सनत्कुमार उवाच ॥ असृजच्च महातेजाः पुरुषं स्वात्मसंभवम् ॥ एकं मायामयं तेषां धर्मविघ्नार्थमच्युतः ॥ १ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ asRjacca mahAtejAH puruSaM svAtmasaMbhavam ॥ ekaM mAyAmayaM teSAM dharmavighnArthamacyutaH ॥ 1 ॥

मुंडिनं म्लानवस्त्रं च गुंफिपात्रसमन्वितम् ॥ दधानं पुंजिकां हस्ते चालयंतं पदेपदे ॥ २ ॥

muMDinaM mlAnavastraM ca guMphipAtrasamanvitam ॥ dadhAnaM puMjikAM haste cAlayaMtaM padepade ॥ 2 ॥

वस्त्रयुक्तं तथा हस्तं क्षीयमाणं मुखे सदा ॥ धर्मेति व्याहरंतं हि वाचा विक्लवया मुनिम् ॥ ३ ॥

vastrayuktaM tathA hastaM kSIyamANaM mukhe sadA ॥ dharmeti vyAharaMtaM hi vAcA viklavayA munim ॥ 3 ॥

स नमस्कृत्य विष्णुं तं तत्पुरस्स स्थितोऽथ वै ॥ उवाच वचनं तत्र हरिं स प्रांजलिस्तदा ॥ ४ ॥

sa namaskRtya viSNuM taM tatpurassa sthito'tha vai ॥ uvAca vacanaM tatra hariM sa prAMjalistadA ॥ 4 ॥

अरिहन्नच्युतं पूज्यं किं करोमि तदादिश ॥ कानि नामानि मे देव स्थानं वापि वद प्रभो ॥ ५ ॥

arihannacyutaM pUjyaM kiM karomi tadAdiza ॥ kAni nAmAni me deva sthAnaM vApi vada prabho ॥ 5 ॥

इत्येवं भगवान्विष्णुः श्रुत्वा तस्य शुभं वचः ॥ प्रसन्नमानसो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ६ ॥

ityevaM bhagavAnviSNuH zrutvA tasya zubhaM vacaH ॥ prasannamAnaso bhUtvA vacanaM cedamabravIt ॥ 6 ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ यदर्थं निर्मितोऽसि त्वं निबोध कथयामि ते ॥ मदंगज महाप्राज्ञ मद्रूपस्त्वं न संशयः ॥७॥

॥ viSNuruvAca ॥ yadarthaM nirmito'si tvaM nibodha kathayAmi te ॥ madaMgaja mahAprAjJa madrUpastvaM na saMzayaH ॥7॥

ममांगाच्च समुत्पन्नो मत्कार्यं कर्तुमर्हसि ॥ मदीयस्त्वं सदा पूज्यो भविष्यति न संशयः ॥ ८ ॥

mamAMgAcca samutpanno matkAryaM kartumarhasi ॥ madIyastvaM sadA pUjyo bhaviSyati na saMzayaH ॥ 8 ॥

अरिहन्नाम ते स्यात्तु ह्यन्यानि न शुभानि च ॥ स्थानं वक्ष्यामि ते पश्चाच्छृणु प्रस्तुतमादरात् ॥ ९ ॥

arihannAma te syAttu hyanyAni na zubhAni ca ॥ sthAnaM vakSyAmi te pazcAcchRNu prastutamAdarAt ॥ 9 ॥

मायिन्मायामयं शास्त्रं तत्षोडशसहस्रकम् ॥ श्रौतस्मार्तविरुद्धं च वर्णाश्रम विवर्जितम् ॥ 2-5-4-१० ॥

mAyinmAyAmayaM zAstraM tatSoDazasahasrakam ॥ zrautasmArtaviruddhaM ca varNAzrama vivarjitam ॥ 2-5-4-10 ॥

अपभ्रंशमयं शास्त्रं कर्मवादमयं तथा ॥ रचयेति प्रयत्नेन तद्विस्तारो भविष्यति ॥ ११ ॥

apabhraMzamayaM zAstraM karmavAdamayaM tathA ॥ racayeti prayatnena tadvistAro bhaviSyati ॥ 11 ॥

