prabhuH ॥ tatra tvaM gaccha nabhaga prasannaM kuru satyataH ॥ 37॥

क्षमापय स्वापराधं सुप्रणम्य स्तुतिं कुरु ॥ सर्वप्रभुस्स एवेशो यज्ञाधीशोऽखिलेश्वरः ॥ ३८ ॥

kSamApaya svAparAdhaM supraNamya stutiM kuru ॥ sarvaprabhussa evezo yajJAdhIzo'khilezvaraH ॥ 38 ॥

विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धास्सर्वर्षयोऽपि हि ॥ तदनुग्रहतस्तात समर्थः सर्वकर्मणि ॥ ३९ ॥

viSNubrahmAdayo devAH siddhAssarvarSayo'pi hi ॥ tadanugrahatastAta samarthaH sarvakarmaNi ॥ 39 ॥

किम्बहूक्त्यात्मजश्रेष्ठ गच्छ तत्राशु माचिरम् ॥ प्रसादय महादेवं सर्वथा सकलेश्वरम् ॥ ४० ॥

kimbahUktyAtmajazreSTha gaccha tatrAzu mAciram ॥ prasAdaya mahAdevaM sarvathA sakalezvaram ॥ 40 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्युक्त्वा स मनुः श्राद्धदेवश्च तनयं द्रुतम् ॥ प्रेषयामास निकटं शम्भोस्सोऽपि समेत्य तम् ॥ ४१ ॥

nandIzvara uvAca ॥ ityuktvA sa manuH zrAddhadevazca tanayaM drutam ॥ preSayAmAsa nikaTaM zambhosso'pi sametya tam ॥ 41 ॥

नभगश्च प्रणम्याशु साञ्जलिर्नतमस्तकः ॥ प्रोवाच सुप्रसन्नात्मा विनयेन महामतिः ॥ ४२ ॥

nabhagazca praNamyAzu sAJjalirnatamastakaH ॥ provAca suprasannAtmA vinayena mahAmatiH ॥ 42 ॥

नभग उवाच ॥ इदं तवेश सर्वं हि वस्तु त्रिभुवने हि यत् ॥ इत्याह मे पिता नूनं किमुताध्वरशेषितम् ॥ ४३ ॥

nabhaga uvAca ॥ idaM taveza sarvaM hi vastu tribhuvane hi yat ॥ ityAha me pitA nUnaM kimutAdhvarazeSitam ॥ 43 ॥

अजानता मया नाथ यदुक्तन्तद्वचो भ्रमात् ॥ अपराधन्त्वं क्षमस्व शिरसा त्वां प्रसादये ॥ ४४ ॥

ajAnatA mayA nAtha yaduktantadvaco bhramAt ॥ aparAdhantvaM kSamasva zirasA tvAM prasAdaye ॥ 44 ॥

इत्युक्त्वा नभगस्सोतिदीनधीस्तु कृताञ्जलिः ॥ तुष्टाव तं महेशानं कृष्णदर्शनमानतः ॥ ४५ ॥

ityuktvA nabhagassotidInadhIstu kRtAJjaliH ॥ tuSTAva taM mahezAnaM kRSNadarzanamAnataH ॥ 45 ॥

श्राद्धदेवोऽपि शुद्धात्मा नतकस्साञ्जलिस्सुधीः ॥ तुष्टाव तं प्रभुं नत्वा स्वापराधं क्षमापयत् ॥ ४६ ॥

zrAddhadevo'pi zuddhAtmA natakassAJjalissudhIH ॥ tuSTAva taM prabhuM natvA svAparAdhaM kSamApayat ॥ 46 ॥

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विष्णुर्ब्रह्माखिलः सुधीः ॥ वासवाद्याः समाजग्मुः सिद्धाश्च मुनयोऽपि हि ॥ ४७ ॥

etasminnantare tatra viSNurbrahmAkhilaH sudhIH ॥ vAsavAdyAH samAjagmuH siddhAzca munayo'pi hi ॥ 47 ॥

महोत्सवं प्रकुर्वन्तः सुकृतालयोऽखिलाः ॥ तुष्टुवुर्नतका भक्त्या सुप्रणम्य पृथक्पृथक् ॥ ४८॥

mahotsavaM prakurvantaH sukRtAlayo'khilAH ॥ tuSTuvurnatakA bhaktyA supraNamya pRthakpRthak ॥ 48॥

