व्यास उवाच॥ सनत्कुमार सर्वज्ञ वद त्वं वदतां वर॥ किमकार्षीद्धरिस्तत्र धर्मं तत्याज सा कथम् ॥ १ ॥

vyAsa uvAca॥ sanatkumAra sarvajJa vada tvaM vadatAM vara॥ kimakArSIddharistatra dharmaM tatyAja sA katham ॥ 1 ॥

सनत्कुमार उपाच ॥ विष्णुर्जालंधरं गत्वा दैत्यस्य पुटभेदनम् ॥ पातिव्रत्यस्य भंगाय वृन्दायाश्चा करोन्मतिम् ॥ ॥ २ ॥

sanatkumAra upAca ॥ viSNurjAlaMdharaM gatvA daityasya puTabhedanam ॥ pAtivratyasya bhaMgAya vRndAyAzcA karonmatim ॥ ॥ 2 ॥

वृन्दां स दर्शयामास स्वप्नं मायाविनां वरः ॥ स्वयं तन्नगरोद्यानमास्थितोऽद्भुतविग्रहः ॥ ३ ॥

vRndAM sa darzayAmAsa svapnaM mAyAvinAM varaH ॥ svayaM tannagarodyAnamAsthito'dbhutavigrahaH ॥ 3 ॥

अथ वृन्दा तदा देवी तत्पत्नी निशि सुव्रता॥ हरेर्मायाप्रभावात्तु दुस्स्वप्नं सा ददर्श ह ॥४॥

atha vRndA tadA devI tatpatnI nizi suvratA॥ harermAyAprabhAvAttu dussvapnaM sA dadarza ha ॥4॥

स्वप्नमध्ये हि सा विष्णुमायया प्रददर्श ह ॥ भर्त्तारं महिषारूढं तैलाभ्यक्तं दिगंबरम् ॥ ५ ॥

svapnamadhye hi sA viSNumAyayA pradadarza ha ॥ bharttAraM mahiSArUDhaM tailAbhyaktaM digaMbaram ॥ 5 ॥

कृष्णप्रसूनभूषाढ्यं क्रव्यादगणसेवितम् ॥ दक्षिणाशां गतं मुंडं तमसा च वृतं तदा ॥६॥

kRSNaprasUnabhUSADhyaM kravyAdagaNasevitam ॥ dakSiNAzAM gataM muMDaM tamasA ca vRtaM tadA ॥6॥

स्वपुरं सागरे मग्नं सहसैवात्मना सह ॥ इत्यादि बहुदुस्स्वप्नान्निशांते सा ददर्श ह ॥७॥

svapuraM sAgare magnaM sahasaivAtmanA saha ॥ ityAdi bahudussvapnAnnizAMte sA dadarza ha ॥7॥

ततः प्रबुध्य सा बाला तं स्वप्नं स्वं विचिन्वती ॥ ददर्शोदितमादित्यं सच्छिद्रं निःप्रभं मुहुः ॥८॥

tataH prabudhya sA bAlA taM svapnaM svaM vicinvatI ॥ dadarzoditamAdityaM sacchidraM niHprabhaM muhuH ॥8॥

तदनिष्टमिदं ज्ञात्वा रुदंती भयविह्वला ॥ कुत्रचिन्नाप सा शर्म गोपुराट्टालभूमिषु ॥९॥

tadaniSTamidaM jJAtvA rudaMtI bhayavihvalA ॥ kutracinnApa sA zarma gopurATTAlabhUmiSu ॥9॥

ततस्सखीद्वययुता नगरोद्यानमागमत् ॥ तत्रापि सा गता बाला न प्राप कुत्रचित्सुखम् ॥2-5-23-१०॥

tatassakhIdvayayutA nagarodyAnamAgamat ॥ tatrApi sA gatA bAlA na prApa kutracitsukham ॥2-5-23-10॥

ततो जलंधरस्त्री सा निर्विण्णोद्विग्नमानसा ॥ वनाद्वनांतरं याता नैव वेदात्मना तदा ॥११॥

tato jalaMdharastrI sA nirviNNodvignamAnasA ॥ vanAdvanAMtaraM yAtA naiva vedAtmanA tadA ॥11॥

भ्रमती सा ततो बाला ददर्शातीव भीषणौ ॥ राक्षसौ सिंहवदनौ दृष्ट्वा दशनभासुरौ ॥ १२ ॥

bhramatI sA tato bAlA dadarzAtIva bhISaNau ॥ rAkSasau siMhavadanau dRSTvA dazanabhAsurau ॥ 12 ॥

तौ दृष्ट्वा विह्वलातीव पलायनपरा तदा ॥ ददर्श तापसं शांतं सशिष्यं मौनमास्थितम् ॥ १३ ॥

tau dRSTvA vihvalAtIva palAyanaparA tadA ॥ dadarza tApasaM zAMtaM saziSyaM maunamAsthitam ॥ 13 ॥

