व्यास उवाच ॥ सनत्कुमार सर्वज्ञ हते तस्मिन्सुरद्रुहि ॥ किमकार्षीत्ततस्तस्य ज्येष्ठभ्राता महासुरः ॥१॥

vyAsa uvAca ॥ sanatkumAra sarvajJa hate tasminsuradruhi ॥ kimakArSIttatastasya jyeSThabhrAtA mahAsuraH ॥1॥

कुतूहलमिति श्रोतुं ममाऽतीह मुनीश्वर ॥ तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते ॥ २ ॥

kutUhalamiti zrotuM mamA'tIha munIzvara ॥ tacchrAvaya kRpAM kRtvA brahmaputra namostu te ॥ 2 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः ॥ सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ॥३॥

brahmovAca ॥ ityAkarNya vacastasya vyAsasya sa munIzvaraH ॥ sanatkumAraH provAca smRtvA zivapadAmbujam ॥3॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना ॥ हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा॥४॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ bhrAtaryevaM vinihate hariNA kroDamUrtinA ॥ hiraNyakazipurvyAsa paryatapyadruSA zucA॥4॥

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् ॥ निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः ॥५॥

tataH prajAnAM kadanaM vidhAtuM kadanapriyAn ॥ nirdidezA'surAnvIrAnhari vairapriyo hi saH ॥5॥

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् ॥ निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः ॥५॥

tataH prajAnAM kadanaM vidhAtuM kadanapriyAn ॥ nirdidezA'surAnvIrAnhari vairapriyo hi saH ॥5॥

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः॥ दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः ॥७॥

tato viprakRte loke'suraisterduSTamAnasaiH॥ divaM devAH parityajya bhuvi ceruralakSitAH ॥7॥

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुस्संपरेतस्य दुःखितः ॥ कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत् ॥ ८ ॥

hiraNyakazipurbhrAtussaMparetasya duHkhitaH ॥ kRtvA karodakAdIni tatkalatrAdyasAMtvayat ॥ 8 ॥

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् ॥ आत्मानमप्र तिद्वंद्वमेकराज्यं व्यधित्सत ॥ ९ ॥

tatassa daityarAjendro hyajeyamajarAmaram ॥ AtmAnamapra tidvaMdvamekarAjyaM vyadhitsata ॥ 9 ॥

स तेपे मंदरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् ॥ ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादांगुष्ठाश्रितावनिः ॥2-5-43-१०॥

sa tepe maMdaradroNyAM tapaH paramadAruNam ॥ UrddhvabAhurnabhodRSTiH SAdAMguSThAzritAvaniH ॥2-5-43-10॥

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः ॥ दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥ ११ ॥

tasmiMstapastapyamAne devAssarve balAnvitAH ॥ daityAnsarvAnvinirjitya svAni sthAnAni bhejire ॥ 11 ॥

तस्य मूर्द्ध्नस्समुद्भूतः सधूमोग्निस्तपोमयः ॥ तिर्यगूर्द्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः ॥ १२ ॥

tasya mUrddhnassamudbhUtaH sadhUmognistapomayaH ॥ tiryagUrddhvamadholokAnatapadviSvagIritaH ॥ 12 ॥

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुस्सुराः॥ धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः ॥ १३ ॥

tena taptA divaM tyaktvA brahmalokaM yayussurAH॥ dhAtre vijJApayAmAsustattapovikRtAnanAH ॥ 13 ॥

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः॥ परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम् ॥ १४॥

atha vijJApito devairvyAsa tairAtmabhUrvidhiH॥ parIto bhRgudakSAdyairyayau daityezvarAzramam ॥ 14॥

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श ॥ वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोपि ॥ निशम्य वाचं मधुरां विधातुर्वचोऽब्रवीदेव ममूढबुद्धिः ॥ १५ ॥

pratApya lokAnakhilAMstato'sau samAgataM padmabhavaM dadarza ॥ varaM hi dAtuM tamuvAca dhAtA varaM vRNISveti pitAmahopi ॥ nizamya vAcaM madhurAM vidhAturvaco'bravIdeva mamUDhabuddhiH ॥ 15 ॥

हिरण्यकशिपुरुवाच ॥ मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव ॥ शास्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्षगिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः ॥ १६ ॥

hiraNyakazipuruvAca ॥ mRtyorbhayaM me bhagavanprajeza pitAmahAbhUnna kadApi deva ॥ zAstrAstrapAzAzanizuSkavRkSagirIndratoyAgniripuprahAraiH ॥ 16 ॥

