व्यास उवाच ॥ दैत्यराजे दीक्षिते च मायिना तेन मोहिते ॥ किमुवाच तदा मायी किं चकार स दैत्यपः ॥ १ ॥

vyAsa uvAca ॥ daityarAje dIkSite ca mAyinA tena mohite ॥ kimuvAca tadA mAyI kiM cakAra sa daityapaH ॥ 1 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ दीक्षां दत्त्वा यतिस्तस्मा अरिहन्नारदादिभिः॥ शिष्यैस्सेवितपादाब्जो दैत्यराजानमब्रवीत् ॥ २ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ dIkSAM dattvA yatistasmA arihannAradAdibhiH॥ ziSyaissevitapAdAbjo daityarAjAnamabravIt ॥ 2 ॥

अरिहन्नुवाच ॥ शृणु दैत्यपते वाक्यं मम सञ्ज्ञानगर्भितम् ॥ वेदान्तसारसर्वस्वं रहस्यं परमोत्तमम् ॥३॥

arihannuvAca ॥ zRNu daityapate vAkyaM mama saJjJAnagarbhitam ॥ vedAntasArasarvasvaM rahasyaM paramottamam ॥3॥

अनादिसिद्धस्संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः ॥ स्वयं प्रादुर्भवत्येव स्वयमेव विलीयते ॥ ४ ॥

anAdisiddhassaMsAraH kartRkarmavivarjitaH ॥ svayaM prAdurbhavatyeva svayameva vilIyate ॥ 4 ॥

ब्रह्मादिस्तंबपर्यन्तं यावद्देहनिबंधनम् ॥ आत्मैवैकेश्वरस्तत्र न द्वितीयस्तदीशिता॥ ५ ॥

brahmAdistaMbaparyantaM yAvaddehanibaMdhanam ॥ Atmaivaikezvarastatra na dvitIyastadIzitA॥ 5 ॥

यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राख्यास्तदाख्या देहिनामिमाः ॥ आख्यायथास्मदादीनामरिहन्नादिरुच्यते ॥ ६ ॥

yadbrahmaviSNurudrAkhyAstadAkhyA dehinAmimAH ॥ AkhyAyathAsmadAdInAmarihannAdirucyate ॥ 6 ॥

देहो यथास्मदादीनां स्वकालेन विलीयते ॥ ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा ॥ ७ ॥

deho yathAsmadAdInAM svakAlena vilIyate ॥ brahmAdi mazakAMtAnAM svakAlAllIyate tathA ॥ 7 ॥

विचार्यमाणे देहेऽस्मिन्न किंचिदधिकं क्वचित् ॥ आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम् ॥ ८ ॥

vicAryamANe dehe'sminna kiMcidadhikaM kvacit ॥ AhAro maithunaM nidrA bhayaM sarvatra yatsamam ॥ 8 ॥

निराहारपरीमाणं प्राप्य सर्वो हि देहभृत् ॥ सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्॥९॥

nirAhAraparImANaM prApya sarvo hi dehabhRt ॥ sadRzImeva saMtRptiM prApnuyAnnAdhiketarAm॥9॥

यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् ॥ तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोऽल्पकोधिकः ॥ 2-5-5-१ ०॥

yathA vitRSitAH syAma pItvA peyaM mudA vayam ॥ tRSitAstu tathAnyepi na vizeSo'lpakodhikaH ॥ 2-5-5-1 0॥

संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः ॥ परं निधुवने काले ह्यैकेवेहोपयुज्यते ॥ ११ ॥

saMtu nAryaH sahasrANi rUpalAvaNyabhUmayaH ॥ paraM nidhuvane kAle hyaikevehopayujyate ॥ 11 ॥

अश्वाः परश्शतास्संतु संत्वेनेकैप्यनेकधा॥ अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः ॥ १२॥

azvAH parazzatAssaMtu saMtvenekaipyanekadhA॥ adhirohe tathApyeko na dvitIyastathAtmanaH ॥ 12॥

पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपजायते॥ तदेव सौख्यं निद्राभिर्भूतभूशायिनामपि ॥ १३॥

paryaMkazAyinAM svApe sukhaM yadupajAyate॥ tadeva saukhyaM nidrAbhirbhUtabhUzAyinAmapi ॥ 13॥

यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादिवपुष्मताम् ॥ ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्॥१४॥

yathaiva maraNAdbhItirasmadAdivapuSmatAm ॥ brahmAdikITakAMtAnAM tathA maraNato bhayam॥14॥

सर्वे तनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्य्यते ॥ इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोऽपि कुत्रचित् ॥ १५॥

sarve tanubhRtastulyA yadi buddhyA vicAryyate ॥ idaM nizcitya kenApi no hiMsyaH ko'pi kutracit ॥ 15॥

धर्मो जीवदयातुल्यो न क्वापि जगतीतले ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः ॥१६॥

dharmo jIvadayAtulyo na kvApi jagatItale ॥ tasmAtsarvaprayatnena kAryA jIvadayA nRbhiH ॥16॥

एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् ॥ घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत् ॥१७॥

ekasminrakSite jIve trailokyaM rakSitaM bhavet ॥ ghAtite ghAtitaM tadvattasmAdrakSenna ghAtayet ॥17॥

अहिंसा परमो धर्मः पापमात्मप्रपीडनम् ॥ अपराधीनता मुक्तिस्स्वर्गोऽभिलषिताशनम् ॥१८॥

ahiMsA paramo dharmaH pApamAtmaprapIDanam ॥ aparAdhInatA muktissvargo'bhilaSitAzanam ॥18॥

पूर्वसूरिभिरित्युक्तं सत्प्रमाणतया ध्रुवम् ॥ तस्मान्न हिंसा कर्त्तव्यो नरैर्नरकभीरुभिः ॥ १९ ॥

pUrvasUribhirityuktaM satpramANatayA dhruvam ॥ tasmAnna hiMsA karttavyo narairnarakabhIrubhiH ॥ 19 ॥

न हिंसासदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः ॥ 2-5-5-२० ॥

na hiMsAsadRzaM pApaM trailokye sacarAcare ॥ hiMsako narakaM gacchetsvargaM gacchedahiMsakaH ॥ 2-5-5-20 ॥

संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छफलप्रदैः ॥ अभीतिसदृशं दानं परमेकमपीह न ॥ २१ ॥

saMti dAnAnyanekAni kiM taistucchaphalapradaiH ॥ abhItisadRzaM dAnaM paramekamapIha na ॥ 21 ॥

इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः ॥ विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेऽत्र परत्र च ॥ २२ ॥

iha catvAri dAnAni proktAni paramarSibhiH ॥ vicArya nAnAzAstrANi zarmaNe'tra paratra ca ॥ 22 ॥

भीतेभ्यश्चाभयं देयं व्याधितेभ्यस्तथोषधम् ॥ देया विद्यार्थिनां विद्या देयमन्नं क्षुधातुरे ॥२३॥

bhItebhyazcAbhayaM deyaM vyAdhitebhyastathoSadham ॥ deyA vidyArthinAM vidyA deyamannaM kSudhAture ॥23॥

यानि यानीह दानानि बहुमुन्युदितानि च ॥ जीवाभयप्रदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ॥ २४ ॥

yAni yAnIha dAnAni bahumunyuditAni ca ॥ jIvAbhayapradAnasya kalAM nArhaMti SoDazIm ॥ 24 ॥

अविचिंत्य प्रभावं हि मणिमंत्रौषधं बलम् ॥ तदभ्यस्यं प्रयत्नेन नामार्थोपार्जनाय वै ॥ २९ ॥

aviciMtya prabhAvaM hi maNimaMtrauSadhaM balam ॥ tadabhyasyaM prayatnena nAmArthopArjanAya vai ॥ 29 ॥

अर्थानुपार्ज्य बहुशो द्वादशायतनानि वै ॥ परितः परिपूज्यानि किमन्यैरिह पूजितैः ॥ २६ ॥

arthAnupArjya bahuzo dvAdazAyatanAni vai ॥ paritaH paripUjyAni kimanyairiha pUjitaiH ॥ 26 ॥

पंचकर्मेन्द्रियग्रामाः पंच बुद्धींद्रियाणि च ॥ मनो बुद्धिरिह प्रोक्तं द्वादशायतनं शुभम् ॥ २७ ॥

paMcakarmendriyagrAmAH paMca buddhIMdriyANi ca ॥ mano buddhiriha proktaM dvAdazAyatanaM zubham ॥ 27 ॥