ततस्तत्कंठमासाद्य निजां बाहुलतां भयात् ॥ मुने मां रक्ष शरणमागतास्मीत्यभाषत ॥ १४ ॥

tatastatkaMThamAsAdya nijAM bAhulatAM bhayAt ॥ mune mAM rakSa zaraNamAgatAsmItyabhASata ॥ 14 ॥

मुनिस्तां विह्वलां दृष्ट्वा राक्षसानुगतां तदा ॥ हुंकारेणैव तौ घोरौ चकार विमुखौ द्रुतम् ॥ १५ ॥

munistAM vihvalAM dRSTvA rAkSasAnugatAM tadA ॥ huMkAreNaiva tau ghorau cakAra vimukhau drutam ॥ 15 ॥

तद्धुंकारभयत्रस्तौ दृष्ट्वा तौ विमुखौ गतौ ॥ विस्मितातीव दैत्येन्द्रपत्नी साभून्मुने हृदि ॥१६॥

taddhuMkArabhayatrastau dRSTvA tau vimukhau gatau ॥ vismitAtIva daityendrapatnI sAbhUnmune hRdi ॥16॥

ततस्सा मुनिनाथं तं भयान्मुक्ता कृतांजलिः ॥ प्रणम्य दंडवद्भूमौ वृन्दा वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥

tatassA muninAthaM taM bhayAnmuktA kRtAMjaliH ॥ praNamya daMDavadbhUmau vRndA vacanamabravIt ॥ 17 ॥

वृन्दोवाच ॥ मुनिनाथ दयासिन्धो परपीडानिवारक ॥ रक्षिताहं त्वया घोराद्भयादस्मात्ख लोद्भवात् ॥ १८ ॥

vRndovAca ॥ muninAtha dayAsindho parapIDAnivAraka ॥ rakSitAhaM tvayA ghorAdbhayAdasmAtkha lodbhavAt ॥ 18 ॥

समर्थस्सर्वथा त्वं हि सर्वज्ञोऽपि कृपानिधे ॥ किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि कृपया तन्निशामय ॥ १९ ॥

samarthassarvathA tvaM hi sarvajJo'pi kRpAnidhe ॥ kiMcidvijJaptumicchAmi kRpayA tannizAmaya ॥ 19 ॥

जलंधरो हि मद्भर्ता रुद्रं योद्धुं गतः प्रभो ॥ स तत्रास्ते कथं युद्धे तन्मे कथय सुव्रत ॥2-5-23-२०॥

jalaMdharo hi madbhartA rudraM yoddhuM gataH prabho ॥ sa tatrAste kathaM yuddhe tanme kathaya suvrata ॥2-5-23-20॥

सनत्कुमार उवाच ॥ मुनिस्तद्वाक्यमाकर्ण्य मौनकपटमास्थितः ॥ कर्त्तुं स्वार्थं विधानज्ञः कृपयोर्द्ध्वमवैक्षत ॥२१॥

sanatkumAra uvAca ॥ munistadvAkyamAkarNya maunakapaTamAsthitaH ॥ karttuM svArthaM vidhAnajJaH kRpayorddhvamavaikSata ॥21॥

तावत्कपीशावायातौ तं प्रणम्याग्रतः स्थितौ ॥ ततस्तद्भ्रूलतासंज्ञानियुक्तौ गगनं गतौ ॥ २२ ॥

tAvatkapIzAvAyAtau taM praNamyAgrataH sthitau ॥ tatastadbhrUlatAsaMjJAniyuktau gaganaM gatau ॥ 22 ॥

नीत्वा क्षणार्द्धमागत्य पुनस्तस्याग्रतः स्थितौ ॥ तस्यैव कं कबंधं च हस्तावास्तां मुनीश्वर ॥ २३ ॥

nItvA kSaNArddhamAgatya punastasyAgrataH sthitau ॥ tasyaiva kaM kabaMdhaM ca hastAvAstAM munIzvara ॥ 23 ॥

शिरः कबंधं हस्तौ तौ दृष्ट्वाब्धितनयस्य सा ॥ पपात मूर्छिता भूमौ भर्तृव्यसनदुःखिता ॥ २४ ॥

ziraH kabaMdhaM hastau tau dRSTvAbdhitanayasya sA ॥ papAta mUrchitA bhUmau bhartRvyasanaduHkhitA ॥ 24 ॥

॥ वृन्दोवाच ॥ यः पुरा सुखसंवादैर्विनोदयसि मां प्रभो ॥ स कथं न वदस्यद्य वल्लभां मामनागसम् ॥ २५ ॥

