व्यास उवाच ॥ नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह ॥ तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि ॥ १ ॥

vyAsa uvAca ॥ nArAyaNazca bhagavAn vIryAdhAnaM cakAra ha ॥ tulasyAH kena yatnena yonau tadvaktumarhasi ॥ 1 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः ॥ शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह ॥२॥

sanatkumAra uvAca ॥ nArAyaNo hi devAnAM kAryakartA satAM gatiH ॥ zaMkhacUDasya rUpeNa reme tadramayA saha ॥2॥

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम्॥ शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः॥३॥

tadeva zRNu viSNozca caritaM pramudAvaham॥ zivazAsanakartuzca mAtuzca jagatAM hareH॥3॥

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना॥ प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्॥४॥

raNamadhye vyomavacaH zrutvA devena zaMbhunA॥ preritazzaMkhacUDasya gRhItvA kavacaM param॥4॥

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः॥ जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम् ॥५॥

viprarUpeNa tvaritaM mAyayA nijayA hariH॥ jagAma zaMkhacUDasya rUpeNa tulasIgRham ॥5॥

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ ॥ जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्॥६॥

dundubhiM vAdayAmAsa tulasI dvArasannidhau ॥ jayazabdaM ca tatraiva bodhayAmAsa sundarIm॥6॥

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता॥ राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्॥७॥

tacchrutvA caiva sA sAdhvI paramAnandasaMyutA॥ rAjamArgaM gavAkSeNa dadarza paramAdarAt॥7॥

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम्॥ द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम् ॥८॥

brAhmaNebhyo dhanaM dattvA kArayAmAsa maMgalam॥ drutaM cakAra zRMgAraM jJAtvA''yAtaM nijaM patim ॥8॥

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ ॥ शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत् ॥ ९ ॥

avaruhya rathAdviSNustaddevyAbhavanaM yayau ॥ zaMkhacUDasvarUpaH sa mAyAvI devakAryakRt ॥ 9 ॥

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता ॥ तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च ॥ 2-5-41-१० ॥

dRSTvA taM ca puraH prAptaM svakAMtaM sA mudAnvitA ॥ tatpAdau kSAlayAmAsa nanAma ca ruroda ca ॥ 2-5-41-10 ॥

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् ॥ ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम् ॥ ११ ॥

ratnasiMhAsane ramye vAsayAmAsa maMgalam ॥ tAmbUlaM ca dadau tasmai karpUrAdisuvAsitam ॥ 11 ॥

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह ॥ रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे॥१२॥

adya me saphalaM janma jIvanaM saMbabhUva ha ॥ raNe gataM ca prANezaM pazyaMtyAzca punargRhe॥12॥

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा ॥ पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा ॥१३॥

ityuktvA sakaTAkSaM sA nirIkSya sasmitaM mudA ॥ papraccha raNavRttAMtaM kAMtaM madhurayA girA ॥13॥

तुलस्युवाच ॥ असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः ॥ यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा ॥ १४ ॥

tulasyuvAca ॥ asaMkhyavizvasaMhartA sa devapravaraH prabhuH ॥ yasyAjJAvarttino devA viSNubrahmAdayassadA ॥ 14 ॥

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः ॥ भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः ॥१५॥

tridevajanakassotra triguNAtmA ca nirguNaH ॥ bhaktecchayA ca saguNo haribrahmapravartakaH ॥15॥

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः ॥ कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः ॥ १६ ॥

kuberasya prArthanayA guNarUpadharo haraH ॥ kailAsavAsI gaNapaH parabrahma satAM gatiH ॥ 16 ॥

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः ॥ विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः ॥१७॥

yasyaikapalamAtreNa koTibrahmAMDasaMkSayaH ॥ viSNubrahmAdayo'tItA bahavaH kSaNamAtrataH ॥17॥

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो ॥ कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना ॥१८॥

kartuM sArddhaM ca tenaiva samaraM tvaM gataH prabho ॥ kathaM babhUva saMgrAmastena devasahAyinA ॥18॥

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् ॥ कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे ॥१९॥

kuzalI tvamihAyAtastaM jitvA paramezvaram ॥ kathaM babhUva vijayastava brUhi tadeva me ॥19॥

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः ॥ शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः ॥2-5-41-२०॥

zrutvetthaM tulasIvAkyaM sa vihasya ramApatiH ॥ zaMkhacUDarUpadharastAmuvAcAmRtaM vacaH ॥2-5-41-20॥

भगवानुवाच ॥ यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः ॥ कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः ॥ २१ ॥

bhagavAnuvAca ॥ yadAhaM raNabhUmau ca jagAma samarapriyaH ॥ kolAhalo mahAn jAtaH pravRtto'bhUnmahAraNaH ॥ 21 ॥

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः ॥ दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः ॥ २२ ॥

devadAnavayoryuddhaM saMbabhUva jayaiSiNoH ॥ daityAH parAjitAstatra nirjarairbalagarvitaiH ॥ 22 ॥