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैस्त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् ॥ स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्द्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश ॥ १७ ॥

devaizca daityairmunibhizca siddhaistvatsRSTajIvairbahuvAkyataH kim ॥ svarge dharaNyAM divase nizAyAM naivorddhvato nApyadhataH prajeza ॥ 17 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् ॥ प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः ॥ १८ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ tasyaitadIdRgvacanaM nizamya daityendra tuSTo'smi labhasva sarvam ॥ praNamya viSNuM manasA tamAha dayAnvito'sAviti padmayoniH ॥ 18 ॥

अलं तपस्ते परिपूर्ण कामस्समाः सहस्राणि च षण्णवत्य ॥ उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव ॥ १९ ॥

alaM tapaste paripUrNa kAmassamAH sahasrANi ca SaNNavatya ॥ uttiSTha rAjyaM kuru dAnavAnAM zrutvA giraM tatsumukho babhUva ॥ 19 ॥

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार ॥ उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोपि सुरान्समस्तान् ॥ ॥ 2-5-43-२० ॥

rAjyAbhiSiktaH prapitAmahena trailokyanAzAya matiM cakAra ॥ utsAdya dharmAn sakalAnpramatto jitvAhave sopi surAnsamastAn ॥ ॥ 2-5-43-20 ॥

ततो भयादिंद्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे ॥ उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते ॥ २१ ॥

tato bhayAdiMdramukhAzca devAH pitAmahAjJAM samavApya sarve ॥ upadrutA daityavareNa jAtAH kSIrodadhiM yatra haristu zete ॥ 21 ॥

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभित्सुखदं हि मत्वा ॥ निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि तेते ॥ २२ ॥

ArAdhayAmAsuratIva viSNuM stutvA vacobhitsukhadaM hi matvA ॥ nivedayAmAsuratho prasannaM duHkhaM svakIyaM sakalaM hi tete ॥ 22 ॥

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु ॥ उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः ॥ २३ ॥

zrutvA tadIyaM sakalaM hi duHkhaM tuSTo ramezaH pradadau varAMstu ॥ utthAya tasmAcchayanAdupendro nijAnurUpairvividhairvacobhiH ॥ 23 ॥

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः ॥ दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः॥ २४ ॥

AzvAsya devAnakhilAnmunInvA uvAca vaizvAnaratulyatejAH ॥ daityaM haniSye prasabhaM surezAH prayAta dhAmAni nijAni tuSTAH॥ 24 ॥

श्रुत्वा रमेशस्य वचस्सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः॥ ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रानुजं च मत्वा निहतं मुनीश ॥ २५ ॥

zrutvA ramezasya vacassurezAH zakrAdikAste nikhilAH sutuSTAH॥ yayuH svadhAmAni hiraNyanetrAnujaM ca matvA nihataM munIza ॥ 25 ॥

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् ॥ सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तंडकोटिप्रतिमं सुघोरम् ॥ २६ ॥

Azritya rUpaM jaTilaM karAlaM daMSTrAyudhaM tIkSNanakhaM sunAsam ॥ saiMhaM ca nAraM suvidAritAsyaM mArtaMDakoTipratimaM sughoram ॥ 26 ॥

युगांतकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः ॥ अस्तं रवौसोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा ॥ २७ ॥

yugAMtakAlAgnisamaprabhAvaM jaganmayaM kiM bahubhirvacobhiH ॥ astaM ravauso'pi hi gacchatIzo gato'surANAM nagarIM mahAtmA ॥ 27 ॥

कृत्वा च युद्धं प्रबलैस्स दैत्यैर्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा ॥ बभ्राम तत्राद्रुतविक्रमश्च बभंज तांस्तानसुरान्नृसिंहः ॥ २८ ॥

kRtvA ca yuddhaM prabalaissa daityairhatvAtha tAndaityagaNAngRhItvA ॥ babhrAma tatrAdrutavikramazca babhaMja tAMstAnasurAnnRsiMhaH ॥ 28 ॥

दृष्टस्स दैत्यैरतुलप्रभावस्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे ॥ सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः ॥ उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च ॥ २९ ॥

dRSTassa daityairatulaprabhAvaste rebhire te hi tathaiva sarve ॥ siMhaM ca taM sarvamayaM nirIkSya prahlAdanAmA ditijendraputraH ॥ uvAca rAjAnamayaM mRgendro jaganmayaH kiM samupAgatazca ॥ 29 ॥

प्रह्लाद उवाच॥ एष प्रविष्टो भगवाननंतो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदंतः ॥ निवृत्य युद्धाच्छ रणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम् ॥2-5-43-३०॥

prahlAda uvAca॥ eSa praviSTo bhagavAnanaMto nRsiMhamAtro nagaraM tvadaMtaH ॥ nivRtya yuddhAccha raNaM prayAhi pazyAmi siMhasya karAlamUrttim ॥2-5-43-30॥