इहैव स्वर्गनरकौ प्राणिनां नान्यतः क्वचित् ॥ सुखं स्वर्गः समाख्याता दुःखं नरकमेव हि ॥ २८ ॥

ihaiva svarganarakau prANinAM nAnyataH kvacit ॥ sukhaM svargaH samAkhyAtA duHkhaM narakameva hi ॥ 28 ॥

सुखेषु भुज्यमानेषु यत्स्याद्देहविसर्जनम् ॥ अयमेव परो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः ॥२९॥

sukheSu bhujyamAneSu yatsyAddehavisarjanam ॥ ayameva paro mokSo vijJeyastattvaciMtakaiH ॥29॥

वासनासहिते क्लेशसमुच्छेदे सति ध्रुवम् ॥ अज्ञानो परमो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः ॥ 2-5-5-३० ॥

vAsanAsahite klezasamucchede sati dhruvam ॥ ajJAno paramo mokSo vijJeyastattvaciMtakaiH ॥ 2-5-5-30 ॥

प्रामाणिकी श्रुतिरियं प्रोच्यते वेदवादिभिः ॥ न हिंस्यात्सर्वभूतानि नान्या हिंसा प्रवर्तिका ॥ ३१ ॥

prAmANikI zrutiriyaM procyate vedavAdibhiH ॥ na hiMsyAtsarvabhUtAni nAnyA hiMsA pravartikA ॥ 31 ॥

अग्निष्टोमीयमिति या भ्रामिका साऽसतामिह ॥ न सा प्रमाणं ज्ञातॄणां पश्वालंभनकारिका ॥ ३२ ॥

agniSTomIyamiti yA bhrAmikA sA'satAmiha ॥ na sA pramANaM jJAtRRNAM pazvAlaMbhanakArikA ॥ 32 ॥

वृक्षांश्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् ॥ दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलष्यते ॥ ३३ ॥

vRkSAMzchitvA pazUnhatvA kRtvA rudhirakardamam ॥ dagdhvA vahnau tilAjyAdi citraM svargo'bhilaSyate ॥ 33 ॥

इत्येवं स्वमतं प्रोच्य यतिस्त्रिपुरनायकम् ॥ श्रावयित्वाखिलान् पौरानुवाच पुनरादरात् ॥३४॥

ityevaM svamataM procya yatistripuranAyakam ॥ zrAvayitvAkhilAn paurAnuvAca punarAdarAt ॥34॥

दृष्टार्थप्रत्ययकरान्देहसौख्यैकसाधकान् ॥ बौद्धागम विनिर्दिष्टान्धर्मान्वेदपरांस्ततः ॥३५॥

dRSTArthapratyayakarAndehasaukhyaikasAdhakAn ॥ bauddhAgama vinirdiSTAndharmAnvedaparAMstataH ॥35॥

आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुत्यैवं यन्निगद्यते ॥ तत्तथैव ह मंतव्यं मिथ्या नानात्वकल्पना ॥३६॥

AnaMdaM brahmaNo rUpaM zrutyaivaM yannigadyate ॥ tattathaiva ha maMtavyaM mithyA nAnAtvakalpanA ॥36॥

यावत्स्वस्थमिदं वर्ष्म यावन्नेन्द्रियविक्लवः ॥ यावज्जरा च दूरेऽस्ति तावत्सौख्यं प्रसाधयेत् ॥३७॥

yAvatsvasthamidaM varSma yAvannendriyaviklavaH ॥ yAvajjarA ca dUre'sti tAvatsaukhyaM prasAdhayet ॥37॥

अस्वास्थ्येन्द्रियवैकल्ये वार्द्धके तु कुतस्सुखम् ॥ शरीरमपि दातव्यमर्थिभ्योऽतस्सुखेप्सुभिः ॥ ३८ ॥

asvAsthyendriyavaikalye vArddhake tu kutassukham ॥ zarIramapi dAtavyamarthibhyo'tassukhepsubhiH ॥ 38 ॥

याचमानमनोवृत्तिप्रीणने यस्य नो जनिः ॥ तेन भूर्भारवत्येषा समुद्रागद्रुमैर्न हि ॥ ३९ ॥

yAcamAnamanovRttiprINane yasya no janiH ॥ tena bhUrbhAravatyeSA samudrAgadrumairna hi ॥ 39 ॥

