नन्दीश्वर उवाच ॥ सनत्कुमार सर्वज्ञ चरितं शांकरं मुदा ॥ रुद्रेण कथितं प्रीत्या ब्रह्मणे सुखदं सदा ॥ १ ॥

nandIzvara uvAca ॥ sanatkumAra sarvajJa caritaM zAMkaraM mudA ॥ rudreNa kathitaM prItyA brahmaNe sukhadaM sadA ॥ 1 ॥

शिव उवाच ॥ सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे ॥ कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वं लोकप्रकाशनः ॥ २ ॥

ziva uvAca ॥ saptame caiva vArAhe kalpe manvantarAbhidhe ॥ kalpezvaro'tha bhagavAnsarvaM lokaprakAzanaH ॥ 2 ॥

मर्नोर्वैवस्वतस्यैव ते प्रपुत्रो भविष्यति॥ तदा चतुर्युगाश्चैव तस्मिन्मन्वन्तरे विधे ॥३॥

marnorvaivasvatasyaiva te praputro bhaviSyati॥ tadA caturyugAzcaiva tasminmanvantare vidhe ॥3॥

अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च॥ उत्पश्यामि विधे ब्रह्मन्द्वापराख्ययुगान्तिके ॥ ४ ॥

anugrahArthaM lokAnAM brAhmaNAnAM hitAya ca॥ utpazyAmi vidhe brahmandvAparAkhyayugAntike ॥ 4 ॥

युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे ॥ द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन्यदा व्यासः स्वयंप्रभुः ॥५॥

yugapravRttyA ca tadA tasmiMzca prathame yuge ॥ dvApare prathame brahmanyadA vyAsaH svayaMprabhuH ॥5॥

तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन्युगान्तिके॥ भविष्यामि शिवायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः ॥६॥

tadAhaM brAhmaNArthAya kalau tasminyugAntike॥ bhaviSyAmi zivAyuktaH zveto nAma mahAmuniH ॥6॥

हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे॥ तदा शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति विधे मम ॥७॥

himavacchikhare ramye chAgale parvatottame॥ tadA ziSyAH zikhAyuktA bhaviSyanti vidhe mama ॥7॥

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः ॥ चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम॥८॥

zvetaH zvetazikhazcaiva zvetAzvaH zvetalohitaH ॥ catvAro dhyAnayogAtte gamiSyanti puraM mama॥8॥

ततो भक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम्॥ जन्ममृत्युजराहीनाः परब्रह्मसमाधयः ॥ ९ ॥

tato bhaktA bhaviSyanti jJAtvA mAM tattvato'vyayam॥ janmamRtyujarAhInAH parabrahmasamAdhayaH ॥ 9 ॥

द्रष्टुं शक्यो नरैर्नाहमृते ध्यानात्पितामह ॥ दानधर्मादिभिर्वत्स साधनैः कर्महेतुभिः ॥ १०॥

draSTuM zakyo narairnAhamRte dhyAnAtpitAmaha ॥ dAnadharmAdibhirvatsa sAdhanaiH karmahetubhiH ॥ 10॥

द्वितीये द्वापरे व्यासः सत्यो नाम प्रजापतिः ॥ यदा तदा भविष्यामि सुतारो नामतः कलौ ॥ ११ ॥

dvitIye dvApare vyAsaH satyo nAma prajApatiH ॥ yadA tadA bhaviSyAmi sutAro nAmataH kalau ॥ 11 ॥

तत्रापि मे भविष्यन्ति शिष्या वेदविदो द्विजाः ॥ दुन्दुभिः शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा ॥१२॥

tatrApi me bhaviSyanti ziSyA vedavido dvijAH ॥ dundubhiH zatarUpazca hRSIkaH ketumAMstathA ॥12॥

चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम ॥ ततो मुक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम् ॥ १३ ॥

catvAro dhyAnayogAtte gamiSyanti puraM mama ॥ tato muktA bhaviSyanti jJAtvA mAM tattvato'vyayam ॥ 13 ॥

तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः ॥ तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु पुरान्तिके ॥१४॥

tRtIye dvApare caiva yadA vyAsastu bhArgavaH ॥ tadApyahaM bhaviSyAmi damanastu purAntike ॥14॥

तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः ॥ विशोकश्च विशेषश्च विपापः पापनाशनः ॥ १५ ॥

tatrApi ca bhaviSyanti catvAro mama putrakAH ॥ vizokazca vizeSazca vipApaH pApanAzanaH ॥ 15 ॥

शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्ये चतुरानन ॥ निवृत्तिमार्गं सुदृढं वर्त्तयिष्ये कलाविह ॥१६॥

ziSyaiH sAhAyyaM vyAsasya kariSye caturAnana ॥ nivRttimArgaM sudRDhaM varttayiSye kalAviha ॥16॥

चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोंऽगिराः स्मृतः ॥ तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः ॥१७॥

caturthe dvApare caiva yadA vyAsoM'girAH smRtaH ॥ tadApyahaM bhaviSyAmi suhotro nAma nAmataH ॥17॥

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ॥ भविष्यंति महात्मानस्तन्नामानि ब्रुवे विधे॥१८॥

tatrApi mama te putrAzcatvAro yogasAdhakAH ॥ bhaviSyaMti mahAtmAnastannAmAni bruve vidhe॥18॥

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुदर्भो दुरतिक्रमः ॥ शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्येऽहं तदा विधे ॥ १९ ॥

sumukho durmukhazcaiva dudarbho duratikramaH ॥ ziSyaiH sAhAyyaM vyAsasya kariSye'haM tadA vidhe ॥ 19 ॥

पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता स्मृतः ॥ तदा योगी भविष्यामि कंको नाम महातपाः ॥ २०॥

paJcame dvApare caiva vyAsastu savitA smRtaH ॥ tadA yogI bhaviSyAmi kaMko nAma mahAtapAH ॥ 20॥

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ॥ भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि शृणुष्व मे ॥ २१ ॥

tatrApi mama te putrAzcatvAro yogasAdhakAH ॥ bhaviSyanti mahAtmAnastannAmAni zRNuSva me ॥ 21 ॥

सनकः सनातनश्चैव प्रभुर्यश्च सनन्दनः ॥ विभुः सनत्कुमारश्च निर्मलो निरहंकृतिः ॥२२॥

sanakaH sanAtanazcaiva prabhuryazca sanandanaH ॥ vibhuH sanatkumArazca nirmalo nirahaMkRtiH ॥22॥

तत्रापि कंकनामाहं साहाय्यं सवितुर्विधे ॥ व्यासस्य हि करिष्यामि निवृत्तिपथवर्द्धकः ॥ २३ ॥

tatrApi kaMkanAmAhaM sAhAyyaM saviturvidhe ॥ vyAsasya hi kariSyAmi nivRttipathavarddhakaH ॥ 23 ॥

परिवर्ते पुनः षष्ठे द्वापरे लोककारकः ॥ कर्ता वेदविभागस्य मृत्युर्व्यासो भविष्यति ॥२४॥

parivarte punaH SaSThe dvApare lokakArakaH ॥ kartA vedavibhAgasya mRtyurvyAso bhaviSyati ॥24॥

तदाऽप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः ॥ व्यासस्य सुसाहा य्यार्थं निवृत्तिपथवर्द्धनः ॥ २५ ॥

tadA'pyahaM bhaviSyAmi lokAkSirnAma nAmataH ॥ vyAsasya susAhA yyArthaM nivRttipathavarddhanaH ॥ 25 ॥