ददामि तव निर्माणे सामर्थ्यं तद्भविष्यति ॥ माया च विविधा शीघ्रं त्वदधीना भविष्यति ॥ १२ ॥

dadAmi tava nirmANe sAmarthyaM tadbhaviSyati ॥ mAyA ca vividhA zIghraM tvadadhInA bhaviSyati ॥ 12 ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरेश्च परमात्मनः ॥ नमस्कृत्य प्रत्युवाच स मायी तं जनार्दनम् ॥ १३ ॥

tacchrutvA vacanaM tasya harezca paramAtmanaH ॥ namaskRtya pratyuvAca sa mAyI taM janArdanam ॥ 13 ॥

मुण्ड्युवाच ॥ यत्कर्तव्यं मया देव द्रुतमादिश तत्प्रभो ॥ त्वदाज्ञयाखिलं कर्म सफलश्च भविष्यति ॥ १४॥

muNDyuvAca ॥ yatkartavyaM mayA deva drutamAdiza tatprabho ॥ tvadAjJayAkhilaM karma saphalazca bhaviSyati ॥ 14॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा पाठयामास शास्त्रं मायामयं तथा ॥ इहैव स्वर्गनरकप्रत्ययो नान्यथा पुनः ॥१५॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA pAThayAmAsa zAstraM mAyAmayaM tathA ॥ ihaiva svarganarakapratyayo nAnyathA punaH ॥15॥

तमुवाच पुनर्विष्णुः स्मृत्वा शिवपदांबुजम्॥ मोहनीया इमे दैत्याः सर्वे त्रिपुरवासिनः ॥१६॥

tamuvAca punarviSNuH smRtvA zivapadAMbujam॥ mohanIyA ime daityAH sarve tripuravAsinaH ॥16॥

कार्यास्ते दीक्षिता नूनं पाठनीयाः प्रयत्नतः ॥ मदाज्ञया न दोषस्ते भविष्यति महामते ॥ १७ ॥

kAryAste dIkSitA nUnaM pAThanIyAH prayatnataH ॥ madAjJayA na doSaste bhaviSyati mahAmate ॥ 17 ॥

धर्मास्तत्र प्रकाशन्ते श्रौतस्मार्त्ता न संशयः ॥ अनया विद्यया सर्वे स्फोटनीया ध्रुवं यते ॥ १८ ॥

dharmAstatra prakAzante zrautasmArttA na saMzayaH ॥ anayA vidyayA sarve sphoTanIyA dhruvaM yate ॥ 18 ॥

गंतुमर्हसि नाशार्थं मुण्डिंस्त्रिपुरवासिनाम् ॥ तमोधर्मं संप्रकाश्य नाशयस्व पुरत्रयम् ॥ १९ ॥

gaMtumarhasi nAzArthaM muNDiMstripuravAsinAm ॥ tamodharmaM saMprakAzya nAzayasva puratrayam ॥ 19 ॥

ततश्चैव पुनर्गत्वा मरुस्थल्यां त्वया विभो ॥ स्थातव्यं च स्वधर्मेण कलिर्यावत्समा व्रजेत् ॥ 2-5-4-२० ॥

tatazcaiva punargatvA marusthalyAM tvayA vibho ॥ sthAtavyaM ca svadharmeNa kaliryAvatsamA vrajet ॥ 2-5-4-20 ॥

प्रवृत्ते तु युगे तस्मिन्स्वीयो धर्मः प्रकाश्यताम् ॥ शिष्यैश्च प्रतिशिष्यैश्च वर्तनीयस्त्वया पुनः ॥ २१ ॥

pravRtte tu yuge tasminsvIyo dharmaH prakAzyatAm ॥ ziSyaizca pratiziSyaizca vartanIyastvayA punaH ॥ 21 ॥

