व्यास उवाच ॥ भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक ॥ जलंधरं महादैत्यमवधीच्छंकरः प्रभुः ॥१॥

vyAsa uvAca ॥ bho brahmanbhagavanpUrvaM zrutaM me brahmaputraka ॥ jalaMdharaM mahAdaityamavadhIcchaMkaraH prabhuH ॥1॥

तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः ॥ विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम् ॥२॥

tattvaM vada mahAprAjJa caritaM zazimaulinaH ॥ vistArapUrvakaM zRNvankastRpyettadyazo'malam ॥2॥

॥ सूत उवाच ॥ इत्येवं व्याससंपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ॥ उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ३ ॥

॥ sUta uvAca ॥ ityevaM vyAsasaMpRSTo brahmaputro mahAmuniH ॥ uvAcArthavadavyagraM vAkyaM vAkyavizAradaH ॥ 3 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने ॥ दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम् ॥ ४ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ekadA jIvazakrau ca bhaktyA paramayA mune ॥ darzanaM kartumIzasya kailAsaM jagmaturbhRzam ॥ 4 ॥

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरः प्रभुः ॥ परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः ॥ ५ ॥

atha gurvindrayorjJAtvAgamanaM zaMkaraH prabhuH ॥ parIkSituM tayorjJAnaM svadarzanaratAtmanoH ॥ 5 ॥

दिगम्बरोऽथ तन्मार्गमारुद्ध्य सद्गतिस्सताम् ॥ जटाबद्धेन शिरशातिष्ठत्संशोभिताननः ॥६॥

digambaro'tha tanmArgamAruddhya sadgatissatAm ॥ jaTAbaddhena zirazAtiSThatsaMzobhitAnanaH ॥6॥

अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वंतौ गमनं मुदा ॥ आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम् ॥७॥

atha tau guruzakrau ca kurvaMtau gamanaM mudA ॥ Alokya puruSaM bhImaM mArgamadhye'dbhutAkRtim ॥7॥

महातेजस्विनं शांतं जटासंबद्धमस्तकम् ॥ महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम् ॥ ६ ॥

mahAtejasvinaM zAMtaM jaTAsaMbaddhamastakam ॥ mahAbAhuM mahoraskaM gauraM nayanabhISaNam ॥ 6 ॥

अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः ॥ पुरुषं तं स्वमार्गांतस्थितमज्ञाय शंकरम् ॥९॥

atho puraMdaro'pRcchatsvAdhikAreNa durmadaH ॥ puruSaM taM svamArgAMtasthitamajJAya zaMkaram ॥9॥

पुरन्दर उवाच ॥ कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः ॥ स्वस्थानेसंस्थितश्शंभु किं वान्यत्र गतः प्रभुः ॥ ॥ 2-5-13-१० ॥

purandara uvAca ॥ kastvaM bhoH kuta AyAtaH kiM nAma vada tattvataH ॥ svasthAnesaMsthitazzaMbhu kiM vAnyatra gataH prabhuH ॥ ॥ 2-5-13-10 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किंचिन्नोवाच तापसः ॥ शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगंबरः ॥ ११ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ zakreNetthaM sa pRSTastu kiMcinnovAca tApasaH ॥ zakraH punarapRcchadvai novAca sa digaMbaraH ॥ 11 ॥

पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः ॥ तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः ॥१२॥

punaH puraMdaro'pRcchllokAnAmadhipezvaraH ॥ tUSNImAsa mahAyogI lIlArUpadharaH prabhuH ॥12॥

इत्थं पुनः पुनः पृष्टश्शक्रेण स दिगम्बरः ॥ नोवाच किंचिद्भगवाञ्छक्रज्ञानपरीक्षया ॥१३॥

itthaM punaH punaH pRSTazzakreNa sa digambaraH ॥ novAca kiMcidbhagavAJchakrajJAnaparIkSayA ॥13॥

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः ॥ उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम् ॥ १४ ॥

atha cukrodha devezastrailokyaizvaryagarvitaH ॥ uvAca vacanaM caiva taM nirbhartsya jaTAdharam ॥ 14 ॥

॥ इन्द्र उवाच ॥ रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि ॥ अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते ॥ १५ ॥

॥ indra uvAca ॥ re mayA pRcchyamAno'pi nottaraM dattavAnasi ॥ atastvAM hanmi vajreNa kaste trAtAsti durmate ॥ 15 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् ॥ हंतुं दिगंबरं वज्रमुद्यतं स चकार ह ॥१६॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityudIrya tato vajrI saMnirIkSya krudhA hi tam ॥ haMtuM digaMbaraM vajramudyataM sa cakAra ha ॥16॥

पुरंदरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः ॥ चकार स्तंभनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः॥१७॥

puraMdaraM vajrahastaM dRSTvA devassadAzivaH ॥ cakAra staMbhanaM tasya vajrapAtasya zaMkaraH॥17॥

ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः ॥ द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव ॥ १८ ॥

tato rudraH krudhAviSTaH karAlAkSo bhayaMkaraH ॥ drutameva prajajvAla tejasA pradahanniva ॥ 18 ॥

बाहुप्रतिष्टंभभुवामन्युनांतश्शचीपतिः ॥ समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः ॥१९॥

bAhupratiSTaMbhabhuvAmanyunAMtazzacIpatiH ॥ samadahyata bhogIva maMtraruddhaparAkramaH ॥19॥

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलंतं स्वतेजसा ॥ पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम् ॥2-5-13-२०॥

dRSTvA bRhaspatistUrNaM prajvalaMtaM svatejasA ॥ puruSaM taM dhiyA jJAtvA praNanAma haraM prabhum ॥2-5-13-20॥

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः ॥ नत्वा च दंडवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे ॥२१॥

kRtAMjalipuTo bhUtvA tato gururudAradhIH ॥ natvA ca daMDavadbhUmau prabhuM stotuM pracakrame ॥21॥

गुरुरुवाच ॥ नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने ॥ महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने ॥२२॥

gururuvAca ॥ namo devAdhidevAya mahAdevAya cAtmane ॥ mahezvarAya prabhave tryambakAya kapardine ॥22॥

दीननाथाय विभवे नमोंऽधकनिषूदिने ॥ त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने ॥२३॥

dInanAthAya vibhave namoM'dhakaniSUdine ॥ tripuraghnAya zarvAya brahmaNe parameSThine ॥23॥

विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शंभवे ॥ विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः ॥२४॥

virUpAkSAya rudrAya bahurUpAya zaMbhave ॥ virUpAyAtirUpAya rUpAtItAya te namaH ॥24॥

यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने॥ नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने॥२५॥

yajJavidhvaMsakartre ca yajJAnAM phaladAyine॥ namaste makharUpAya parakarmapravartine॥25॥

कालांतकाय कालाय कालभोगिधराय च ॥ नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः ॥२६॥

kAlAMtakAya kAlAya kAlabhogidharAya ca ॥ namaste paramezAya sarvatra vyApine namaH ॥26॥

नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्रह्मचंद्र स्तुताय च॥ ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने॥२७॥

namo brahmazirohaMtre brahmacaMdra stutAya ca॥ brahmaNyAya namaste'stu namaste paramAtmane॥27॥

त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुंधरा॥ त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि ॥ २८ ॥

tvamagniranilo vyoma tvamevApo vasuMdharA॥ tvaM sUryazcandramA bhAni jyotizcakraM tvameva hi ॥ 28 ॥

त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः ॥ मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः ॥ २९ ॥

tvameva viSNustvaM brahmA tatstutastvaM parezvaraH ॥ munayaH sanakAdyAstvaM nAradastvaM tapodhanaH ॥ 29 ॥

त्वमेव सर्व लोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः ॥ सर्वान्वयस्सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः ॥ 2-5-13-३० ॥

tvameva sarva lokezastvameva jagadAtmakaH ॥ sarvAnvayassarvabhinnastvameva prakRteH paraH ॥ 2-5-13-30 ॥

त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् ॥ सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत् ॥३१॥

tvaM vai sRjasi lokAMzca rajasA vidhinAmabhAk ॥ sattvena harirUpastvaM sakalaM yAsi vai jagat ॥31॥

त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् ॥ लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पांचभौतिकम् ॥३२॥

tvamevAsi mahAdeva tamasA hararUpadhRk ॥ lIlayA bhuvanaM sarvaM nikhilaM pAMcabhautikam ॥32॥

त्वद्ध्यानबलतस्सूर्यस्तपते विश्वभावन ॥ अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समरिणः॥३३॥

tvaddhyAnabalatassUryastapate vizvabhAvana ॥ amRtaM cyavate loke zazI vAti samariNaH॥33॥

त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चांबु वर्षंति शंकर ॥ त्वद्ध्यानबलतश्शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत् ॥३४॥

tvaddhyAnabalato meghAzcAMbu varSaMti zaMkara ॥ tvaddhyAnabalatazzakrastrilokIM pAti putravat ॥34॥

त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः ॥ स्वाधिकारं च कुर्वंति चकिता भवतो भयात् ॥ ३५ ॥

tvaddhyAnabalato meghAH sarve devA munIzvarAH ॥ svAdhikAraM ca kurvaMti cakitA bhavato bhayAt ॥ 35 ॥

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः ॥ नाद्रियन्ते सुरान्रुद लोकैश्वर्यं च भुंजते ॥३६॥

tvatpAdakamalasyaiva sevanAdbhuvi mAnavAH ॥ nAdriyante surAnruda lokaizvaryaM ca bhuMjate ॥36॥

