नन्दीश्वर उवाच ॥ शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ वृषेशाख्यं मुनीश्वर ॥ शिवावतारं सल्लीलं हरिगर्वहरं वरम् ॥ १ ॥

nandIzvara uvAca ॥ zRNu brahmasuta prAjJa vRSezAkhyaM munIzvara ॥ zivAvatAraM sallIlaM harigarvaharaM varam ॥ 1 ॥

पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः ॥ परस्परं च संधाय रत्नान्यादित्सवोऽभवन् ॥ २ ॥

purA devAsurAH sarve jarAmRtyubhayArditAH ॥ parasparaM ca saMdhAya ratnAnyAditsavo'bhavan ॥ 2 ॥

ततः सुराऽसुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम् ॥ उद्यता मथितुं तं च बभूवुर्मुनि नन्दन ॥ ३ ॥

tataH surA'surAH sarve kSIrodaM sAgarottamam ॥ udyatA mathituM taM ca babhUvurmuni nandana ॥ 3 ॥

आसञ्छुचिस्मितास्सर्वे केनेदं मन्थनं भवेत् ॥ स्वकार्यसिद्धये तस्य ब्रह्मन्निति सुरासुराः ॥ ४ ॥

AsaJchucismitAssarve kenedaM manthanaM bhavet ॥ svakAryasiddhaye tasya brahmanniti surAsurAH ॥ 4 ॥

तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिस्वना ॥ उवाच देवान्दैत्यांश्च श्वासयन्तीश्वराज्ञया ॥ ५ ॥

tadA nabhogatA vANI meghagambhIranisvanA ॥ uvAca devAndaityAMzca zvAsayantIzvarAjJayA ॥ 5 ॥

नभोवाण्युवाच ॥ हे देवा असुराश्चैव मन्थध्वं क्षीरसागरम् ॥ भवताम्बलबुद्धिर्हि भविष्यति न संशयः ॥ ६ ॥

nabhovANyuvAca ॥ he devA asurAzcaiva manthadhvaM kSIrasAgaram ॥ bhavatAmbalabuddhirhi bhaviSyati na saMzayaH ॥ 6 ॥

मन्दरं चैव मन्थानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् ॥ मिथस्सर्वे मिलित्वा तु मंथनं कुरुतादरात् ॥ ७ ॥

mandaraM caiva manthAnaM rajjuM kuruta vAsukim ॥ mithassarve militvA tu maMthanaM kurutAdarAt ॥ 7 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ नभोगता तदा वाणीं निशम्याथ सुरासुरः ॥ उद्योगं चक्रिरे सर्वे तत्कर्तुं मुनिसत्तम ॥ ८ ॥

nandIzvara uvAca ॥ nabhogatA tadA vANIM nizamyAtha surAsuraH ॥ udyogaM cakrire sarve tatkartuM munisattama ॥ 8 ॥

सुसन्धायाखिलास्ते वै मन्दरम्पर्वतोत्तमम् ॥ कनकाभं च सरलं नानाशोभार्चितं ययुः ॥ ९ ॥

susandhAyAkhilAste vai mandaramparvatottamam ॥ kanakAbhaM ca saralaM nAnAzobhArcitaM yayuH ॥ 9 ॥

सुप्रसाद्य गिरीशं तं तदाज्ञप्ताः सुरासुराः ॥ बलादुत्पाटयामासुर्नेतुकामाः पयोऽर्णवम् ॥ १० ॥

suprasAdya girIzaM taM tadAjJaptAH surAsurAH ॥ balAdutpATayAmAsurnetukAmAH payo'rNavam ॥ 10 ॥

भुजैरुत्पाट्य ते सर्व्वे जग्मुः क्षीरार्णव पुरे ॥ अशक्ता अभवंस्तत्र तमानेतुं हतौजसः ॥ ११ ॥

bhujairutpATya te sarvve jagmuH kSIrArNava pure ॥ azaktA abhavaMstatra tamAnetuM hataujasaH ॥ 11 ॥