मदाज्ञया भवद्धर्मो विस्तारं यास्यति ध्रुवम् ॥ मदनुज्ञापरो नित्यं गतिं प्राप्स्यसि मामकीम् ॥ २२ ॥

madAjJayA bhavaddharmo vistAraM yAsyati dhruvam ॥ madanujJAparo nityaM gatiM prApsyasi mAmakIm ॥ 22 ॥

एवमाज्ञा तदा दत्ता विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ शासनाद्देवदेवस्य हृदा त्वंतर्दधे हरिः ॥२३॥

evamAjJA tadA dattA viSNunA prabhaviSNunA ॥ zAsanAddevadevasya hRdA tvaMtardadhe hariH ॥23॥

ततस्स मुंडी परिपालयन्हरेराज्ञां तथा निर्मितवांश्च शिष्यान् ॥ यथास्वरूपं चतुरस्तदानीं मायामयं शास्त्रमपाठयत्स्वयम् ॥ २४ ॥

tatassa muMDI paripAlayanharerAjJAM tathA nirmitavAMzca ziSyAn ॥ yathAsvarUpaM caturastadAnIM mAyAmayaM zAstramapAThayatsvayam ॥ 24 ॥

यथा स्वयं तथा ते च चत्वारो मुंडिनः शुभाः ॥ नमस्कृत्य स्थितास्तत्र हरये परमात्मने ॥ २५ ॥

yathA svayaM tathA te ca catvAro muMDinaH zubhAH ॥ namaskRtya sthitAstatra haraye paramAtmane ॥ 25 ॥

हरिश्चापि मुनेस्तत्र चतुरस्तांस्तदा स्वयम् ॥ उवाच परमप्रीतश्शिवाज्ञापरिपालकः ॥ २६ ॥

harizcApi munestatra caturastAMstadA svayam ॥ uvAca paramaprItazzivAjJAparipAlakaH ॥ 26 ॥

यथा गुरुस्तथा यूयं भविष्यथ मदाज्ञया ॥ धन्याः स्थ सद्गतिमिह संप्राप्स्यथ न संशयः॥२७॥

yathA gurustathA yUyaM bhaviSyatha madAjJayA ॥ dhanyAH stha sadgatimiha saMprApsyatha na saMzayaH॥27॥

चत्वारो मुंडिनस्तेऽथ धर्मं पाषंडमाश्रिताः ॥ हस्ते पात्रं दधानाश्च तुंडवस्त्रस्य धारकाः ॥२८॥

catvAro muMDinaste'tha dharmaM pASaMDamAzritAH ॥ haste pAtraM dadhAnAzca tuMDavastrasya dhArakAH ॥28॥

मलिनान्येव वासांसि धारयंतो ह्यभाषिणः ॥ धर्मो लाभः परं तत्त्वं वदंतस्त्वतिहर्षतः ॥२९॥

malinAnyeva vAsAMsi dhArayaMto hyabhASiNaH ॥ dharmo lAbhaH paraM tattvaM vadaMtastvatiharSataH ॥29॥

मार्जनीं ध्रियमाणाश्च वस्त्रखंडविनिर्मिताम् ॥ शनैः शनैश्चलन्तो हि जीवहिंसाभयाद्ध्रुवम् ॥ 2-5-4-३० ॥

mArjanIM dhriyamANAzca vastrakhaMDavinirmitAm ॥ zanaiH zanaizcalanto hi jIvahiMsAbhayAddhruvam ॥ 2-5-4-30 ॥

ते सर्वे च तदा देवं भगवंतं मुदान्विताः ॥ नमस्कृत्य पुनस्तत्र मुने तस्थुस्तदग्रतः ॥ ३१ ॥

te sarve ca tadA devaM bhagavaMtaM mudAnvitAH ॥ namaskRtya punastatra mune tasthustadagrataH ॥ 31 ॥

हरिणा च तदा हस्ते धृत्वा च गुरवेर्पिताः ॥ अभ्यधायि च सुप्रीत्या तन्नामापि विशेषतः ॥ ३२ ॥

hariNA ca tadA haste dhRtvA ca guraverpitAH ॥ abhyadhAyi ca suprItyA tannAmApi vizeSataH ॥ 32 ॥

