नन्दीश्वर उवाच ॥ शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ॥ अवतारं पुरानन्दं यातिनाथाह्वयं मुने ॥ १॥

nandIzvara uvAca ॥ zRNu prAjJa pravakSyAmi zivasya paramAtmanaH ॥ avatAraM purAnandaM yAtinAthAhvayaM mune ॥ 1॥

अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः ॥ आहुकश्च तदभ्याशे वसतिस्म मुनीश्वर ॥ २ ॥

arbudAcalasaMjJe tu parvate bhillavaMzajaH ॥ Ahukazca tadabhyAze vasatisma munIzvara ॥ 2 ॥

तत्पत्नी ह्याहुका नाम बभूव किल सुव्रता ॥ उभावपि महाशैवावास्तान्तौ शिवपूजकौ ॥ ३॥

tatpatnI hyAhukA nAma babhUva kila suvratA ॥ ubhAvapi mahAzaivAvAstAntau zivapUjakau ॥ 3॥

कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा ॥ आहारार्थं स्वपत्न्याश्च सुदूरं स गतो मुने ॥ ४॥

kasmiMzcitsamaye bhillaH zivabhaktirataH sadA ॥ AhArArthaM svapatnyAzca sudUraM sa gato mune ॥ 4॥

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गेहे भिल्लस्य शङ्करः॥ भूत्वा यतिवपुः सायं परीक्षार्थं समाययौ ॥ ५॥

etasminnantare tatra gehe bhillasya zaGkaraH॥ bhUtvA yativapuH sAyaM parIkSArthaM samAyayau ॥ 5॥

तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः ॥ पूजनं च यतीशस्य चकार प्रेमतः सुधीः ॥ ६॥

tasminnavasare tatrAjagAma sa gRhAdhipaH ॥ pUjanaM ca yatIzasya cakAra premataH sudhIH ॥ 6॥

तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपस्स शंकरः॥ महालीलातरः प्रीत्या भीतं प्रोवाच दीनगीः ॥ ७॥

tadbhAvasya parIkSArthaM yatirUpassa zaMkaraH॥ mahAlIlAtaraH prItyA bhItaM provAca dInagIH ॥ 7॥

यतिनाथ उवाच ॥ अद्य स्थलं निवासार्थं देहि मे प्रातरेव हि ॥ यास्यामि सर्वथा भिल्ल स्वस्ति स्यात्तव सर्वदा ॥ ८॥

yatinAtha uvAca ॥ adya sthalaM nivAsArthaM dehi me prAtareva hi ॥ yAsyAmi sarvathA bhilla svasti syAttava sarvadA ॥ 8॥

भिल्ल उवाच ॥ त्यम्प्रोक्तं त्वया स्वामिञ्शृणु मद्वचनं च ते ॥ अति स्वल्पं स्थलं मे हि स्यान्निवासः कथन्तव॥ ९॥

bhilla uvAca ॥ tyamproktaM tvayA svAmiJzRNu madvacanaM ca te ॥ ati svalpaM sthalaM me hi syAnnivAsaH kathantava॥ 9॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्युक्तस्स यतिस्तेन गमनाय मतिन्दधे ॥ तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य्य वै ॥ १०॥

nandIzvara uvAca ॥ ityuktassa yatistena gamanAya matindadhe ॥ tAvadbhillyA vacaH proktaM svAminaM saMvicAryya vai ॥ 10॥

भिल्ल्युवाच॥ स्वामिन्देहि यतेःस्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् ॥ गृहधर्मं विचार्य्य त्वमन्यथा धर्मसंक्षयः ॥ ११ ॥

bhillyuvAca॥ svAmindehi yateHsthAnaM vimukhaM kuru mAtithim ॥ gRhadharmaM vicAryya tvamanyathA dharmasaMkSayaH ॥ 11 ॥

स्थीयतान्ते गृहाभ्यंतः सुखेन यतिना सह ॥ अहं बहिः स्थितिं कुर्य्यामायुधानि बृहन्त्यपि॥ १२॥

sthIyatAnte gRhAbhyaMtaH sukhena yatinA saha ॥ ahaM bahiH sthitiM kuryyAmAyudhAni bRhantyapi॥ 12॥

नन्दीश्वर उवाच॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् ॥ स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम् ॥ १३॥

nandIzvara uvAca॥ tasyAstadvacanaM zrutvA bhillyA dharmAnvitaM zivam ॥ svapatnyA manasA tena bhillena ca vicAritam ॥ 13॥