॥ vRndovAca ॥ yaH purA sukhasaMvAdairvinodayasi mAM prabho ॥ sa kathaM na vadasyadya vallabhAM mAmanAgasam ॥ 25 ॥

येन देवास्सगंधर्वा निर्जिता विष्णुना सह ॥ कथं स तापसेनाद्य त्रैलोक्यविजयी हत ॥ २६॥

yena devAssagaMdharvA nirjitA viSNunA saha ॥ kathaM sa tApasenAdya trailokyavijayI hata ॥ 26॥

नांगीकृतं हि मे वाक्यं रुद्रतत्त्वमजानता ॥ परं ब्रह्म शिवश्चेति वदंत्या दैत्यसत्तम ॥२७॥

nAMgIkRtaM hi me vAkyaM rudratattvamajAnatA ॥ paraM brahma zivazceti vadaMtyA daityasattama ॥27॥

ततस्त्वं हि मया ज्ञातस्तव सेवाप्रभावतः ॥ गर्वितेन त्वया नैव कुसंगवशगेन हि ॥२८॥

tatastvaM hi mayA jJAtastava sevAprabhAvataH ॥ garvitena tvayA naiva kusaMgavazagena hi ॥28॥

इत्थंप्रभाष्य बहुधा स्वधर्मस्था च तत्प्रिया॥ विललाप विचित्रं सा हृदयेन विदूयता ॥२९॥

itthaMprabhASya bahudhA svadharmasthA ca tatpriyA॥ vilalApa vicitraM sA hRdayena vidUyatA ॥29॥

ततस्सा धैर्यमालंब्य दुःखोच्छ्रवा सान्विमुंचती ॥ उवाच मुनिवर्यं तं सुप्रणम्य कृतांजलिः ॥2-5-23-३०॥

tatassA dhairyamAlaMbya duHkhocchravA sAnvimuMcatI ॥ uvAca munivaryaM taM supraNamya kRtAMjaliH ॥2-5-23-30॥

वृन्दोवाच ॥ ॥ कृपानिधे मुनिश्रेष्ठ परोपकरणादर ॥ मयि कृत्वा कृपां साधो जीवयैनं मम प्रभुम् ॥ ३१ ॥

vRndovAca ॥ ॥ kRpAnidhe munizreSTha paropakaraNAdara ॥ mayi kRtvA kRpAM sAdho jIvayainaM mama prabhum ॥ 31 ॥

यत्त्वमस्य पुनश्शक्तो जीवनाय मतो मम ॥ अतस्संजीवयैनं मे प्राणनाथं मुनीश्वर ॥ ३२ ॥

yattvamasya punazzakto jIvanAya mato mama ॥ atassaMjIvayainaM me prANanAthaM munIzvara ॥ 32 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा दैत्यपत्नी सा पतिव्रत्यपरायणाः ॥ पादयोः पतिता तस्य दुःखश्वासान् विमुञ्चती ॥३३॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA daityapatnI sA pativratyaparAyaNAH ॥ pAdayoH patitA tasya duHkhazvAsAn vimuJcatI ॥33॥

मुनिरुवाच ॥ नायं जीवयितुं शक्तो रुद्रेण निहतो युधि ॥ रुद्रेण निहता युद्धे न जीवन्ति कदाचन ॥३४॥

muniruvAca ॥ nAyaM jIvayituM zakto rudreNa nihato yudhi ॥ rudreNa nihatA yuddhe na jIvanti kadAcana ॥34॥

तथापि कृपयाविष्ट एनं संजीवयाम्यहम् ॥ रक्ष्याश्शरणगाश्चेति जानन्धर्मं सनातनम् ॥३५। ।

tathApi kRpayAviSTa enaM saMjIvayAmyaham ॥ rakSyAzzaraNagAzceti jAnandharmaM sanAtanam ॥35। ।

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने ॥ अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः॥३६॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA sa munistasyA jIvayitvA patiM mune ॥ aMtardadhe tato viSNussarvamAyAvinAM varaH॥36॥

द्रुतं स जीवितस्तेनोत्थितः सागरनन्दनः॥ वृन्दामालिंग्य तद्वक्त्रं चुचुंब प्रीतमानसः ।३७॥

drutaM sa jIvitastenotthitaH sAgaranandanaH॥ vRndAmAliMgya tadvaktraM cucuMba prItamAnasaH ।37॥

अथ वृन्दापि भर्तारं दृष्ट्वा हर्षितमानसा ॥ जहौ शोकं च निखिलं स्वप्नवद्धृद्यमन्यत ॥३८॥

atha vRndApi bhartAraM dRSTvA harSitamAnasA ॥ jahau zokaM ca nikhilaM svapnavaddhRdyamanyata ॥38॥