यथा त्वं च तथैवैते मदीया वै न संशयः ॥ आदिरूपं च तन्नाम पूज्यत्वात्पूज्य उच्यते ॥ ३३ ॥

yathA tvaM ca tathaivaite madIyA vai na saMzayaH ॥ AdirUpaM ca tannAma pUjyatvAtpUjya ucyate ॥ 33 ॥

ऋषिर्यतिस्तथा कीर्यउपाध्याय इति स्वयम् ॥ इमान्यपि तु नामानि प्रसिद्धानि भवंतु वः ॥ ३४ ॥

RSiryatistathA kIryaupAdhyAya iti svayam ॥ imAnyapi tu nAmAni prasiddhAni bhavaMtu vaH ॥ 34 ॥

ममापि च भवद्भिश्च नाम ग्राह्यं शुभं पुनः ॥ अरिहन्निति तन्नामध्येयं पापप्रणाशनम् ॥ ३५ ॥

mamApi ca bhavadbhizca nAma grAhyaM zubhaM punaH ॥ arihanniti tannAmadhyeyaM pApapraNAzanam ॥ 35 ॥

भवद्भिश्चैव कर्तव्यं कार्यं लोकसुखावहम् ॥ लोकानुकूलं चरतां भविष्यत्युत्तमा गतिः ॥ ३६ ॥

bhavadbhizcaiva kartavyaM kAryaM lokasukhAvaham ॥ lokAnukUlaM caratAM bhaviSyatyuttamA gatiH ॥ 36 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ततः प्रणम्य तं मायी शिष्ययुक्तस्स्वयं तदा ॥ जगाम त्रिपुरं सद्यः शिवेच्छाकारिणं मुमा ॥ ३७ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ tataH praNamya taM mAyI ziSyayuktassvayaM tadA ॥ jagAma tripuraM sadyaH zivecchAkAriNaM mumA ॥ 37 ॥

प्रविश्य तत्पुरं तूर्णं विष्णुना नोदितो वशी ॥ महामायाविना तेन ऋषिर्मायां तदाकरोत् ॥३८॥

pravizya tatpuraM tUrNaM viSNunA nodito vazI ॥ mahAmAyAvinA tena RSirmAyAM tadAkarot ॥38॥

नगरोपवने कृत्वा शिष्यैर्युक्तः स्थितितदा ॥ मायां प्रवर्तयामास मायिनामपि मोहिनीम् ॥३९॥

nagaropavane kRtvA ziSyairyuktaH sthititadA ॥ mAyAM pravartayAmAsa mAyinAmapi mohinIm ॥39॥

शिवार्चनप्रभावेण तन्माया सहसा मुने॥ त्रिपुरे न चचालाशु निर्विण्णोभूत्तदा यतिः ॥ 2-5-4-४० ॥

zivArcanaprabhAveNa tanmAyA sahasA mune॥ tripure na cacAlAzu nirviNNobhUttadA yatiH ॥ 2-5-4-40 ॥

अथ विष्णुं स सस्मार तुष्टाव च हृदा बहु ॥ नष्टोत्साहो विचेतस्को हृदयेन विदूयता ॥ ४१ ॥

atha viSNuM sa sasmAra tuSTAva ca hRdA bahu ॥ naSTotsAho vicetasko hRdayena vidUyatA ॥ 41 ॥

तत्स्मृतस्त्वरितं विष्णुस्सस्मार शंकरं हृदि ॥ प्राप्याज्ञां मनसा तस्य स्मृतवान्नारदं द्रुतम् ॥ ॥४२ ॥

tatsmRtastvaritaM viSNussasmAra zaMkaraM hRdi ॥ prApyAjJAM manasA tasya smRtavAnnAradaM drutam ॥ ॥42 ॥

स्मृतमात्रेण विष्णोश्च नारदस्समुपस्थितः ॥ नत्वा स्तुत्वा पुरस्तस्य स्थितोभूत्सांजलिस्तदा ॥४३॥

smRtamAtreNa viSNozca nAradassamupasthitaH ॥ natvA stutvA purastasya sthitobhUtsAMjalistadA ॥43॥