स्त्रियं बहिश्च निष्कास्य कथं स्थेयं मया बहे ॥ यतेरन्यत्र गमनमधर्म्मकरमात्मनः ॥ १४ ॥

striyaM bahizca niSkAsya kathaM stheyaM mayA bahe ॥ yateranyatra gamanamadharmmakaramAtmanaH ॥ 14 ॥

द्वयमप्युचितं नैव सर्वथा गृहमेधिनः ॥ यद्भावि तद्भवेदेव मया स्थेयं गृहाद्बहिः ॥ १५॥

dvayamapyucitaM naiva sarvathA gRhamedhinaH ॥ yadbhAvi tadbhavedeva mayA stheyaM gRhAdbahiH ॥ 15॥

इत्याग्रहन्तदा कृत्वा गृहान्तः स्थाय तौ मुदा ॥ स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद्गृहाद्बहिः ॥ १६ ॥

ityAgrahantadA kRtvA gRhAntaH sthAya tau mudA ॥ svAyudhAni ca saMsthApya bhillo'tiSThadgRhAdbahiH ॥ 16 ॥

रात्रौ तम्पशवः क्रूरा हिंसकाः समपीडयन् ॥ तेनापि च यथाशक्ति कृतो यत्नो महांस्तदा ॥ १७॥

rAtrau tampazavaH krUrA hiMsakAH samapIDayan ॥ tenApi ca yathAzakti kRto yatno mahAMstadA ॥ 17॥

एवं यत्नं प्रकुर्वाण स भिल्लो बलवानपि ॥ प्रारब्धात्प्रेरितैर्हिंस्रैर्बलादासीच्च भक्षितः ॥ १८॥

evaM yatnaM prakurvANa sa bhillo balavAnapi ॥ prArabdhAtpreritairhiMsrairbalAdAsIcca bhakSitaH ॥ 18॥

प्रातरुत्थाय स यतिर्दृष्ट्वा हिंस्रैश्च भक्षितम् ॥ भिल्लं वने चरंतं वै दुःखितोऽभूदतीव हि॥ १९॥

prAtarutthAya sa yatirdRSTvA hiMsraizca bhakSitam ॥ bhillaM vane caraMtaM vai duHkhito'bhUdatIva hi॥ 19॥

दुखितं तं यतिन्दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि ॥ धैर्यात्स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २० ॥

dukhitaM taM yatindRSTvA bhillI sA duHkhitApi hi ॥ dhairyAtsvaduHkhaM saMhRtya vacanaM cedamabravIt ॥ 20 ॥

भिल्ल्युवाच ॥ किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना ॥ धन्योयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः ॥ २१ ॥

bhillyuvAca ॥ kimarthaM kriyate duHkhaM bhadraM jAtaM yate'dhunA ॥ dhanyoyaM kRtakRtyazca yajjAto mRtyurIdRzaH ॥ 21 ॥

अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते ॥ चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः ॥ २२ ॥

ahaM cainaM gamiSyAmi bhasma bhUtvAnale yate ॥ citAM kAraya suprItyA strINAM dharmaH sanAtanaH ॥ 22 ॥

इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः ॥ चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः ॥ २३ ॥

iti tadvacanaM zrutvA hitaM matvA svayaM yatiH ॥ citAM vyaracayatsA hi praviveza svadharmataH ॥ 23 ॥

एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः ॥ धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत् ॥ २४ ॥

etasminnantare sAkSAtpuraH prAdurabhUcchivaH ॥ dhanye dhanye iti prItyA prazaMsastAM haro'bravIt ॥ 24 ॥

हर उवाच ॥ वरं ब्रूहि प्रसन्नोस्मि त्वदाचरणतोऽनघे ॥ तवादेयं न वै किंचिद्वश्योऽहं ते विशेषतः ॥ २५॥

hara uvAca ॥ varaM brUhi prasannosmi tvadAcaraNato'naghe ॥ tavAdeyaM na vai kiMcidvazyo'haM te vizeSataH ॥ 25॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ तच्छुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम् ॥ सुखं प्राप्तं विशेषेण न किंचित्स्मरणं ययौ॥ २६॥

nandIzvara uvAca ॥ tacchutvA zambhuvacanaM paramAnandadAyakam ॥ sukhaM prAptaM vizeSeNa na kiMcitsmaraNaM yayau॥ 26॥

तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत् ॥ उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति ताम्प्रभुः ॥ २७॥

tasyAstadgatimAlakSya suprasanno haro'bhavat ॥ uvAca ca punaH zambhurvaraM brUhIti tAmprabhuH ॥ 27॥

शिव उवाच ॥ अयं यतिश्च मद्रूपो हंसरूपो भविष्यति ॥ परजन्मनि वां प्रीत्या संयोग कारयिष्यति ॥ २८ ।

ziva uvAca ॥ ayaM yatizca madrUpo haMsarUpo bhaviSyati ॥ parajanmani vAM prItyA saMyoga kArayiSyati ॥ 28 ।

भिल्लश्च वीरसेनस्य नैषधे नगरे वरे ॥ महान्पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः ॥ २९ ॥

bhillazca vIrasenasya naiSadhe nagare vare ॥ mahAnputro nalo nAma bhaviSyati na saMzayaH ॥ 29 ॥

त्वं सुता भीमराजस्य वैदर्भे नगरेऽनघे॥ दमयन्ती च विख्याता भविष्यसि गुणान्विता ॥ ३० ॥

tvaM sutA bhImarAjasya vaidarbhe nagare'naghe॥ damayantI ca vikhyAtA bhaviSyasi guNAnvitA ॥ 30 ॥

युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम् ॥ भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रेर्लप्स्येथे दुर्लभां ध्रुवम् ॥ ३१ ॥

yuvAM cobhau militvA ca rAjabhogaM suvistaram ॥ bhuktvA muktiM ca yogIndrerlapsyethe durlabhAM dhruvam ॥ 31 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्युक्त्वा च स्वयं शम्भुर्लिङ्गरूपोऽभवत्तदा ॥ तस्मान्न चलितो धर्मादचलेश इति स्मृतः ॥ ३२ ॥

nandIzvara uvAca ॥ ityuktvA ca svayaM zambhurliGgarUpo'bhavattadA ॥ tasmAnna calito dharmAdacaleza iti smRtaH ॥ 32 ॥

स भिल्ल आहुकश्चापि वीरसेनसुतोऽभवत् ॥ नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः ॥ ३३॥

sa bhilla AhukazcApi vIrasenasuto'bhavat ॥ naiSadhe nagare tAta nalanAmA mahAnRpaH ॥ 33॥

आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाऽभवत् ॥ वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता ॥ ३४ ॥

AhukA sA mahAbhillI bhImasya tanayA'bhavat ॥ vaidarbhe nagare rAjJo damayantIti vizrutA ॥ 34 ॥

यतिनाथाह्वयस्सोपि हंसरूपोऽभवच्छिवः ॥ विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै ॥ ३५ ॥

yatinAthAhvayassopi haMsarUpo'bhavacchivaH ॥ vivAhaM kArayAmAsa damayantyA nalena vai ॥ 35 ॥

पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शंकरः ॥ हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः ॥ ३६ ॥

pUrvasatkArarUpeNa mahApuNyena zaMkaraH ॥ haMsarUpaM vidhAyaiva tAbhyAM sukhamadAtprabhuH ॥ 36 ॥

शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः ॥ दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः ॥ ३७ ॥

zivo haMsAvatAro hi nAnAvArtAvicakSaNaH ॥ damayantyA nalasyApi paramAnandadAyakaH ॥ 37 ॥

इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः ॥ यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि ॥ ३८ ॥

idaM caritaM paramaM pavitraM zivAvatArasya pavitrakIrteH ॥ yatIzasaMjJasya mahAdbhutaM hi haMsAhvayasyApi vimuktidaM hi ॥ 38 ॥

यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् ॥ शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम्॥ ३९॥

yatIzabrahmahaMsAkhyAvatAracaritaM zubham ॥ zRNuyAcchrAvayedyo hi sa labheta parAM gatim॥ 39॥

इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् ॥ स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम्॥ ४०॥

idamAkhyAnamanaghaM sarvakAmaphalapradam ॥ svargyaM yazasyamAyuSyaM bhaktivardhanamuttamam॥ 40॥

श्रुत्वैतच्चचरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः ॥ इह सर्वसुखम्भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत् ॥ ४१ ॥

zrutvaitaccacaritaM zambhoryatihaMsasvarUpayoH ॥ iha sarvasukhambhuktvA so'nte zivapuraM vrajet ॥ 41 ॥