तद्भुजैस्स परिभ्रष्टः पतितो मंदरो गिरिः ॥ सहसातिगुरुस्सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्॥ १२॥

tadbhujaissa paribhraSTaH patito maMdaro giriH ॥ sahasAtigurussadyo devadaityopari dhruvam॥ 12॥

एवम्भग्नोद्यमा भग्नाः सम्बभूवुस्सुरासुरा॥ चेतनाः प्राप्य च ततस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम् ॥ १३॥

evambhagnodyamA bhagnAH sambabhUvussurAsurA॥ cetanAH prApya ca tatastuSTuvurjagadIzvaram ॥ 13॥

तदिच्छयोद्यतास्सर्वे पुनरुत्थाय तं गिरिम्॥ निचिक्षिपुर्जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे ॥ १४ ॥

tadicchayodyatAssarve punarutthAya taM girim॥ nicikSipurjale nItvA kSIrodasyottare taTe ॥ 14 ॥

ततस्सुरासुरगणा रज्जुं कृत्वा च वासुकिम् ॥ रत्नान्यादातुकामास्ते ममंथुः क्षीरसागरम् ॥ १५ ॥

tatassurAsuragaNA rajjuM kRtvA ca vAsukim ॥ ratnAnyAdAtukAmAste mamaMthuH kSIrasAgaram ॥ 15 ॥

क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीस्स्वर्लोकमहेश्वरी ॥ समुद्भूता समुद्राच्च भृगुपुत्री हरिप्रिया ॥ १६॥

kSIrode mathyamAne tu zrIssvarlokamahezvarI ॥ samudbhUtA samudrAcca bhRguputrI haripriyA ॥ 16॥

धन्वन्तरिः शशांकश्च पारिजातो महाद्रुमः ॥ उच्चैश्श्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा ॥ १७॥

dhanvantariH zazAMkazca pArijAto mahAdrumaH ॥ uccaizzravAzca turago gaja airAvatastathA ॥ 17॥

सुरा हरिधनु श्शङ्खो गावः कामदुघास्ततः ॥ कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च ॥ १८॥

surA haridhanu zzaGkho gAvaH kAmadughAstataH ॥ kaustubhAkhyo maNizcaiva tathA pIyUSameva ca ॥ 18॥

पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् ॥ युगान्तानलभ जातं सुरासुरभयावहम ॥ १९ ॥

punazca mathyamAne tu kAlakUTaM mahAviSam ॥ yugAntAnalabha jAtaM surAsurabhayAvahama ॥ 19 ॥

पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः ॥ तेभ्यः कान्ता समुद्भूता बह्वयो ह्यद्भुतदर्शनाः ॥ २०॥

pIyUSajanmakAle tu bindavo ye bahirgatAH ॥ tebhyaH kAntA samudbhUtA bahvayo hyadbhutadarzanAH ॥ 20॥

शरत्पूर्णेन्दुवदनास्तडित्सूर्य्यानलप्रभाः ॥ हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः ॥ २१॥

zaratpUrNenduvadanAstaDitsUryyAnalaprabhAH ॥ hArakeyUrakaTakairdivyaratnairalaGkRtAH ॥ 21॥

लावण्यामृततोयेन तास्सिंचन्त्यो दिशो दश ॥ जगदुन्मादयन्त्येव भ्रूभङ्गायतवीक्षणाः ॥ २२ ॥

lAvaNyAmRtatoyena tAssiMcantyo dizo daza ॥ jagadunmAdayantyeva bhrUbhaGgAyatavIkSaNAH ॥ 22 ॥

कोटिशस्तास्समुत्पन्नास्त्वमृतात्कामनिस्सृताः ॥ ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम् ॥ २३ ॥

koTizastAssamutpannAstvamRtAtkAmanissRtAH ॥ tato'mRtaM samutpannaM jarAmRtyunivAraNam ॥ 23 ॥