अथ तं नारदं प्राह विष्णुर्मुनिमतां वरः ॥ लोकोपकारनिरतो देवकार्यकरस्सदा ॥४४॥

atha taM nAradaM prAha viSNurmunimatAM varaH ॥ lokopakAranirato devakAryakarassadA ॥44॥

शिवाज्ञयोच्यते तात गच्छ त्वं त्रिपुरं द्रुतम् ॥ ऋषिस्तत्र गतः शिष्यैर्मोहार्थं तत्सुवासिनाम् ॥ ४५ ॥

zivAjJayocyate tAta gaccha tvaM tripuraM drutam ॥ RSistatra gataH ziSyairmohArthaM tatsuvAsinAm ॥ 45 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः ॥ गतस्तत्र द्रुतं यत्र स ऋषिर्मायिनां वरः॥४६॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ ityAkarNya vacastasya nArado munisattamaH ॥ gatastatra drutaM yatra sa RSirmAyinAM varaH॥46॥

नारदोऽपि तथा मायी नियोगान्मायिनः प्रभोः॥ प्रविश्य तत्पुरं तेन मायिना सह दीक्षितः ॥ ४७ ॥

nArado'pi tathA mAyI niyogAnmAyinaH prabhoH॥ pravizya tatpuraM tena mAyinA saha dIkSitaH ॥ 47 ॥

ततश्च नारदो गत्वा त्रिपुराधीशसन्निधौ ॥ क्षेमप्रश्नादिकं कृत्वा राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ४८ ॥

tatazca nArado gatvA tripurAdhIzasannidhau ॥ kSemapraznAdikaM kRtvA rAjJe sarvaM nyavedayat ॥ 48 ॥

नारद उवाच ॥ कश्चित्समागतश्चात्र यतिर्धर्मपरायणः ॥ सर्वविद्याप्रकृष्टो हि वेदविद्यापरान्वितः ॥ ४९ ॥

nArada uvAca ॥ kazcitsamAgatazcAtra yatirdharmaparAyaNaH ॥ sarvavidyAprakRSTo hi vedavidyAparAnvitaH ॥ 49 ॥

दृष्ट्वा च बहवो धर्मा नैतेन सदृशाः पुनः॥ वयं सुदीक्षिताश्चात्र दृष्ट्वा धर्मं सनातनम् ॥ 2-5-4-५० ॥

dRSTvA ca bahavo dharmA naitena sadRzAH punaH॥ vayaM sudIkSitAzcAtra dRSTvA dharmaM sanAtanam ॥ 2-5-4-50 ॥

तवेच्छा यदि वर्तेत तद्धर्मे दैत्यसत्तम ॥ तद्धर्मस्य महाराज ग्राह्या दीक्षा त्वया पुनः ॥ ५१ ॥

tavecchA yadi varteta taddharme daityasattama ॥ taddharmasya mahArAja grAhyA dIkSA tvayA punaH ॥ 51 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ तदीयं स वचः श्रुत्वा महदर्थसुगर्भितम् ॥ विस्मितो हृदि दैत्येशो जगौ तत्र विमोहितः ॥ ५२ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ tadIyaM sa vacaH zrutvA mahadarthasugarbhitam ॥ vismito hRdi daityezo jagau tatra vimohitaH ॥ 52 ॥

नारदो दीक्षितो यस्माद्वयं दीक्षामवाप्नुमः ॥ इत्येवं च विदित्वा वै जगाम स्वयमेव ह ॥ ५३ ॥

nArado dIkSito yasmAdvayaM dIkSAmavApnumaH ॥ ityevaM ca viditvA vai jagAma svayameva ha ॥ 53 ॥

तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा मोहितो मायया तथा ॥ उवाच वचनं तस्मै नमस्कृत्य महात्मने ॥ ५४ ॥

tadrUpaM ca tadA dRSTvA mohito mAyayA tathA ॥ uvAca vacanaM tasmai namaskRtya mahAtmane ॥ 54 ॥