अथ रुद्रः प्रसन्नात्मा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान्॥ उवाच नभगं प्रीत्या सस्मितं कृष्णदर्शनः ॥ ४९ ॥

atha rudraH prasannAtmA kRpAdRSTyA vilokya tAn॥ uvAca nabhagaM prItyA sasmitaM kRSNadarzanaH ॥ 49 ॥

कृष्णदर्शन उवाच ॥ यत्ते पितावदद्धर्म्यं वाक्यन्तत्तु तथैव हि ॥ त्वयापि सत्यमुक्तं तत्साधुस्त्वन्नात्र संशयः ॥ ५०॥

kRSNadarzana uvAca ॥ yatte pitAvadaddharmyaM vAkyantattu tathaiva hi ॥ tvayApi satyamuktaM tatsAdhustvannAtra saMzayaH ॥ 50॥

अतोऽहं सुप्रसन्नोऽस्मि सर्वथा सुव्रतेन ते ॥ ददामि कृपया ते हि ज्ञानम्ब्रह्म सनातनम् ॥ ५१ ॥

ato'haM suprasanno'smi sarvathA suvratena te ॥ dadAmi kRpayA te hi jJAnambrahma sanAtanam ॥ 51 ॥

महाज्ञानी भव त्वं हि सविप्रो नभगं द्रुतम् ॥ गृहाण वस्त्विदं सर्वं मद्दत्तं कृपयाधुना ॥ ५२ ॥

mahAjJAnI bhava tvaM hi savipro nabhagaM drutam ॥ gRhANa vastvidaM sarvaM maddattaM kRpayAdhunA ॥ 52 ॥

इह सर्वसुखं भुङ्क्ष्व निर्विकारं महामते ॥ सुगतिं प्राप्स्यसि त्वं हि सविप्रः कृपया मम ॥ ५३ ॥

iha sarvasukhaM bhuGkSva nirvikAraM mahAmate ॥ sugatiM prApsyasi tvaM hi savipraH kRpayA mama ॥ 53 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्युक्त्वा तात भगवान्स रुद्रः सत्यवत्सलः ॥ सर्वेषाम्पश्यतान्तेषान्तत्रैवान्तर्दधे हरः ॥ ५४ ॥

nandIzvara uvAca ॥ ityuktvA tAta bhagavAnsa rudraH satyavatsalaH ॥ sarveSAmpazyatAnteSAntatraivAntardadhe haraH ॥ 54 ॥

विष्णुर्ब्रह्मापि देवाद्यास्सर्वे ते मुनिसत्तम ॥ स्वंस्वं धाम ययुः प्रीत्या तस्यै नत्वा दिशे मुदा ॥ ५५ ॥

viSNurbrahmApi devAdyAssarve te munisattama ॥ svaMsvaM dhAma yayuH prItyA tasyai natvA dize mudA ॥ 55 ॥

सपुत्रः श्राद्धदेवोऽपि स्वस्थानमगमन्मुदा ॥ भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्सोऽन्ते शिवपुर ययौ ॥ ५६ ॥

saputraH zrAddhadevo'pi svasthAnamagamanmudA ॥ bhuktvA bhogAnsuvipulAnso'nte zivapura yayau ॥ 56 ॥

इत्थन्ते कीर्तितो ब्रह्मन्नवतारः शिवस्य हि ॥ कृष्णदर्शननामा वै नभगानन्ददायकः ॥ ५७॥

itthante kIrtito brahmannavatAraH zivasya hi ॥ kRSNadarzananAmA vai nabhagAnandadAyakaH ॥ 57॥

इदमाख्यानमनघं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम् ॥ पठतां शृण्वतां वापि सर्व कामफलप्रदम् ॥ ५८ ॥

idamAkhyAnamanaghaM bhuktimuktipradaM satAm ॥ paThatAM zRNvatAM vApi sarva kAmaphalapradam ॥ 58 ॥

य एतच्चरितम्प्रातस्सायं च स्मरते सुधीः ॥ कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिमन्ते लभेत्पराम् ॥ ५९ ॥

ya etaccaritamprAtassAyaM ca smarate sudhIH ॥ kavirbhavati mantrajJo gatimante labhetparAm ॥ 59 ॥