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः ॥ पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः ॥२३॥

tadAhaM samaraM tatrAkArSaM devairbalotkaTaiH ॥ parAjitAzca te devAzzaMkaraM zaraNaM yayuH ॥23॥

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति॥ तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित ॥२४॥

rudro'pi tatsahAyArthamAjagAma raNaM prati॥ tenAhaM vai ciraM kAlamayautsaMbaladarpita ॥24॥

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह ॥ नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि ॥२५॥

AvayossamaraH kAnte pUrNamabdaM babhUva ha ॥ nAzo babhUva sarveSAmasurANAM ca kAmini ॥25॥

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः ॥ देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात् ॥२६॥

prItiM ca kArayAmAsa brahmA ca svayamAvayoH ॥ devAnAmadhikArAzca pradattA brahmazAsanAt ॥26॥

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः ॥ सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः ॥२७॥

mayAgataM svabhavanaM zivalokaM zivo gataH ॥ sarvasvAsthyamatIvApa dUrIbhUto hyupadravaH ॥27॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह ॥ रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा ॥२८॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA jagatAM nAthaH zayanaM ca cakAra ha ॥ reme ramApatistatra ramayA sa tayA mudA ॥28॥

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् ॥ सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा ॥ २९ ॥

sA sAdhvI sukhasaMbhAvakarSaNasya vyatikramAt ॥ sarvaM vitarkayAmAsa kastvamevetyuvAca sA ॥ 29 ॥

तुलस्युवाच ॥ को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया ॥ दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्॥2-5-41-३०॥

tulasyuvAca ॥ ko vA tvaM vada mAmAzu bhuktAhaM mAyayA tvayA ॥ dUrIkRtaM yatsatItvamatha tvAM vai zapAmyaham॥2-5-41-30॥

सनत्कुमार उवाच ॥ तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च॥ दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्॥३१॥

sanatkumAra uvAca ॥ tulasIvacanaM zrutvA harizzApabhayena ca॥ dadhAra lIlayA brahmansvamUrtiM sumanoharAm॥31॥

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः ॥ पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह ॥३२॥

taddRSTvA tulasIrUpaM jJAtvA viSNuM tu cihnataH ॥ pAtivratyaparityAgAt kruddhA sA tamuvAca ha ॥32॥

तुलस्युवाच ॥ हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः ॥ पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु ॥३३॥

tulasyuvAca ॥ he viSNo te dayA nAsti pASANasadRzaM manaH ॥ patidharmasya bhaMgena mama svAmI hataH khalu ॥33॥

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः ॥ तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना ॥ ३४ ॥

pASANasadRzastvaM ca dayAhIno yataH khalaH ॥ tasmAtpASANarUpastvaM macchApena bhavAdhunA ॥ 34 ॥

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः ॥ भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः ॥३५॥

ye vadaMti dayAsindhuM tvAM bhrAMtAste na saMzayaH ॥ bhakto vinAparAdhena parArthe ca kathaM hataH ॥35॥

सनत्कुमार उवाच॥ इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती ॥ भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः॥३६॥

sanatkumAra uvAca॥ ityuktvA tulasI sA vai zaMkhacUDapriyA satI ॥ bhRzaM ruroda zokArtA vilalApa bhRzaM muhuH॥36॥

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः ॥ सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत् ॥३७॥

tatastAM rudatIM dRSTvA sa viSNuH paramezvaraH ॥ sasmAra zaMkaraM devaM yena saMmohitaM jagat ॥37॥

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः ॥ हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः ॥ ३८ ॥

tataH prAdurbabhUvAtha zaMkaro bhaktavatsalaH ॥ hariNA praNatazcAsItsaMnuto vinayena saH ॥ 38 ॥

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् ॥ नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम् ॥ ३९ ॥

zokAkulaM hariM dRSTvA vilapaMtIM ca tatpriyAm ॥ nayena bodhayAmAsa taM tAM kRpaNavatsalAm ॥ 39 ॥

शंकर उवाच ॥ मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः ॥ सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे ॥ 2-5-41-४० ॥

zaMkara uvAca ॥ mA rodIstulasi tvaM hi bhuMkte karmaphalaM janaH ॥ sukhaduHkhado na kopyasti saMsAre karmasAgare ॥ 2-5-41-40 ॥

प्रस्तुतं शृणु निर्दुःखं शृणोति सुमना हरिः ॥ द्वयोस्सुखकरं यत्तद्ब्रवीमि सुखहेतवे ॥ ४१ ॥

prastutaM zRNu nirduHkhaM zRNoti sumanA hariH ॥ dvayossukhakaraM yattadbravImi sukhahetave ॥ 41 ॥

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् ॥ तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत् ॥ ४२ ॥

tapastvayA kRtaM bhadre tasyaiva tapasaH phalam ॥ tadanyathA kathaM syAdvai jAtaM tvayi tathA ca tat ॥ 42 ॥