लक्ष्मीं शंखं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः ॥ जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात् ॥ २४ ॥

lakSmIM zaMkhaM kaustubhaM ca khaDgaM jagrAha kezavaH ॥ jagrAhArko hayaM divyamuccaiHzravasamAdarAt ॥ 24 ॥

पारिजातं तरुवरमैरावतमिभेश्वरम् ॥ शचीपतिश्च जग्राह निर्जरेशो महादरात ॥ २५ ॥

pArijAtaM taruvaramairAvatamibhezvaram ॥ zacIpatizca jagrAha nirjarezo mahAdarAta ॥ 25 ॥

कालकूटं शशांकं च देवत्राणाय शंकरः ॥ स्वकण्ठे धृतवाञ्छम्भुस्स्वेच्छया भक्तवत्सलः ॥ २६ ॥

kAlakUTaM zazAMkaM ca devatrANAya zaMkaraH ॥ svakaNThe dhRtavAJchambhussvecchayA bhaktavatsalaH ॥ 26 ॥

दैत्यास्सुराख्यां रमणीमीश्वराज्ञाविमोहिताः ॥ जगृहुः सकला व्यास सर्वे धन्वन्तरिं जनाः॥ २७॥

daityAssurAkhyAM ramaNImIzvarAjJAvimohitAH ॥ jagRhuH sakalA vyAsa sarve dhanvantariM janAH॥ 27॥

जगृहुर्मुनयस्सर्वे कामधेनुम्मुनीश्वराः ॥ सामान्यतस्त्रियस्ताश्च स्थिता आसन्विमोहिताः ॥ २८॥

jagRhurmunayassarve kAmadhenummunIzvarAH ॥ sAmAnyatastriyastAzca sthitA AsanvimohitAH ॥ 28॥

अमृतार्थं महायुद्धं संबभूव जयैषिणाम्॥ सुराणामसुराणां च मिथः संक्षुब्धचेतसाम् ॥ २९॥

amRtArthaM mahAyuddhaM saMbabhUva jayaiSiNAm॥ surANAmasurANAM ca mithaH saMkSubdhacetasAm ॥ 29॥

हृतं सोमं च दैतेयैर्बलाद्देवान्विजित्य च ॥ बलिप्रभृतिभिर्व्यास युगान्ताग्न्यर्कसुप्रभैः ॥ ३० ॥

hRtaM somaM ca daiteyairbalAddevAnvijitya ca ॥ baliprabhRtibhirvyAsa yugAntAgnyarkasuprabhaiH ॥ 30 ॥

देवाश्शंकरमापन्ना विह्वलाश्शिवमायया ॥ सर्वे शक्रादयस्तात दैतेयैरर्दिता बलात् ॥ ३१ ॥

devAzzaMkaramApannA vihvalAzzivamAyayA ॥ sarve zakrAdayastAta daiteyairarditA balAt ॥ 31 ॥

ततस्तदमृतं यत्नात्स्त्रीस्वरूपेण मायया ॥ शिवाज्ञया रमेशेन दैत्येभ्यश्च हृतम्मुने ॥ ३२॥

tatastadamRtaM yatnAtstrIsvarUpeNa mAyayA ॥ zivAjJayA ramezena daityebhyazca hRtammune ॥ 32॥

अपाययत्सुरांस्तांश्च मोहिनीस्त्रीस्वरूपधृक् ॥ मोहयित्वा सुरान्सर्वान्हरिर्मायाविनां वरः॥ ३३॥

apAyayatsurAMstAMzca mohinIstrIsvarUpadhRk ॥ mohayitvA surAnsarvAnharirmAyAvinAM varaH॥ 33॥