सत्वरं गत्वरो देहः संचयास्सपरिक्षयाः ॥ इति विज्ञाय विज्ञाता देहसौख्यं प्रसाधयेत् ॥ 2-5-5-४० ॥

satvaraM gatvaro dehaH saMcayAssaparikSayAH ॥ iti vijJAya vijJAtA dehasaukhyaM prasAdhayet ॥ 2-5-5-40 ॥

श्ववाय सकृमीणां च प्रातर्भोज्यमिदं वपुः ॥ भस्मांतं तच्छरीरं च वेदे सत्यं प्रपठ्यते ॥ ४१ ॥

zvavAya sakRmINAM ca prAtarbhojyamidaM vapuH ॥ bhasmAMtaM taccharIraM ca vede satyaM prapaThyate ॥ 41 ॥

मुधा जातिविकषोयं लोकेषु परिकल्प्यते ॥ मानुष्ये सति सामान्ये कोऽधर्मः कोऽथ चोत्तमः ॥ ४२ ॥

mudhA jAtivikaSoyaM lokeSu parikalpyate ॥ mAnuSye sati sAmAnye ko'dharmaH ko'tha cottamaH ॥ 42 ॥

ब्रह्मादिसृष्टिरेषेति प्रोच्यते वृद्धपूरुषैः ॥ तस्य जातौ सुतौ दक्षमरीची चेति विश्रुतौ ॥ ४३ ॥

brahmAdisRSTireSeti procyate vRddhapUruSaiH ॥ tasya jAtau sutau dakSamarIcI ceti vizrutau ॥ 43 ॥

मारीचेन कश्यपेन दक्षकन्यास्सुलोचनाः ॥ धर्मेण किल मार्गेण परिणीतास्त्रयोदश ॥ ४४ ॥

mArIcena kazyapena dakSakanyAssulocanAH ॥ dharmeNa kila mArgeNa pariNItAstrayodaza ॥ 44 ॥

अपीदानींतनैर्मर्त्यैरल्पबुद्धिपराक्रमैः ॥ अपि गम्यस्त्वगम्योऽयं विचारः क्रियते मुधा ॥ ४५ ॥

apIdAnIMtanairmartyairalpabuddhiparAkramaiH ॥ api gamyastvagamyo'yaM vicAraH kriyate mudhA ॥ 45 ॥

मुखबाहूरुसञ्जातं चातुर्वर्ण्य सहोदितम् ॥ कल्पनेयं कृता पूर्वैर्न घटेत विचारतः ॥ ४६ ॥

mukhabAhUrusaJjAtaM cAturvarNya sahoditam ॥ kalpaneyaM kRtA pUrvairna ghaTeta vicArataH ॥ 46 ॥

एकस्यां च तनौ जाता एकस्माद्यदि वा क्वचित् ॥ चत्वारस्तनयास्तत्किं भिन्नवर्णत्वमाप्नुयुः ॥ ४७ ॥

ekasyAM ca tanau jAtA ekasmAdyadi vA kvacit ॥ catvArastanayAstatkiM bhinnavarNatvamApnuyuH ॥ 47 ॥

वर्णावर्णविभागोऽयं तस्मान्न प्रतिभासते ॥ अतो भेदो न मंतव्यो मानुष्ये केनचित्क्वचित् ॥ ४८ ॥

varNAvarNavibhAgo'yaM tasmAnna pratibhAsate ॥ ato bhedo na maMtavyo mAnuSye kenacitkvacit ॥ 48 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्थमाभाष्य दैत्येशं पौरांश्च स यतिर्मुने ॥ सशिष्यो वेदधर्माश्च नाशयामास चादरात् ॥ ४९ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ itthamAbhASya daityezaM paurAMzca sa yatirmune ॥ saziSyo vedadharmAzca nAzayAmAsa cAdarAt ॥ 49 ॥

स्त्रीधर्मं खंडयामास पातिव्रत्यपरं महत् ॥ जितेन्द्रियत्वं सर्वेषां पुरुषाणां तथैव सः ॥ 2-5-5-५० ॥

strIdharmaM khaMDayAmAsa pAtivratyaparaM mahat ॥ jitendriyatvaM sarveSAM puruSANAM tathaiva saH ॥ 2-5-5-50 ॥