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् ॥ श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र ॥३१॥

yasmAnna yoddhA bhuvanatraye'pi kuruSva rAjyaM vinamanmRgendram ॥ zrutvA svaputrasya vaco durAtmA tamAha bhIto'si kimatra putra ॥31॥

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा ॥ गृह्णंतु वै सिंहममुं भवंतो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु ॥ ३२ ॥

uktveti putraM ditijAdhinAtho daityarSabhAnvIravarAnsa rAjA ॥ gRhNaMtu vai siMhamamuM bhavaMto vIrA virUpabhrukuTIkSaNaM tu ॥ 32 ॥

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् ॥ क्षणेन दग्धाश्शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै ॥३३॥

tasyAjJayA daityavarAstataste grahItukAmA vivizurmRgendram ॥ kSaNena dagdhAzzalabhA ivAgniM rUpAbhilASAtpravivikSavo vai ॥33॥

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजश्चकार युद्धं स मृगाधिपेन ॥ शस्त्रैस्समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैश्श क्त्यर्ष्टिपाशांकुशपावकाद्यैः ॥ ३४ ॥

daityeSu dagdheSvapi daityarAjazcakAra yuddhaM sa mRgAdhipena ॥ zastraissamagrairakhilaistathAstraizza ktyarSTipAzAMkuzapAvakAdyaiH ॥ 34 ॥

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः ॥ प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः ॥३५॥

saMyudhyatoreva tayorjagAma brAhmaM dinaM vyAsa hi zastrapANyoH ॥ pravIrayorvIraraveNa garjatoH parasparaM krodhasuyuktacetasoH ॥35॥

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य॥ नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात् ॥ ३६ ॥

tataH sa daityassahasA bahUMzca kRtvA bhujAJchastrayutAnnirIkSya॥ nRsiMharUpaM prayayau mRgendra saMyudhyamAnaM sahasA samaMtAt ॥ 36 ॥

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः ॥ कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात् ॥३७॥

tatassuyuddhaM tvatidussahaM tu zastraissamastaizca tathAkhilAstraiH ॥ kRtvA mahAdaityavaro nRsiMhaM kSayaM gataizzUla dharo'bhyupAyAt ॥37॥

ततो गृहीतस्स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भि ॥ निधाय जानौ स भुजांतरेषु नखांकुरैर्दानवमर्मभिद्भिः ॥ ३८ ॥

tato gRhItassa mRgAdhipena bhujairanekairgirisAravadbhi ॥ nidhAya jAnau sa bhujAMtareSu nakhAMkurairdAnavamarmabhidbhiH ॥ 38 ॥

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन ॥ त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः ॥३९॥

nakhAstrahRtpadmamasRgvimizramutpAdya jIvAdvigataH kSaNena ॥ tyaktastadAnIM sa tu kASThabhUtaH punaH punazcUrNitasarvagAtraH ॥39॥

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् ॥ राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम् ॥ 2-5-43-४० ॥

tasminhate devaripau prasannaH prahlAdamAmaMtrya kRtapraNAmam ॥ rAjye'bhiSicyAdbhutavIryaviSNustataH prayAto gatimapratarkyAm ॥ 2-5-43-40 ॥

ततोऽतिहृष्टास्सकलास्सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् ॥ ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवंतमीड्यम् ॥ ४१ ॥

tato'tihRSTAssakalAssurezAH praNamya viSNuM dizi vipra tasyAm ॥ yayuH svadhAmAni pitAmahAdyAH kRtasvakAryaM bhagavaMtamIDyam ॥ 41 ॥

प्रवर्णितं त्वंधकजन्म रुद्राद्धिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् ॥ नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसंगात् ॥ ४२ ॥

pravarNitaM tvaMdhakajanma rudrAddhiraNyanetrasya mRtirvarAhAt ॥ nRsiMhatastatsahajasya nAzaH prahlAdarAjyAptiriti prasaMgAt ॥ 42 ॥

शृणु त्विदानीं द्विजवर्य मत्तोंधकप्रभावं भवकृत्यलब्धम् ॥ हरेण युद्धं खलु तस्य पश्चाद्गणाधिपत्यं गिरिशस्य तस्य॥ ४३ ॥

zRNu tvidAnIM dvijavarya mattoMdhakaprabhAvaM bhavakRtyalabdham ॥ hareNa yuddhaM khalu tasya pazcAdgaNAdhipatyaM girizasya tasya॥ 43 ॥