त्रिपुराधिप उवाच ॥ दीक्षा देया त्वया मह्यं निर्मलाशय भो ऋषे ॥ अहं शिष्यो भविष्यामि सत्यं सत्यं न संशयः ॥ ५५ ॥

tripurAdhipa uvAca ॥ dIkSA deyA tvayA mahyaM nirmalAzaya bho RSe ॥ ahaM ziSyo bhaviSyAmi satyaM satyaM na saMzayaH ॥ 55 ॥

इत्येवं तु वचः श्रुत्वा दैत्यराजस्य निर्मलम् ॥ प्रत्युवाच सुयत्नेन ऋषिस्स च सनातनः ॥ ५६ ॥

ityevaM tu vacaH zrutvA daityarAjasya nirmalam ॥ pratyuvAca suyatnena RSissa ca sanAtanaH ॥ 56 ॥

मदीया करणीया स्याद्यद्याज्ञा दैत्यसत्तम ॥ तदा देया मया दीक्षा नान्यथा कोटियत्नतः ॥ ५७ ॥

madIyA karaNIyA syAdyadyAjJA daityasattama ॥ tadA deyA mayA dIkSA nAnyathA koTiyatnataH ॥ 57 ॥

इत्येवं तु वचः श्रुत्वा राजा मायामयोऽभवत् ॥ उवाच वचनं शीघ्रं यतिं तं हि कृतांजलिः ॥ ५८ ॥

ityevaM tu vacaH zrutvA rAjA mAyAmayo'bhavat ॥ uvAca vacanaM zIghraM yatiM taM hi kRtAMjaliH ॥ 58 ॥

दैत्य उवाच ॥ यथाज्ञां दास्यसि त्वं च तत्तथैव न चान्यथा ॥ त्वदाज्ञां नोल्लंघयिष्ये सत्यं सत्यं न संशयः ॥५९॥

daitya uvAca ॥ yathAjJAM dAsyasi tvaM ca tattathaiva na cAnyathA ॥ tvadAjJAM nollaMghayiSye satyaM satyaM na saMzayaH ॥59॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्रिपुराधीशितुस्तदा ॥ दूरीकृत्य मुखाद्वस्त्रमुवाच ऋषिसत्तमः ॥ 2-5-4-६० ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityAkarNya vacastasya tripurAdhIzitustadA ॥ dUrIkRtya mukhAdvastramuvAca RSisattamaH ॥ 2-5-4-60 ॥

दीक्षां गृह्णीष्व दैत्येन्द्र सर्वधर्मोत्तमोत्तमाम् ॥ ददौ दीक्षाविधानेन प्राप्स्यसि त्वं कृतार्थताम् ॥ ६१ ॥

dIkSAM gRhNISva daityendra sarvadharmottamottamAm ॥ dadau dIkSAvidhAnena prApsyasi tvaM kRtArthatAm ॥ 61 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा स तु मायावी दैत्यराजाय सत्वरम् ॥ ददौ दीक्षां स्वधर्मोक्तां तस्मै विधिविधानतः ॥६२॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA sa tu mAyAvI daityarAjAya satvaram ॥ dadau dIkSAM svadharmoktAM tasmai vidhividhAnataH ॥62॥

दैत्यराजे दीक्षिते च तस्मिन्ससहजे मुने ॥ सर्वे च दीक्षिता जातास्तत्र त्रिपुरवासिनः ॥ ६३ ॥

daityarAje dIkSite ca tasminsasahaje mune ॥ sarve ca dIkSitA jAtAstatra tripuravAsinaH ॥ 63 ॥

मुनेः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च व्याप्तमासीद्द्रुतं तदा ॥ महामायाविनस्तत्तु त्रिपुरं सकलं मुने ॥ ६४ ॥

muneH ziSyaiH praziSyaizca vyAptamAsIddrutaM tadA ॥ mahAmAyAvinastattu tripuraM sakalaM mune ॥ 64 ॥