देवधर्मान्विशेषेण श्राद्धधर्मांस्तथैव च ॥ मखधर्मान्व्रतादींश्च तीर्थश्राद्धं विशेषतः ॥ ५१ ॥

devadharmAnvizeSeNa zrAddhadharmAMstathaiva ca ॥ makhadharmAnvratAdIMzca tIrthazrAddhaM vizeSataH ॥ 51 ॥

शिवपूजां विशेषेण लिंगाराधनपूर्विकाम् ॥ विष्णुसूर्यगणेशादिपूजनं विधिपूर्वकम् ॥ ५२ ॥

zivapUjAM vizeSeNa liMgArAdhanapUrvikAm ॥ viSNusUryagaNezAdipUjanaM vidhipUrvakam ॥ 52 ॥

स्नानदानादिकं सर्वं पर्वकालं विशेषतः ॥ खंडयामास स यतिर्मायी मायाविनां वरः ॥ ५३ ॥

snAnadAnAdikaM sarvaM parvakAlaM vizeSataH ॥ khaMDayAmAsa sa yatirmAyI mAyAvinAM varaH ॥ 53 ॥

किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र त्रिपुरे तेन मायिना ॥ वेदधर्माश्च ये केचित्ते सर्वे दूरतः कृताः ॥ ५४ ॥

kiM bahUktena viprendra tripure tena mAyinA ॥ vedadharmAzca ye kecitte sarve dUrataH kRtAH ॥ 54 ॥

पतिधर्माश्रयाः सर्वा मोहितास्त्रिपुरांगनाः ॥ भर्तृशुश्रूषणवतीं विजहुर्मतिमुत्तमाम् ॥ ५५ ॥

patidharmAzrayAH sarvA mohitAstripurAMganAH ॥ bhartRzuzrUSaNavatIM vijahurmatimuttamAm ॥ 55 ॥

अभ्यस्याकर्षणीं विद्यां वशीकृत्यमयीमपि ॥ पुरुषास्सफलीचक्रुः परदारेषु मोहिताः ॥ ५६ ॥

abhyasyAkarSaNIM vidyAM vazIkRtyamayImapi ॥ puruSAssaphalIcakruH paradAreSu mohitAH ॥ 56 ॥

अंतःपुरचरा नार्यस्तथा राजकुमारकाः ॥ पौराः पुरांगनाश्चापि सर्वे तैश्च विमोहिताः ॥५७ ॥

aMtaHpuracarA nAryastathA rAjakumArakAH ॥ paurAH purAMganAzcApi sarve taizca vimohitAH ॥57 ॥

एवं पौरेषु सर्वेषु निजधर्मेषु सर्वथा॥ पराङ्मुखेषु जातेषु प्रोल्ललास वृषेतरः ॥ ५८ ॥

evaM paureSu sarveSu nijadharmeSu sarvathA॥ parAGmukheSu jAteSu prollalAsa vRSetaraH ॥ 58 ॥

माया च देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो ॥ अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता ॥ ५९ ॥

mAyA ca devadevasya viSNostasyAjJayA prabho ॥ alakSmIzca svayaM tasya niyogAttripuraM gatA ॥ 59 ॥

या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादरात् ॥ बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः ॥ 2-5-5-६० ॥

yA lakSmIstapasA teSAM labdhA devezvarAdarAt ॥ bahirgatA parityajya niyogAdbrahmaNaH prabhoH ॥ 2-5-5-60 ॥

बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णो र्मायाविनिर्मितम् ॥ तेषां दत्त्वा क्षणादेव कृतार्थोऽभूत्स नारदः ॥ ६१ ॥

buddhimohaM tathAbhUtaM viSNo rmAyAvinirmitam ॥ teSAM dattvA kSaNAdeva kRtArtho'bhUtsa nAradaH ॥ 61 ॥

नारदोपि तथारूपो यथा मायी तथैव सः ॥ तथापि विकृतो नाभूत्परमेशादनुग्रहात् ॥६२॥

nAradopi tathArUpo yathA mAyI tathaiva saH ॥ tathApi vikRto nAbhUtparamezAdanugrahAt ॥62॥

आसीत्कुंठितसामर्थ्यो दैत्यराजोऽपि भो मुने ॥ भ्रातृभ्यां सहितस्तत्र मयेन च शिवेच्छया ॥ ६३ ॥

AsItkuMThitasAmarthyo daityarAjo'pi bho mune ॥ bhrAtRbhyAM sahitastatra mayena ca zivecchayA ॥ 63 ॥