व्यास उवाच ॥ अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम ॥ कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद ॥ १ ॥

vyAsa uvAca ॥ aniruddhe hRtai pautre kRSNasya munisattama ॥ kuMbhAMDasutayA kRSNaH kimakArSIddhi tadvada ॥ 1 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् ॥ श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम ॥२ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ tato gate'niruddhe tu tatstrINAM rodanasvanam ॥ zrutvA ca vyathitaH kRSNo babhUva munisattama ॥2 ॥

अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा ॥ चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ ३ ॥

apazyatAM cAniruddhaM tadbaMdhUnAM harestathA ॥ catvAro vArSikA mAsA vyatIyuranuzocatAm ॥ 3 ॥

नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ॥ आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः ॥४॥

nAradAttadupAkarNya vArtAM baddhasya karma ca ॥ AsansuvyathitAssarve vRSNayaH kRSNadevatAH ॥4॥

कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् ॥ जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात् ॥ ५ ॥

kRSNastadvRttamakhilaM zrutvA yuddhAya cAdarAt ॥ jagAma zoNitapuraM tArkSyamAhUya tatkSaNAt ॥ 5 ॥

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः ॥ नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः ॥ ६ ॥

pradyumno yuyudhAnazca gatassAMbotha sAraNaH ॥ naMdopanaMdabhadrAdyA rAmakRSNAnuvartinaH ॥ 6 ॥

अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् ॥ रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः ॥ ७ ॥

akSauhiNIbhirdvAdazabhissametAsarvato dizam ॥ rurudhurbANanagaraM samaMtAtsAtvatarSabhAH ॥ 7 ॥

भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् ॥ वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ ॥८॥

bhajyamAnapurodyAnaprAkArATTAlagopuram ॥ vIkSyamANo ruSAviSTastulyasainyobhiniryayau ॥8॥

बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः ॥ आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ ॥ ९ ॥

bANArthe bhagavAn rudrassasutaH pramathairvRtaH ॥ Aruhya nandivRSabhaM yuddhaM karttuM samAyayau ॥ 9 ॥

आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् ॥ कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः ॥2-5-54-१०॥

AsItsutumulaM yuddhamadbhutaM lomaharSaNam ॥ kRSNAdikAnAM taistatra rudrAdyairbANarakSakaiH ॥2-5-54-10॥

कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि॥ कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः ॥११॥

kRSNazaMkarayorAsItpradyumnaguhayorapi॥ kUSmAMDakUpakarNAbhyAM balena saha saMyugaH ॥11॥

सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ॥ नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि ॥१२॥

sAMbasya bANaputreNa bANena saha sAtyakeH ॥ nandinA garuDasyApi pareSAM ca parairapi ॥12॥

ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ॥ गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥१३॥

brahmAdayassurAdhIzA munayaH siddhacAraNAH ॥ gaMdharvA'psaraso yAnairvimAnairdraSTumAgaman ॥13॥

प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् ॥ युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम् ॥१४॥

pramathairvividhAkArai revatyaMtaiH sudAruNam ॥ yuddhaM babhUva viprendra teSAM ca yaduvaMzinAm ॥14॥

भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता॥ कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह॥१५॥

bhrAtrA rAmeNa sahitaH pradyumnena ca dhImatA॥ kRSNazcakAra samaramatulaM pramathaissaha॥15॥

तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च ॥ विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च॥१६॥

tatrAgninA'bhavadyuddhaM yamena varuNena ca ॥ vimukhena tripAdena jvareNa ca guhena ca॥16॥

प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् ॥ युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम् ॥१७॥

pramathairvividhAkAraisteSAmanyaM tadAruNam ॥ yuddhaM babhUva vikaTaM vRSNInAM romaharSaNam ॥17॥

विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे ॥ निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः ॥ १८ ॥

vibhISikAbhirbahvIbhiH koTarIbhiH padepade ॥ nirllajjAbhizca nArIbhiH prabalAbhiradUrataH ॥ 18 ॥

शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् ॥ द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः ॥ १९ ॥

zaMkarAnucarAJzaurirbhUtapramathaguhyakAn ॥ drAvayAmAsa tIkSNAgraiH zaraiH zArGgadhanuzcyutaiH ॥ 19 ॥

एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः ॥ चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन् ॥ 2-5-54-२० ॥

evaM pradyumnapramukhA vIrA yuddhamahotsavAH ॥ cakruryuddhaM mahAghoraM zatrusainyaM vinAzayan ॥ 2-5-54-20 ॥

विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः॥ क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम् ॥ २१ ॥

vizIryamANaM svabalaM dRSTvA rudrotyamarSaNaH॥ krodhaM cakAra sumahannanAda ca maholbaNam ॥ 21 ॥

तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते ॥ मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा ॥२२॥

tacchrutvA zaMkaragaNA vineduryuyudhuzca te ॥ mardayanpratiyoddhAraM varddhitAzzaMbhutejasA ॥22॥

पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने ॥ प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः ॥२३॥

pRthagvidhAni cAyuktaM zArGgAstrANi pinAkine ॥ pratyakSaizzamayAmAsa zUlapANiravismitaH ॥23॥

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ॥ आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च ॥२४॥

brahmAstrasya ca brahmAstraM vAyavyasya ca pArvatam ॥ Agneyasya ca pArjanyaM naijaM nArAyaNasya ca ॥24॥

कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् ॥ न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा ॥२५॥

kRSNasainyaM vidudrAva prativIreNa nirjitam ॥ na tasthau samare vyAsa pUrNarudrasutejasA ॥25॥

विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः ॥ स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने ॥२६॥

vidrAvite svasainye tu zrIkRSNazca paraMtapaH ॥ svaM jvaraM zItalAkhyaM hi vyasRjaddAruNaM mune ॥26॥

विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः ॥ स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने ॥२६॥

vidrAvite svasainye tu zrIkRSNazca paraMtapaH ॥ svaM jvaraM zItalAkhyaM hi vyasRjaddAruNaM mune ॥26॥

महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम्॥ माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥२८॥

mahezvarotha' taM dRSTvAyAMtaM svaM visRjajjvaram॥ mAhezvaro vaiSNavazca yuyudhAte jvarAvubhau ॥28॥

वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः ॥ अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ २९ ॥

vaiSNavo'tha samAkradanmAhezvarabalArditaH ॥ alabdhvA bhayamanyatra tuSTAva vRSabhadhvajam ॥ 29 ॥

अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः ॥ विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः ॥ 2-5-54-३० ॥

atha prasanno bhagavAnviSNujvaranuto haraH ॥ viSNuzItajvaraM prAha zaraNAgatavatsalaH ॥ 2-5-54-30 ॥

महेश्वर उवाच ॥ शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् ॥ यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम् ॥ ३१ ॥

mahezvara uvAca ॥ zItajvara prasanno'haM vyetu te majjvarAdbhayam ॥ yo nau smarati saMvAdaM tasya na syAjjvarAdbhayam ॥ 31 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः ॥ तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः ॥३२॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityukto rudramAnamya gato nArAyaNajvaraH ॥ taM dRSTvA caritaM kRSNo visismAya bhayAnvitaH ॥32॥

स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः ॥ जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः ॥३३॥

skanda pradyumnabANaughairardyamAno'tha kopitaH ॥ jaghAna zaktyA pradyumnaM daityasaMghAtyamarSaNaH ॥33॥

स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि॥ असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात् ॥ ३४ ॥

skaMdaprAptihatastatra pradyumnaH prabalopi hi॥ asRgvimuMcangAtrebhyo balenApAkramadraNAt ॥ 34 ॥

कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः ॥ दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली ॥ ३५ ॥

kuMbhAMDakUpakarNAbhyAM nAnAstraizca samAhataH ॥ dudrAva balabhadropi na tasthepi raNe balI ॥ 35 ॥

कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् ॥ गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः ॥३६॥

kRtvA sahasraM kAyAnAM pItvA toyaM mahArNavAt ॥ garuDo nAzayatyarthA''vartairmeghArNavAMbubhiH ॥36॥

अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली ॥ वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम् ॥ ३७ ॥

atha kruddho mahezasya vAhano vRSabho balI ॥ vegena mahatAraM vai zRMgAbhyAM nijaghAna tam ॥ 37 ॥

शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः ॥ विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम् ॥ ३८ ॥

zRMgaghAtavizIrNAMgo garuDo'tIva vismitaH ॥ vidudrAva raNAttUrNaM vihAya ca janArdanam ॥ 38 ॥

एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः ॥ उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः ॥ ३९ ॥

evaM jAte caritraM tu bhagavAndevakIsutaH ॥ uvAca sArathiM zIghraM rudratejotivismitaH ॥ 39 ॥

श्रीकृष्ण उवाच ॥ हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् ॥ महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः ॥2-5-54-४०॥

zrIkRSNa uvAca ॥ he sUta zRNu madvAkyaM rathaM me vAhaya drutam ॥ mahAdevasamIpastho yathA syAM gadituM vacaH ॥2-5-54-40॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः ॥ द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः ॥ ४१ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityukto hariNA sUto dArukassvaguNAgraNIH ॥ drutaM taM vAhayAmAsa rathaM rudrasamIpataH ॥ 41 ॥

अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः ॥ श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम् ॥ ४२ ॥

atha vijJApayAmAsa nato bhUtvA kRtAMjaliH ॥ zrIkRSNaH zaMkaraM bhaktyA prapanno bhaktavatsalam ॥ 42 ॥