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् ॥ गतिं योगधना नामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम् ॥३७॥

tvatpAdakamalasyaiva sevanAdagamanparAm ॥ gatiM yogadhanA nAmapyagamyAM sarvadurlabhAm ॥37॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शंकरं लोकशंकरम् ॥ पादयो पातयामास तस्येशस्य पुरंदरम् ॥ ३८ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ bRhaspatiriti stutvA zaMkaraM lokazaMkaram ॥ pAdayo pAtayAmAsa tasyezasya puraMdaram ॥ 38 ॥

पातयित्वा च देवेशमिंद्रं नत शिरोधरम्॥ बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम् ॥ ३९ ॥

pAtayitvA ca devezamiMdraM nata zirodharam॥ bRhaspatiruvAcedaM prazrayAvanatazzivam ॥ 39 ॥

॥ बृहस्पतिरुवाच ॥ दीननाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः ॥ समुद्धर च शांतं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु ॥ 2-5-13-४० ॥

॥ bRhaspatiruvAca ॥ dInanAtha mahAdeva praNataM tava pAdayoH ॥ samuddhara ca zAMtaM svaM krodhaM nayanajaM kuru ॥ 2-5-13-40 ॥

तुष्टो भव महादेव पाहीद्र शरणागतम् ॥ अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः ॥ ४१ ॥

tuSTo bhava mahAdeva pAhIdra zaraNAgatam ॥ agnireva zamaM yAtu bhAlanetrasamudbhavaH ॥ 41 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः ॥ उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा॥ ४२ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ ityAkarNya gurorvAkyaM devadevo mahezvaraH ॥ uvAca karuNAsindhurmeghanirhrAdayA girA॥ 42 ॥

महेश्वर उवाच ॥ क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः ॥ कथं हि कञ्चुकीं सर्पस्संधत्ते नोज्झितां पुनः ॥४३॥

mahezvara uvAca ॥ krodhaM ca nissRte netrAddhArayAmi bRhaspateH ॥ kathaM hi kaJcukIM sarpassaMdhatte nojjhitAM punaH ॥43॥

सनत्कुमार उवाचु ॥ इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः ॥ उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः ॥ ४४ ॥

sanatkumAra uvAcu ॥ iti zrutvA vacastasya zaMkarasya bRhaspatiH ॥ uvAca kliSTarUpazca bhayavyAkulamAnasaH ॥ 44 ॥

बृहस्पतिरुवाच ॥ हे देव भगवन्भक्ता अनुकंप्याः सदैव हि ॥ भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर ॥४५॥

bRhaspatiruvAca ॥ he deva bhagavanbhaktA anukaMpyAH sadaiva hi ॥ bhaktavatsalanAmeti tvaM satyaM kuru zaMkara ॥45॥

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि ॥ उद्धर्तस्सर्वभक्तानां समुद्धर पुरंदरम् ॥४६॥

kSeptumanyatra deveza svatejo'tyugramarhasi ॥ uddhartassarvabhaktAnAM samuddhara puraMdaram ॥46॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् ॥ प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा॥४७॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityukto guruNA rudro bhaktavatsalanAmabhAk ॥ pratyuvAca prasannAtmA surejyaM praNatArttihA॥47॥

शिव उवाच ॥ प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् ॥ इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज ॥।४८॥

ziva uvAca ॥ prItaH stutyAnayA tAta dadAmi varamuttamam ॥ indrasya jIvadAnena jIveti tvaM prathAM vraja ॥।48॥

समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा ॥ एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरं यथेन्द्रं नैव पीडयेत् ॥ ४९ ॥

samudbhUto'nalo yo'yaM bhAlanetrAtsurezahA ॥ enaM tyakSyAmyahaM dUraM yathendraM naiva pIDayet ॥ 49 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच् ॥ इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् ॥ भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणांभसि ॥ 2-5-13-५० ॥

॥ sanatkumAra uvAc ॥ ityuktvA taM kare dhRtvA svatejo'nalamadbhutam ॥ bhAlanetrAtsamudbhUtaM prAkSipallavaNAMbhasi ॥ 2-5-13-50 ॥

ततश्चांतर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः ॥ गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम् ॥५१॥

tatazcAMtardadhe rudro mahAlIlAkaraH prabhuH ॥ guruzakrau bhayAnmuktau jagmatuH sukhamuttamam ॥51॥

यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै ॥ कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा ॥ ५२ ॥

yadarthaM gamanodyuktau darzanaM prApya tasya vai ॥ kRtArthau guruzakrau hi svasthAnaM jagmaturmudA ॥ 52 ॥