अथ प्रसन्नहृदया सा हि संजातहृच्छया ॥ रेमे तद्वनमध्यस्था तद्युक्ता बहुवासरान् ॥ ३९ ॥

atha prasannahRdayA sA hi saMjAtahRcchayA ॥ reme tadvanamadhyasthA tadyuktA bahuvAsarAn ॥ 39 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा स मुनिस्तस्या जीवयित्वा पतिं मुने ॥ अंतर्दधे ततो विष्णुस्सर्वमायाविनां वरः॥३६॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA sa munistasyA jIvayitvA patiM mune ॥ aMtardadhe tato viSNussarvamAyAvinAM varaH॥36॥

वृन्दोवाच॥ धिक् तदेवं हरे शीलं परदाराभिगामिनः ॥ ज्ञातोऽसि त्वं मया सम्यङ्मायी प्रत्यक्षतापसः॥४१॥

vRndovAca॥ dhik tadevaM hare zIlaM paradArAbhigAminaH ॥ jJAto'si tvaM mayA samyaGmAyI pratyakSatApasaH॥41॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा क्रोधमापन्ना दर्शयंती स्वतेजसम् ॥ शशाप केशवं व्यास पातिव्रत्यरता च सा॥४२॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA krodhamApannA darzayaMtI svatejasam ॥ zazApa kezavaM vyAsa pAtivratyaratA ca sA॥42॥

रे महाधम दैत्यारे परधर्मविदूषक ॥ गृह्णीष्व शठ मद्दत्तं शापं सर्वविषोल्बणम् ॥४३॥

re mahAdhama daityAre paradharmavidUSaka ॥ gRhNISva zaTha maddattaM zApaM sarvaviSolbaNam ॥43॥

यौ त्वया मायया ख्यातौ स्वकीयौ दर्शितौ मम॥ तावेव राक्षसौ भूत्वा भार्यां तव हरिष्यतः॥४४॥

yau tvayA mAyayA khyAtau svakIyau darzitau mama॥ tAveva rAkSasau bhUtvA bhAryAM tava hariSyataH॥44॥

त्वं चापि भार्यादुःखार्तो वने कपिसहायवान्॥ भ्रम सर्पेश्वरेणायं यस्ते शिष्यत्वमागतः॥४५॥

tvaM cApi bhAryAduHkhArto vane kapisahAyavAn॥ bhrama sarpezvareNAyaM yaste ziSyatvamAgataH॥45॥

सनत्कुमार उवाच॥ इत्युक्त्वा सा तदा वृन्दा प्रविशद्धव्यवाहनम्॥ विष्णुना वार्यमाणापि तस्मितासक्तचेतसा॥ ४६॥

sanatkumAra uvAca॥ ityuktvA sA tadA vRndA pravizaddhavyavAhanam॥ viSNunA vAryamANApi tasmitAsaktacetasA॥ 46॥

तस्मिन्नवसरे देवा ब्रह्माद्या निखिला मुने ॥ आगता खे समं दारैः सद्गतिं वै दिदृक्षवः ॥४७॥

tasminnavasare devA brahmAdyA nikhilA mune ॥ AgatA khe samaM dAraiH sadgatiM vai didRkSavaH ॥47॥

अथ दैत्येन्द्रपत्न्यास्तु तज्ज्योतिः परमं महत्॥ पश्यतां सर्वदेवानामलोकमगमद्द्रुतम्॥४८॥

atha daityendrapatnyAstu tajjyotiH paramaM mahat॥ pazyatAM sarvadevAnAmalokamagamaddrutam॥48॥

शिवातनौ विलीनं तद्वृन्दातेजो बभूव ह ॥ आसीज्जयजयारावः खस्थितामर पंक्तिषु॥४९॥

zivAtanau vilInaM tadvRndAtejo babhUva ha ॥ AsIjjayajayArAvaH khasthitAmara paMktiSu॥49॥

कदाचित्सुरतस्यांते दृष्ट्वा विष्णुं तमेव हि ॥ निर्भर्त्स्य क्रोधसंयुक्ता वृन्दा वचनमब्रवीत् ॥2-5-23-४०॥

kadAcitsuratasyAMte dRSTvA viSNuM tameva hi ॥ nirbhartsya krodhasaMyuktA vRndA vacanamabravIt ॥2-5-23-40॥

ततो हरिस्तामनुसंस्मन्मुहुर्वृन्दाचिताभस्मरजोवगुंठितः ॥ तत्रैव तस्थौ सुरसिद्धसंघकैः प्रबोध्यमानोपि ययौ न शांतिम् ॥ ५१ ॥

tato haristAmanusaMsmanmuhurvRndAcitAbhasmarajovaguMThitaH ॥ tatraiva tasthau surasiddhasaMghakaiH prabodhyamAnopi yayau na zAMtim ॥ 51 ॥