गत्वा निकटमेतस्या ऊचिरे दैत्यपुंगवाः ॥ पाययस्व सुधामेतां मा भूद्भेदोऽत्र पंक्तिषु॥ ३४॥

gatvA nikaTametasyA Ucire daityapuMgavAH ॥ pAyayasva sudhAmetAM mA bhUdbhedo'tra paMktiSu॥ 34॥

एतदुक्त्वा ददुस्तस्मै विष्णवे छलरूपिणे ॥ ते दैत्या दानवाः सर्वे शिवमायाविमोहिताः ॥ ३५॥

etaduktvA dadustasmai viSNave chalarUpiNe ॥ te daityA dAnavAH sarve zivamAyAvimohitAH ॥ 35॥

एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा स्त्रियो दानवपुंगवाः ॥ अनयन्नमृतोद्भूता यथास्थानं यथासुखम् ॥ ३६॥

etasminnantare dRSTvA striyo dAnavapuMgavAH ॥ anayannamRtodbhUtA yathAsthAnaM yathAsukham ॥ 36॥

तासाम्पुराणि दिव्यानि स्वर्गाच्छगुणान्यपि॥ घोरैर्यन्त्रैस्सुगुप्तानि मयमायाकृतानि च॥ ३७॥

tAsAmpurANi divyAni svargAcchaguNAnyapi॥ ghorairyantraissuguptAni mayamAyAkRtAni ca॥ 37॥

सुरक्षितानि सर्वाणि कृत्वा युद्धाय निर्ययुः॥ अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः कृत्वा समयमेव हि ॥ ३८॥

surakSitAni sarvANi kRtvA yuddhAya niryayuH॥ aspRSTavakSaso daityAH kRtvA samayameva hi ॥ 38॥

न स्पृशामः स्त्रियश्चेमा यदि देवैर्विनिर्जिताः ॥ इत्युक्त्वा ते महावीरा दैत्यास्सर्वे युयुत्सवः ॥ ३९॥

na spRzAmaH striyazcemA yadi devairvinirjitAH ॥ ityuktvA te mahAvIrA daityAssarve yuyutsavaH ॥ 39॥

सिंहनादन्ततश्चक्रुश्शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक्॥ पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान्॥ ४०॥

siMhanAdantatazcakruzzaMkhAndadhmuH pRthakpRthak॥ pUrayanta ivAkAzaM tarpayanto balAhakAn॥ 40॥

युद्धं बभूव देवानामसुरैस्सह भीकरम् ॥ देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये॥ ४१॥

yuddhaM babhUva devAnAmasuraissaha bhIkaram ॥ devAsurAkhyamatulaM prasiddhaM bhuvanatraye॥ 41॥

जयं प्रापुस्सुरास्सर्वे विष्णुना परिरक्षिताः॥ दैत्याः पलायितास्तत्र हताः सामरविष्णुना ॥ ४२॥

jayaM prApussurAssarve viSNunA parirakSitAH॥ daityAH palAyitAstatra hatAH sAmaraviSNunA ॥ 42॥

दैत्याः संमोहिता देवैर्विष्णुना च महात्मना ॥ हतावशिष्टाः पातालं विविशुर्विवराणि च ॥ ४३॥

daityAH saMmohitA devairviSNunA ca mahAtmanA ॥ hatAvaziSTAH pAtAlaM vivizurvivarANi ca ॥ 43॥

अनुवव्राज तान्विष्णुश्चक्रपाणिर्महाबलः ॥ पातालं परमं गत्वा संस्थितान्भीतभीतवत् ॥ ४४ ॥

anuvavrAja tAnviSNuzcakrapANirmahAbalaH ॥ pAtAlaM paramaM gatvA saMsthitAnbhItabhItavat ॥ 44 ॥

एतस्मिन्नन्तरे विष्णु ददर्शामृतसम्भवाः ॥ कान्ताः पूर्णेन्दुवदना दिव्यलावण्यगर्विताः ॥ ४५ ॥

etasminnantare viSNu dadarzAmRtasambhavAH ॥ kAntAH pUrNenduvadanA divyalAvaNyagarvitAH ॥ 45 ॥