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च॥ रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव ॥४३॥

idaM zarIraM tyaktvA ca divyadehaM vidhAya ca॥ ramasva hariNA nityaM ramayA sadRzI bhava ॥43॥

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह ॥ भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता ॥४४॥

taveyaM tanurutsRSTA nadIrUpA bhavediha ॥ bhArate puNyarUpA sA gaNDakIti ca vizrutA ॥44॥

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने ॥ प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे ॥ ४५ ॥

kiyatkAlaM mahAdevi devapUjanasAdhane ॥ pradhAnarUpA tulasI bhaviSyati vareNa me ॥ 45 ॥

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ ॥ भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी ॥ ४६ ॥

svargaM martye ca pAtAle tiSTha tvaM harisannidhau ॥ bhava tvaM tulasIvRkSo varA puSpeSu sundarI ॥ 46 ॥

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी ॥ सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि ॥४७॥

vRkSAdhiSThAtRdevI tvaM vaikuMThe divyarUpiNI ॥ sArddhaM rahasi hariNA nityaM krIDAM kariSyasi ॥47॥

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा ॥ लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि ॥४८॥

nadyadhiSThAtRdevI yA bhArate bahu puNyadA ॥ lavaNodasya patnI sA haryaMzasya bhaviSyasi ॥48॥

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ ॥ संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः ॥ ४९ ॥

harirve zailarUpI ca gaMDakI tIrasaMnidhau ॥ saMkariSyatyadhiSThAnaM bhArate tava zApataH ॥ 49 ॥

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः ॥ तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम् ॥2-5-41-५०॥

tatra koTyazca kITAzca tIkSNadaMSTrA bhayaMkarAH ॥ tacchittvA kuhare cakraM kariSyaMti tadIyakam ॥2-5-41-50॥

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा॥ लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति ॥५१॥

zAlagrAmazilA sA hi tadbhedAdatipuNyadA॥ lakSmInArAyaNAkhyAdizcakrabhedAdbhaviSyati ॥51॥

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः ॥ सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी ॥ ५२ ॥

zAlagrAmazilA viSNo tulasyAstava saMgamaH ॥ sadA sAdRzyarUpA yA bahupuNyavivarddhinI ॥ 52 ॥

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः ॥ तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति ॥ ५३ ॥

tulasIpatravicchedaM zAlagrAme karoti yaH ॥ tasya janmAntare bhadre strIvicchedo bhaviSyati ॥ 53 ॥

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः ॥ भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु ॥ ५४ ॥

tulasIpatravicchedaM zaMkhaM hitvA karoti yaH ॥ bhAryAhIno bhavetsopi rogI syAtsaptajanmasu ॥ 54 ॥

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि ॥ यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः ॥ ५५ ॥

zAlagrAmazca tulasI zaMkhaM caikatra eva hi ॥ yo rakSati mahAjJAnI sa bhavecchrIharipriyaH ॥ 55 ॥

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि ॥ शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव ॥ ५६ ॥

tvaM priyaH zaMkhacUDasya caikamanvantarAvadhi ॥ zaMkhena sArddhaM tvadbhedaH kevalaM duHkhadastava ॥ 56 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा ॥ शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम् ॥ ५७ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA zaMkarastatra mAhAtmyamUcivAMstadA ॥ zAlagrAmazilAyAzca tulasyA bahupuNyadam ॥ 57 ॥

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् ॥ जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम् ॥ ५८ ॥

tatazcAMtarhito bhUtvA modayitvA hariM ca tAm ॥ jagAm svAlayaM zaMbhuH zarmado hi sadA satAm ॥ 58 ॥

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् ॥ तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह ॥ ५९ ॥

iti zrutvA vacazzaMbhoH prasannA tu tulasyabhUt ॥ taddehaM ca parityajya divyarUpA babhUva ha ॥ 59 ॥

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः ॥ सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी ॥ 2-5-41-६० ॥

prajagAma tayA sArddhaM vaikuMThaM kamalApatiH ॥ sadyastaddehajAtA ca babhUva gaMDakI nadI ॥ 2-5-41-60 ॥

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् ॥ कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने ॥ ६१ ॥

zailobhUdacyutasso'pi tattIre puNyado nRNAm ॥ kurvaMti tatra kITAzca chidraM bahuvidhaM mune ॥ 61 ॥

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः ॥ स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि ॥ ६२ ॥

jale pataMti yAstatra zilAstAstvatipuNyadAH ॥ sthalasthA piMgalA jJeyAzcopatApAya caiva hi ॥ 62 ॥

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः ॥ चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ ६३ ॥

ityevaM kathitaM sarvaM tava praznAnusArataH ॥ caritaM puNyadaM zaMbhoH sarvakAmapradaM nRNAm ॥ 63 ॥

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् ॥ भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ६४ ॥

AkhyAnamidamAkhyAtaM viSNumAhAtmyamizritam ॥ bhuktimuktipradaM puNyaM kiM bhUyaH zrotumicchasi ॥ 64 ॥