शौनक उवाच ॥ व्यासशिष्यमहाभाग सूत ज्ञानदयानिधे ॥ वद शंभ्ववतारांश्च यैरकार्षीत्सतां शिवम् ॥१॥

zaunaka uvAca ॥ vyAsaziSyamahAbhAga sUta jJAnadayAnidhe ॥ vada zaMbhvavatArAMzca yairakArSItsatAM zivam ॥1॥

सूत उवाच ॥ मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः ॥ अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु ॥२॥

sUta uvAca ॥ mune zaunaka sadbhaktyA dattacitto jitendriyaH ॥ avatArAJchivasyAhaM vacmi te munaye zRNu ॥2॥

एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः ॥ सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन् ॥३॥

etatpRSTaH purA nandI zivamUrtissatAM gatiH ॥ sanatkumAreNa mune tamuvAca zivaM smaran ॥3॥

नन्दीश्वर उवाच ॥ असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व्वेश्वरस्य वै॥ अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति ॥ ४ ॥

nandIzvara uvAca ॥ asaMkhyAtA hi kalpeSu vibhoH sarvvezvarasya vai॥ avatArAstathApIha vacmyahaM tAnyathAmati ॥ 4 ॥

एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेत लोहितः ॥ सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः ॥५॥

ekonaviMzakaH kalpo vijJeyaH zveta lohitaH ॥ sadyojAtAvatArastu prathamaH parikIrtitaH ॥5॥

तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा॥ उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः ॥ ६ ॥

tasmiMstatparamaM brahma dhyAyato brahmaNastathA॥ utpannastu zikhAyuktaH kumAraH zvetalohitaH ॥ 6 ॥

तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् ॥ ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः। ७ ॥ ।

taM dRSTvA puruSaM brahmA brahmarUpiNamIzvaram ॥ jJAtvA dhyAtvA sa hRdaye vavande prayatAJjaliH। 7 ॥ ।

सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः ॥ मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्॥८॥

sadyojAtaM zivaM buddhvA jaharSa bhuvanezvaraH ॥ muhurmuhuzca sadbuddhyA paraM taM samacintayat॥8॥

ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः ॥ कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः ॥९॥

tato'sya dhyAyataH zvetAH prAdurbhUtA yazasvinaH ॥ kumArAH paravijJAnaparabrahmasvarUpiNaH ॥9॥

सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ ॥ शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्॥१०॥

sunando nandanazcaiva vizvanandopanandanau ॥ ziSyAstasya mahAtmAno yaistadbrahma samAvRtam॥10॥

सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ॥ सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः ॥११॥

sadyojAtazca vai zambhurdadau jJAnaM ca vedhase ॥ sargazaktimapi prItyA prasannaH paramezvaraH ॥11॥

ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः ॥ ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत् ॥१२॥

tato viMzatimaH kalpo rakto nAma prakIrtitaH ॥ brahmA yatra mahAtejA raktavarNamadhArayat ॥12॥

ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भू तो विधेस्सुतः ॥ रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः॥१३॥

dhyAyataH putrakAmasya prAdurbhU to vidhessutaH ॥ raktamAlyAmbaradharo raktAkSo raktabhUSaNaH॥13॥

स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः॥ वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृतांजलिः ॥ १४ ॥

sa taM dRSTvA mahAtmAnaM kumAraM dhyAnamAzritaH॥ vAmadevaM zivaM jJAtvA praNanAma kRtAMjaliH ॥ 14 ॥

ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः ॥ विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः ॥ १५ ॥

tatastasya sutA hyAsaMzcatvAro raktavAsasaH ॥ virajAzca vivAhazca vizoko vizvabhAvanaH ॥ 15 ॥

वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ॥ सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः ॥ १६ ॥

vAmadevaH sa vai zambhurdadau jJAnaM ca vedhase ॥ sargazaktimapi prItyA prasannaH paramezvaraH ॥ 16 ॥

एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ॥ ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह ॥१७॥

ekaviMzatimaH kalpaH pItavAsA iti smRtaH ॥ brahmA yatra mahAbhAgaH pItavAsA babhUva ha ॥17॥

ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः॥ पीतवस्त्रादिक प्रौढो महातेजा महाभुजः॥१८॥

dhyAyataH putrakAmasya vidherjAtaH kumArakaH॥ pItavastrAdika prauDho mahAtejA mahAbhujaH॥18॥

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम्॥ प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शांकरीं विधिः॥१९॥

taM dRSTvA dhyAnasaMyuktaM jJAtvA tatpuruSaM zivam॥ praNanAma tato buddhyA gAyatrIM zAMkarIM vidhiH॥19॥

जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम्॥ प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा॥२०॥

japitvA tu mahAdevIM sarvalokanamaskRtAm॥ prasannastu mahAdevo dhyAnayuktena cetasA॥20॥

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ॥ पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः ॥२१॥

tato'sya pArzvato divyAH prAdurbhUtAH kumArakAH ॥ pItavastrA hi sakalA yogamArgapravartakAH ॥21॥

ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः। पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स ॥२२॥

tatastasmingate kalpe pItavarNe svayaMbhuvaH। punaranyaH pravRttastu kalpo nAmnA zivastu sa ॥22॥

एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके ॥ स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ॥२३॥

ekArNave saMvyatIte divyavarSasahasrake ॥ sraSTukAmaH prajA brahmA cintayAmAsa duHkhitaH ॥23॥

ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम्॥ कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा॥२४॥

tato'pazyanmahAtejA prAdurbhUtaM kumArakam॥ kRSNavarNaM mahAvIryaM dIpyamAnaM svatejasA॥24॥

धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम्॥ कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्॥२५॥

dhRtakRSNAmbaroSNISaM kRSNayajJopavItinam॥ kRSNena maulinAyuktaM kRSNasnAnAnulepanam॥25॥

स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् ॥ ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिंगलम् ॥२६॥

sa taM dRSTvA mahAtmAnamaghoraM ghoravikramam ॥ vavande devadevezamadbhutaM kRSNapiMgalam ॥26॥

अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिंतयत् ॥ तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम् ॥ २७ ॥

aghoraM tu tato brahmA brahmarUpaM vyaciMtayat ॥ tuSTAva vAgbhiriSTAbhirbhaktavatsalamavyayam ॥ 27 ॥

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः॥ चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः॥२८॥

athAsya pArzvataH kRSNAH kRSNasnAnAnulepanAH॥ catvArastu mahAtmAnaH saMbabhUvuH kumArakAH॥28॥

कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णा स्यः कृष्णकण्ठधृक् ॥ इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः ॥२९॥

kRSNa kRSNazikhazcaiva kRSNA syaH kRSNakaNThadhRk ॥ iti te'vyaktanAmAnaH zivarUpAH sutejasaH ॥29॥

एवंभूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे ॥ योगं प्रवर्त्तया मासुर्घोराख्यं महदद्भुतम् ॥ ३० ॥

evaMbhUtA mahAtmAno brahmaNaH sRSTihetave ॥ yogaM pravarttayA mAsurghorAkhyaM mahadadbhutam ॥ 30 ॥

अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्त्तत मुनीश्वराः ॥ विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः॥३१॥

athAnyo brahmaNaH kalpaH prAvarttata munIzvarAH ॥ vizvarUpa iti khyAto nAmataH paramAdbhutaH॥31॥

ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् ॥ प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती ॥३२॥

brahmaNaH putrakAmasya dhyAyato manasA zivam ॥ prAdurbhUtA mahAnAdA vizvarUpA sarasvatI ॥32॥

तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः ॥ ३३ ॥

tathAvidhaH sa bhagavAnIzAnaH paramezvaraH ॥ zuddhasphaTikasaMkAzaH sarvAbharaNabhUSitaH ॥ 33 ॥

तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् ॥ सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम् ॥३४॥

taM dRSTvA praNanAmAsau brahmezAnamajaM vibhum ॥ sarvagaM sarvadaM sarvaM surUpaM rUpavarjitam ॥34॥

ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः ॥ सशक्तिः कल्पयांचक्रे स बालांश्चतुरः शुभान् ॥ ३५ ॥

IzAno'pi tathAdizya sanmArgaM brahmaNe vibhuH ॥ sazaktiH kalpayAMcakre sa bAlAMzcaturaH zubhAn ॥ 35 ॥

जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे ॥ योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः ॥३६॥

jaTImuNDI zikhaNDI ca arddhamuNDazca jajJire ॥ yogenAdizya saddharmaM kRtvA yogagatiM gatAH ॥36॥

एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः ॥ सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया ॥३७॥

evaM saMkSepataH proktaH sadyAdInAM samudbhavaH ॥ sanatkumAra sarvajJa lokAnAM hitakAmyayA ॥37॥

अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् ॥ त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्॥३८॥

atha teSAM mahAprAjJa vyavahAraM yathAyatham ॥ trilokahitakAraM hi sarvaM brahmANDasaMsthitam॥38॥

ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च ॥ ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः ॥३९॥

IzAnaH puruSo ghoro vAmasaMjJastathaiva ca ॥ brahmasaMjJo mahezasya mUrtayaH paMca vizrutAH ॥39॥

ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः ॥ भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति ॥ ४०॥

IzAnaH zivarUpazca garIyAnprathamaH smRtaH ॥ bhoktAraM prakRteH sAkSAtkSetrajJamadhitiSThati ॥ 40॥

शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः ॥ गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति ॥४१॥

zaivastatpuruSAkhyazca svarUpo hi dvitIyakaH ॥ guNAzrayAtmakaM bhogyaM sarvajJamadhitiSThati ॥41॥

धर्माय स्वांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः ॥ अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यंतस्तृतीयकः ॥४२॥

dharmAya svAMgasaMyuktaM buddhitattvaM pinAkinaH ॥ aghorAkhyasvarUpo yastiSThatyaMtastRtIyakaH ॥42॥

वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि ॥ अहंकृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा ॥ ४३ ॥

vAmadevAhvayo rUpazcaturthaH zaGkarasya hi ॥ ahaMkRteradhiSThAno bahukAryakaraH sadA ॥ 43 ॥

ईशानाह्वस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा ॥ श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च ॥ ४४ ॥

IzAnAhvasvarUpo hi zaMkarasyezvaraH sadA ॥ zrotrasya vacasazcApi vibhorvyomnastathaiva ca ॥ 44 ॥

त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् ॥ पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते ॥ ४५ ॥

tvakpANisparzavAyUnAmIzvaraM rUpamaizvaram ॥ puruSAkhyaM vicArajJA matimantaH pracakSate ॥ 45 ॥

वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च ॥ अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः ॥४६॥

vapuSazca rasasyApi rUpasyAgnestathaiva ca ॥ aghorAkhyamadhiSThAnaM rUpamAhurmanISiNaH ॥46॥

रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ॥ ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम् ॥४७॥

razanAyAzca pAyozca rasasyApAM tathaiva ca ॥ IzvaraM vAmadevAkhyaM svarUpaM zAMkaraM smRtam ॥47॥

प्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा ॥ सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शांकरं विदुः ॥४८॥

prANasya caivopasthasya gaMdhasya ca bhuvastathA ॥ sadyojAtAhvayaM rUpamIzvaraM zAMkaraM viduH ॥48॥

इमे स्वरूपाः शंभोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः ॥ श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः॥४९॥

ime svarUpAH zaMbhorhi vandanIyAH prayatnataH ॥ zreyorthibhirnarairnityaM zreyasAmekahetavaH॥49॥

यः पठेच्छृणुयाद्वापि सद्यादीनां समुद्भवम्॥ स भुक्त्वा सकलान्कामान्प्रयाति परमां गतिम् ॥ ४० ॥

yaH paThecchRNuyAdvApi sadyAdInAM samudbhavam॥ sa bhuktvA sakalAnkAmAnprayAti paramAM gatim ॥ 40 ॥