संमोहितः कामबाणैर्लेभे तत्रैव निर्वृतिम् ॥ ताभिश्च वरनारीभिः क्रीडमानो बभूव ह ॥ ४६ ॥

saMmohitaH kAmabANairlebhe tatraiva nirvRtim ॥ tAbhizca varanArIbhiH krIDamAno babhUva ha ॥ 46 ॥

ताभ्य पुत्रानजनयद्विष्णुर्वरपराक्रमान् ॥ महीं सर्वां कंपयतो नानायुद्धविशारदान् ॥ ४७ ॥

tAbhya putrAnajanayadviSNurvaraparAkramAn ॥ mahIM sarvAM kaMpayato nAnAyuddhavizAradAn ॥ 47 ॥

ततो वै हरिपुत्रास्ते महाबलपराक्रमाः ॥ महोपद्रवमाचेरुस्स्वर्गे भुवि च दुःखदम् ॥ ४८ ॥

tato vai hariputrAste mahAbalaparAkramAH ॥ mahopadravamAcerussvarge bhuvi ca duHkhadam ॥ 48 ॥

लोकोपद्रवमालक्ष्य निर्जरा मुनयोऽथ वै ॥ चक्रुर्निवेदनन्तेषां ब्रह्मणे प्रणिपत्य च ॥ ४९ ॥

lokopadravamAlakSya nirjarA munayo'tha vai ॥ cakrurnivedananteSAM brahmaNe praNipatya ca ॥ 49 ॥

तच्छ्रुत्वादाय तान्ब्रह्मा ययौ कैलासपर्वतम् ॥ तत्र दृष्ट्वा शिवं देवैः प्रणनाम पुनः पुनः ॥ ५० ॥

tacchrutvAdAya tAnbrahmA yayau kailAsaparvatam ॥ tatra dRSTvA zivaM devaiH praNanAma punaH punaH ॥ 50 ॥

तुष्टाव विविधैस्तोत्रैर्नत स्कन्धः कृताञ्जलिः ॥ जय देव महादेव सर्वस्वामिन्निति ब्रुवन् ॥ ५१ ॥

tuSTAva vividhaistotrairnata skandhaH kRtAJjaliH ॥ jaya deva mahAdeva sarvasvAminniti bruvan ॥ 51 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ देवदेव महादेव लोकान्रक्षाखिलान्प्रभो ॥ उपद्रुतान्विष्णुपुत्रैः पातालस्थैर्विकारिभिः ॥ ५२॥

brahmovAca ॥ devadeva mahAdeva lokAnrakSAkhilAnprabho ॥ upadrutAnviSNuputraiH pAtAlasthairvikAribhiH ॥ 52॥

नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिर्विभो ॥ पाताले तिष्ठतीदानीं रमते हि विकारवान् ॥ ५३ ॥

nArISvamRtabhUtAsu saMsaktAtmA harirvibho ॥ pAtAle tiSThatIdAnIM ramate hi vikAravAn ॥ 53 ॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ इत्थं बहुस्तुतः शम्भुर्ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैः ॥ लोकसंरक्षणार्थाय विष्णोरानयनाय च ॥ ५४ ॥

nandIzvara uvAca ॥ itthaM bahustutaH zambhurbrahmaNA sarSinirjaraiH ॥ lokasaMrakSaNArthAya viSNorAnayanAya ca ॥ 54 ॥

ततस्स भगवाञ्छम्भुः कृपासिंधुर्महेश्वरः ॥ तदुपद्रवमाज्ञाय वृषरूपो बभूव ह॥ ५५॥

tatassa bhagavAJchambhuH kRpAsiMdhurmahezvaraH ॥ tadupadravamAjJAya vRSarUpo babhUva ha॥ 55॥