तत्रापि शिष्याश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः ॥ सुधामा विरजाश्चैव संजयो विजयस्तथा ॥ २६ ॥

tatrApi ziSyAzcatvAro bhaviSyanti dRDhavratAH ॥ sudhAmA virajAzcaiva saMjayo vijayastathA ॥ 26 ॥

सप्तमे परिवर्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः ॥ तदाप्यहं भविष्यामि जैगीषव्यो विभुर्विधे ॥ २७ ॥

saptame parivarte tu yadA vyAsaH zatakratuH ॥ tadApyahaM bhaviSyAmi jaigISavyo vibhurvidhe ॥ 27 ॥

योगं संद्रढयिष्यामि महायोगविचक्षणः ॥ काश्यां गुहान्तरे संस्थो दिव्यदेशे कुशास्तरिः ॥ २८ ॥

yogaM saMdraDhayiSyAmi mahAyogavicakSaNaH ॥ kAzyAM guhAntare saMstho divyadeze kuzAstariH ॥ 28 ॥

साहाय्यं च करिष्यामि व्यासस्य हि शतक्रतोः ॥ उद्धरिष्यामि भक्तांश्च संसारभयतो विधे ॥२९॥

sAhAyyaM ca kariSyAmi vyAsasya hi zatakratoH ॥ uddhariSyAmi bhaktAMzca saMsArabhayato vidhe ॥29॥

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता युगे ॥ सारस्वतश्च योगीशो मेघवाहः सुवाहनः ॥ ३०॥

tatrApi mama catvAro bhaviSyanti sutA yuge ॥ sArasvatazca yogIzo meghavAhaH suvAhanaH ॥ 30॥

अष्टमे परिवर्ते हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ कर्त्ता वेदविभागस्य वेदव्यासो भविष्यति ॥३१॥

aSTame parivarte hi vasiSTho munisattamaH ॥ karttA vedavibhAgasya vedavyAso bhaviSyati ॥31॥

तत्राप्यहं भविष्यामि नामतो दधिवाहनः ॥ व्यासस्य हि करिष्यामि साहाय्यं योगवित्तम ॥ ३२ ॥

tatrApyahaM bhaviSyAmi nAmato dadhivAhanaH ॥ vyAsasya hi kariSyAmi sAhAyyaM yogavittama ॥ 32 ॥

कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखः शाल्वलपूर्वकः ॥ चत्वारो योगिनः पुत्रा भविष्यन्ति समा मम ॥ ३३ ॥

kapilazcAsuriH paJcazikhaH zAlvalapUrvakaH ॥ catvAro yoginaH putrA bhaviSyanti samA mama ॥ 33 ॥

नवमे परिवर्ते तु तस्मिन्नेव युगे विधे ॥ भविष्यति मुनिश्रेष्ठो व्यासः सारस्वताह्वयः ॥३४॥

navame parivarte tu tasminneva yuge vidhe ॥ bhaviSyati munizreSTho vyAsaH sArasvatAhvayaH ॥34॥

व्यासस्य ध्यायतस्तस्य निवृत्तिपथवृद्धये ॥ तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नामतः स्मृतः ॥३५॥

vyAsasya dhyAyatastasya nivRttipathavRddhaye ॥ tadApyahaM bhaviSyAmi RSabho nAmataH smRtaH ॥35॥

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवो गिरिशस्तथा ॥ चत्वारस्तत्र शिष्या मे भविष्यन्ति सुयोगिनः ॥३६॥

parAzarazca gargazca bhArgavo girizastathA ॥ catvArastatra ziSyA me bhaviSyanti suyoginaH ॥36॥

तैः साकं द्रढयिष्यामि योगमार्गं प्रजापते ॥ करिष्यामि साहाय्यं वै वेदव्यासस्य सन्मुने ॥३७॥

taiH sAkaM draDhayiSyAmi yogamArgaM prajApate ॥ kariSyAmi sAhAyyaM vai vedavyAsasya sanmune ॥37॥