श्रीकृष्ण उवाच ॥ देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ॥ नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम् ॥ ४३ ॥

zrIkRSNa uvAca ॥ devadeva mahAdeva zaraNAgatavatsala ॥ namAmi tvA'naMtazaktiM sarvAtmAnaM parezvaram ॥ 43 ॥

विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् ॥ ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥

vizvotpattisthAnanAzahetuM sajjJapti mAtrakam ॥ brahmaliMgaM paraM zAMtaM kevalaM paramezvaram ॥ 44 ॥

कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च ॥ क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः ॥ ४५ ॥

kAlo daivaM karma jIvassvabhAvo dravyameva ca ॥ kSetraM ca prANa AtmA ca vikArastatsamUhakaH ॥ 45 ॥

बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो ॥ तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम् ॥ ४६ ॥

bIjarohapravAhastu tvanmAyaiSA jagatprabho ॥ tannibaMdhaM prapadyeha tvAmahaM paramezvaram ॥ 46 ॥

नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् ॥ नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः ॥४७॥

nAnA bhAvairlIlayaiva svIkRtairnirjarAdikAn ॥ nUnaM bibhaSiM lokezo haMsyunmArgAnsvabhAvataH ॥47॥

त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये ॥ यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम् ॥ ४८ ॥

tvaM hi brahma paraM jyotirgUDhaM brahmaNi vAGmaye ॥ yaM pazyaMtyamalAtmAnamAkAzamiva kevalam ॥ 48 ॥

त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् ॥ ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे ॥ ४९ ॥

tvameva cAdyaH puruSo'dvitIyasturya AtmadRk ॥ Izo heturahetuzca savikAraH pratIyase ॥ 49 ॥

स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो ॥ सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर ॥ 2-5-54-५० ॥

svamAyayA sarvaguNaprasiddhyai bhagavanprabho ॥ sarvAnvitaH prabhinnazca sarvatastvaM mahezvara ॥ 2-5-54-50 ॥

यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो ॥ स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान् ॥ ५१ ॥

yathaiva sUryo'pihitazchAyArUpANi ca prabho ॥ svacchAyayA saMcakAsti hyayaM paramadRgbhavAn ॥ 51 ॥

गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो ॥ स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर ॥ ५२ ॥

guNenApihitopi tvaM guNe va guNAn vibho ॥ svapradIpazcakAssi tvaM bhUman giriza zaMkara ॥ 52 ॥

त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु ॥ उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ५३ ॥

tvanmAyAmohitadhiyaH putradAragRhAdiSu ॥ unmajjaMti nimajjaMti prasaktA vRjinArNave ॥ 53 ॥

दैवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः ॥ यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवंचकः ॥ ५४ ॥

daivadattamimaM labdhvA nRlokamajitendriyaH ॥ yo nAdriyeta tvatpAdau sa zocyo hyAtmavaMcakaH ॥ 54 ॥

त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः ॥ त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा । ५५ ॥

tvadAjJayAhaM bhagavAnbANadozchettumAgataH ॥ tvayaiva zapto bANo'yaM garvito garvahAriNA । 55 ॥

निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् ॥ आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने ॥ ५६ ॥

nivarttasva raNA ddeva tvacchApo na vRthA bhavet ॥ AjJAM dehi prabho me tvaM bANasya bhujakRMtane ॥ 56 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर ॥ प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः ॥ ५७ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityAkarNya vacazzaMbhuH zrIkRSNasya munIzvara ॥ pratyuvAca prasannAtmA kRSNastutyA mahezvaraH ॥ 57 ॥

महेश्वर उवाच ॥ सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् ॥ मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने ॥ ५८ ॥

mahezvara uvAca ॥ satyamuktaM tvayA tAta mayA zapto hi daityarAT ॥ madAjJayA bhavAnprApto bANadodaMDakRMtane ॥ 58 ॥

किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे ॥ पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम् ॥ ५९ ॥

kiM karomi ramAnAtha bhaktAdhInassadA hare ॥ pazyato me kathaM vIra syAdbANabhujakRMtanam ॥ 59 ॥

अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया ॥ ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव ॥ 2-5-54-६० ॥

atastvaM jRMbhaNAstreNa mAM jaMbhaya madAjJayA ॥ tatastvaM kuru kAryaM svaM yatheSTaM ca sukhI bhava ॥ 2-5-54-60 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः ॥ स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः ॥ ६१ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktazzaMkareNAtha zArGgapANistu vismitaH ॥ svaraNasthAnamAgatya mumoda sa munIzvaraH ॥ 61 ॥

जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् ॥ पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः ॥ ६२ ॥

jRMbhaNAstraM mumocAtha saMdhAya dhanuSi drutam ॥ pinAkapANaye vyAsa nAnAstrakuzalo hariH ॥ 62 ॥

मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् ॥ बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः ॥ ६३ ॥

mohayitvA tu girizaM jRMbhaNAstreNa jRMbhitam ॥ bANasya pRtanAM zaurirjaghAnAsigadarSTibhiH ॥ 63 ॥