व्यास उवाच ॥ तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे ॥ शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा ॥ १ ॥

vyAsa uvAca ॥ tasminmahati saMgrAme dAruNe lomaharSaNe ॥ zukro daityapatirvidvAnbhakSitastripurAriNA ॥ 1 ॥

इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात॥ किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः ॥२॥

iti zrutaM samAsAnme tatpunarbrUhi vistarAta॥ kiM cakAra mahAyogI jaTharasthaH pinAkinaH ॥2॥

न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः ॥ कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः ॥३॥

na dadAha kathaM zabhozzukraM taM jaTharAnalaH ॥ kalpAntadahanaH kAlo dIptatejAzca bhArgavaH ॥3॥

विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् ॥ कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः ॥४॥

viniSkrAMtaH kathaM dhImAcchaMbhorjaTharapaMjarAt ॥ kathamArAdhayAmAsa kiyatkAlaM sa bhArgavaH ॥4॥

अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम्॥ का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते ॥५॥

atha ca labdhavAnvidyAM tAM mRtyuzamanIM parAm॥ kA sA vidyA parA tAta yathA mRtyurhi vAryate ॥5॥

लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः ॥ देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः ॥६ ॥

lebhendhako gANapatyaM kathaM zUlA dvinirgataH ॥ devadevasya vai zaMbhormunerlIlAvihAriNaH ॥6 ॥

एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु ॥ शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे ॥७॥

etatsarvamazeSeNa mahAdhIman kRpAM kuru ॥ zivalIlAmRtaM tAta zRNvata kathayasva me ॥7॥

ब्रह्मोवाच ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः ॥ सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम् ॥८॥

brahmovAca ॥ iti tasya vacaH zrutvA vyAsasyAmitatejasaH ॥ sanatkumAraH provAca smRtvA zivapadAMbujam ॥8॥

सनत्कुमार उवाच ॥ शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् ॥ धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः ॥ ९ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ zRNu vyAsa mahAbuddhe zivalIlAmRtaM param ॥ dhanyastvaM zaivamukhyosi mamAnandakaraH svataH ॥ 9 ॥

प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः ॥ अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः॥2-5-47-१०॥

pravartamAne samare zaMkarAMdhakayostayoH ॥ anirbhedyapavivyUhagirivyUhAdhinAthayoH॥2-5-47-10॥

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम्॥ शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः ॥११॥

purA jayo babhUvApi daityAnAM balazAlinAm॥ zivaprabhA vAdabhavatpramathAnAM mune jayaH ॥11॥

तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः॥ कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्॥१२॥

tacchutvAsIdviSaNNo hi mahAdaityoMdhakAsuraH॥ kathaM syAnme jaya iti vicAraNaparo'bhavat॥12॥

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् ॥ द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम् ॥१३॥

apasRtya tato yuddhAdaMdhakaH parabuddhimAn ॥ drutamabhyagamadvIra ekalazzukrasannidhim ॥13॥

प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः ॥ बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः ॥१४॥

praNamya svaguruM kAvyamavaruhya rathAcca saH ॥ babhASedaM vicAryAtha sAMjalirnItivittamaH ॥14॥

अंधक उवाच ॥ भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे ॥ पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः ॥ १५ ॥

aMdhaka uvAca ॥ bhagavaMstvAmupAzritya gurorbhAvaM vahAmahe ॥ parAjitA bhavAmo no sarvadA jayazAlinaH ॥ 15 ॥

त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् ॥ मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान् ॥१६॥

tvatprabhAvAtsadA devAnsamastAnsAnugAnvayam ॥ manyAmahe haroSendramukhAnapi hi kattRNAn ॥16॥

अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् ॥ गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः ॥ १७ ॥

asmatto bibhyati surAstadA bhavadanugrahAt ॥ gajA iva haribhyazca tArkSyebhya iva pannagAH ॥ 17 ॥

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः ॥ प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात् ॥ १८ ॥

anirbhedyaM pavivyUhaM vivizurdaitya dAnavAH ॥ pramathAnIkamakhilaM vidhUya tvadanugrahAt ॥ 18 ॥

वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः ॥ स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव ॥ १९ ॥

vayaM tvaccharaNA bhUtvA sadA gA iva nizcalAH ॥ sthitvA carAmo nizzaMkamAjAvapi hi bhArgava ॥ 19 ॥

रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् ॥ असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि ॥ 2-5-47-२० ॥

rakSarakSAbhito vipra pravrajya zaraNAgatAn ॥ asurAJchatrubhirvIrairarditAMzca mRtAnapi ॥ 2-5-47-20 ॥

प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः ॥ सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान् ॥२१ ॥

prathamairbhImavikrAMtaiH krAMtAnmRtyupramAthibhiH ॥ sUditAnpatitAnpazya huMDAdInmadgaNAnvarAn ॥21 ॥

यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा ॥ त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः ॥ २२ ॥

yaH pItvA kaNadhUmaM vai sahasraM zaradAM purA ॥ tvayA prAptA varA vidyA tasyAH kAloyamAgataH ॥ 22 ॥

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव ॥ प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः ॥ २३ ॥

adya vidyAphalaM tatte sarve pazyaMtu bhArgava ॥ pramathA asurAnsarvAn kRpayA jIvayiSyataH ॥ 23 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः ॥ तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा ॥ २४ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ itthamandhakavAkyaM sa zrutvA dhIro hi bhArgavaH ॥ tadA vicArayAmAsa dUyamAnena cetasA ॥ 24 ॥

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति ॥ सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम ॥ २५ ॥

kiM kartavyaM mayAdyApi kSemaM me syAtkathaM tviti ॥ sannipAtavidhirjIvaH sarvathAnucito mama ॥ 25 ॥

विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये ॥ तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः ॥ २६ ॥

vidheyaM zaMkarAtprAptA tadguNAn prati yojaye ॥ tadraNe marditAnvIraH pramathaizzaMkarAnugaiH ॥ 26 ॥

शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा॥ विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा ॥ २७ ॥

zaraNAgatadharmotha pravarassarvato hRdA॥ vicArya zukreNa dhiyA tadvANI svIkRtA tadA ॥ 27 ॥

किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् ॥ भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा?? स्वस्थेन चेतसा ॥ २८ ॥

kiMcitsmitaM tadA kRtvA so'bravIddAnavAdhipam ॥ bhArgavazzivapAdAbjaM sappA?? svasthena cetasA ॥ 28 ॥

शुक्र उवाच ॥ यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि ॥ एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं?? मया ॥ २९ ॥

zukra uvAca ॥ yattvayA bhASitaM tAta tatsarvaM tathyameva hi ॥ etadvidyopArjanaM hi dAnavArthaM kRtaM?? mayA ॥ 29 ॥

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् ॥ विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा ॥ 2-5-47-३० ॥

dussahaM kaNadhUmaM vai pItvA varSasahasrakam ॥ vidyeyamIzvarAtprAptA baMdhUnAM sukhadA sadA ॥ 2-5-47-30 ॥

प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया ॥ उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा॥ ३१ ॥

pramathairmathitAndaityAnraNehaM vidyayAnayA ॥ utthApayiSye mlAnAni zasyAni jalabhugyathA॥ 31 ॥

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् ॥ मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान् ॥ ३२ ॥

nirvraNAnnIrujaH svasthAnsuptveva puna rutthitAn ॥ muhUrtesmiMzca draSTAsi daityAMstAnutthitAnnijAn ॥ 32 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः ॥ एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात् ॥ ३३ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA sodhakaM zukro vidyAmAvartayatka viH ॥ ekaikaM daityamuddizya smRtvA vidyezamAdarAt ॥ 33 ॥

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः ॥ उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः ॥ ३४ ॥

vidyAvartanamAtreNa te sarve daityadAnavAH ॥ uttasthuryugapadvIrAssuptA iva dhRtAyudhAH ॥ 34 ॥

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा ॥ श्रद्धयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि॥ ३५ ॥

sadAbhyastA yathA vedAssamare vA yathAmbudA ॥ zraddhayArthAstathA dattA brAhmaNebhyo yathApadi॥ 35 ॥

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् ॥ विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः ॥ ३६ ॥

ujjIvitAMstu tAndRSTvA huMDAdIMzca mahAsurAn ॥ vinedurasurAH sarve jalapUrNA ivAMbudAH ॥ 36 ॥

रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् ॥ प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः ॥ ३७ ॥

raNodyatAH punazcAsangarjaMto vikaTAnravAn ॥ pramathaissaha nirbhItA mahAbalaparAkramAH ॥ 37 ॥

शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् ॥ विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः ॥ ३८ ॥

zukreNojjIvitAndRSTvA pramathA daityadAnavAn ॥ visiSmire tatassarve naMdyAdyA yuddhadurmadAH ॥ 38 ॥

विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् ॥ विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन् ॥३९॥

vijJApyamevaM karmaitaddeveze zaMkare'khilam ॥ vicArya buddhimaMtazca hyevaM te'nyonyamabruvan ॥39॥

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे ॥ अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्॥2-5-47-४०॥

AzcaryarUpe pramathezvarANAM tasmiMstathA vartati yuddhayajJe ॥ amarSito bhArgavakarma dRSTvA zilAdaputro'bhyagamanmahezam॥2-5-47-40॥

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् ॥ गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत् ॥४१॥

jayeti coktvA jayayonimugramuvAca naMdI kanakAvadAtam ॥ gaNezvarANAM raNakarma deva devaizca sendrairapi duSkaraM sat ॥41॥

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान्॥ आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश ॥४२॥

tadbhArgaveNAdya kRtaM vRthA nassaMjIvatAMstAnhi mRtAnvipakSAn॥ Avartya vidyAM mRtajIvadAtrImekekamuddizya sahelamIza ॥42॥

तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः ॥ यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति ॥४३॥

tuhuMDahuMDAdikakuMbhajaMbhavipA kapAkAdimahAsurendrAH ॥ yamAlayAdadya punarnivRttA vidrAvayaMtaH pramathAMzcaraMti ॥43॥

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान्॥ जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः ॥४४॥

yadi hyasau daityavarAnnirastAnsaMjIvayedatra punaH punastAn॥ jayaH kuto no bhavitA maheza gaNezvarANAM kuta eva zAMtiH ॥44॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः ॥ उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम् ॥ ४५ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ ityevamuktaH pramathezvareNa sa naMdinA vai pramathezvarezaH ॥ uvAca devaH prahasaMstadAnIM taM naMdinaM sarvagaNezarAjam ॥ 45 ॥

शिव उवाच ॥ नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् ॥ मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम् ॥ ४६ ॥

ziva uvAca ॥ nandinprayAhi tvarito'ti mAtraM dvijendravaryaM ditinandanAnAm ॥ madhyAtsamuddhRtya tathA nayAzu zyeno yathA lAvakamaMDajAtam ॥ 46 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ स एवमुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः ॥ जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः ॥ ४७ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ sa evamukto vRSabhadhvajena nanAda naMdI vRSasiMhanAdaH ॥ jagAma tUrNaM ca vigAhya senAM yatrAbhavadbhArgavavaMzadIpaH ॥ 47 ॥

तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः ॥ विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम् ॥४८॥

taM rakSyamANaM ditijaissamastaiH pAzAsivRkSopalazailahastaiH ॥ vikSobhya daityAnbalavAJjahAra kAvyaM sa nandI zarabho yathebham ॥48॥

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् ॥ विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः ॥ ४९ ॥

srastAMbaraM vicyutabhUSaNaM ca vimuktakezaM balinA gRhItam ॥ vimocayiSyaMta ivAnujagmuH surArayassiMharavAMstyajaMtaH ॥ 49 ॥

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् ॥ नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम् ॥ 2-5-47-५० ॥

daMbholi zUlAsiparazvadhAnAmuddaMDacakropalakaMpanAnAm ॥ naMdIzvarasyopari dAnavendrA varSaM vavarSurjaladA ivogram ॥ 2-5-47-50 ॥

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा ॥ आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः ॥ ५१ ॥

taM bhArgavaM prApya gaNAdhirAjo mukhAgninA zastrazatAni dagdhvA ॥ AyAtpravRddhe'suradevayuddhe bhavasya pArzve vyathitAripakSaH ॥ 51 ॥

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् ॥ जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम् ॥ ५२ ॥

ayaM sa zukro bhagavannitIdaM nivedayAmAsa bhavAya zIghram ॥ jagrAha zukraM sa ca devadevo yathopahAraM zucinA pradattam ॥ 52 ॥

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् ॥ हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि ॥ ५३ ॥

na kiMciduktvA sa hi bhUtagoptA cikSepa vaktre phalavatkavIndram ॥ hAhAravastairasuraissamastairuccairvimukto hahaheti bhUri ॥ 53 ॥