तेन रूपेण भक्तानां बहूनां दुःखिनां विधे ॥ उद्धारं भवतोऽहं वै करिष्यामि दयाकरः ॥ ३८ ॥

tena rUpeNa bhaktAnAM bahUnAM duHkhinAM vidhe ॥ uddhAraM bhavato'haM vai kariSyAmi dayAkaraH ॥ 38 ॥

सोऽवतारो विधे मे हि ऋषभाख्यस्सुयोगकृत् ॥ सारस्वतव्यासमनः कर्त्ता नानोतिकारकः ॥३९॥

so'vatAro vidhe me hi RSabhAkhyassuyogakRt ॥ sArasvatavyAsamanaH karttA nAnotikArakaH ॥39॥

अवतारेण मे येन भद्रायुर्नृपबालकः ॥ जीवितो हि मृतः क्ष्वेडदोषतो जनकोज्झितः ॥ ४०॥

avatAreNa me yena bhadrAyurnRpabAlakaH ॥ jIvito hi mRtaH kSveDadoSato janakojjhitaH ॥ 40॥

प्राप्तेऽथ षोडशे वर्षे तस्य राजशिशोः पुनः ॥ ययौ तद्वेश्म सहसा ऋषभः स मदात्मकः ॥ ४१॥

prApte'tha SoDaze varSe tasya rAjazizoH punaH ॥ yayau tadvezma sahasA RSabhaH sa madAtmakaH ॥ 41॥

पूजितस्तेन स मुनिः सद्रूपश्च कृपानिधिः ॥ उपादिदेश तद्धर्मान्राज्ययोगान्प्रजापते ॥४२॥

pUjitastena sa muniH sadrUpazca kRpAnidhiH ॥ upAdideza taddharmAnrAjyayogAnprajApate ॥42॥

ततः स कवचं दिव्यं शंखं खङ्गं च भास्वरम् ॥ ददौ तस्मै प्रसन्नात्मा सर्वशत्रुविनाशनम् ॥४३॥

tataH sa kavacaM divyaM zaMkhaM khaGgaM ca bhAsvaram ॥ dadau tasmai prasannAtmA sarvazatruvinAzanam ॥43॥

तदङ्ग भस्मनामृश्य कृपया दीनवत्सलः ॥ स द्वादशसहस्रस्य गजानां च बलं ददौ ॥४४॥

tadaGga bhasmanAmRzya kRpayA dInavatsalaH ॥ sa dvAdazasahasrasya gajAnAM ca balaM dadau ॥44॥

इति भद्रायुषं सम्यगनुश्वास्य समातृकम्॥ ययौ स्वैरगतस्तस्यां पूजितस्त्वृषभः प्रभुः ॥ ४५ ॥

iti bhadrAyuSaM samyaganuzvAsya samAtRkam॥ yayau svairagatastasyAM pUjitastvRSabhaH prabhuH ॥ 45 ॥

भद्रायुरपि राजर्षिर्जित्वा रिपुगणान्विधे ॥ राज्यं चकार धर्मेण विवाह्य कीर्त्तिमालिनीम् ॥ ४६ ॥

bhadrAyurapi rAjarSirjitvA ripugaNAnvidhe ॥ rAjyaM cakAra dharmeNa vivAhya kIrttimAlinIm ॥ 46 ॥

इत्थं प्रभावं ऋषभोऽवतारः शङ्करस्य मे ॥ सतां गतिर्दीनबन्धुर्नवमः कथितस्तव ॥ ४७ ॥

itthaM prabhAvaM RSabho'vatAraH zaGkarasya me ॥ satAM gatirdInabandhurnavamaH kathitastava ॥ 47 ॥

ऋषभस्य चरित्रं हि परमं पावनं महत् ॥ स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नतः ॥ ४८ ॥

RSabhasya caritraM hi paramaM pAvanaM mahat ॥ svargyaM yazasyamAyuSyaM zrotavyaM ca prayatnataH ॥ 48 ॥