शिव उवाच ॥ अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना ॥ यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित् ॥१॥

ziva uvAca ॥ ayaM vai tripurAdhyakSa puNyavAnvartate'dhunA ॥ yatra puNyaM pravarteta na haMtavyo budhaiH kvacit ॥1॥

जानामि देवकष्टं च विबुधास्सकलं महत्॥ दैत्यास्ते प्रबला हंतुमशक्यास्तु सुरासुरैः ॥२॥

jAnAmi devakaSTaM ca vibudhAssakalaM mahat॥ daityAste prabalA haMtumazakyAstu surAsuraiH ॥2॥

पुण्यवंतस्तु ते सर्वे समयास्तारकात्मजाः॥ दुस्साध्यस्तु वधस्तेषां सर्वेषां पुरवासिनाम् ॥३॥

puNyavaMtastu te sarve samayAstArakAtmajAH॥ dussAdhyastu vadhasteSAM sarveSAM puravAsinAm ॥3॥

मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः ॥ सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा ॥ ४ ॥

mitradrohaM kathaM jAnankaromi raNakarkazaH ॥ suhRddrohe mahatpApaM pUrvamuktaM svayaMbhuvA ॥ 4 ॥

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा ॥ निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥ ५ ॥

brahmaghnaM ca surApe ca steye bhagnavrate tathA ॥ niSkRtirvihitA sadbhiH kRtaghne nAsti niSkRtiH ॥ 5 ॥

मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः ॥ विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः ॥ ६ ॥

mama bhaktAstu te daityA mayA vadhyA kathaM surAH ॥ vicAryatAM bhavadbhizca dharmajJaireva dharmataH ॥ 6 ॥

तावत्ते नैव हंतव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे ॥ तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम् ॥ ७ ॥

tAvatte naiva haMtavyA yAvadbhaktikRtazca me ॥ tathApi viSNave devA nivedyaM kAraNaM tvidam ॥ 7 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाश्शक्रपुरोगमाः ॥ न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने ॥ ८ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityevaM tadvacaH zrutvA devAzzakrapurogamAH ॥ nyavedayan drutaM sarve brahmaNe prathamaM mune ॥ 8 ॥

ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवास्सवासवाः॥ वैकुंठं प्रययुश्शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्॥९॥

tato vidhiM puraskRtya sarve devAssavAsavAH॥ vaikuMThaM prayayuzzIghraM sarve zobhAsamanvitam॥9॥

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसंभ्रमाः॥ तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृतांजलिपुटास्सुराः ॥2-5-3-१०॥

tatra gatvA hariM dRSTvA praNemurjAtasaMbhramAH॥ tuSTuvuzca mahAbhaktyA kRtAMjalipuTAssurAH ॥2-5-3-10॥

स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनंतरम् ॥ न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ११ ॥

svaduHkhakAraNaM sarvaM pUrvavattadanaMtaram ॥ nyavedayandrutaM tasmai viSNave prabhaviSNave ॥ 11 ॥

देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालये ॥ ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत् ॥१२॥

devaduHkhaM tataH zrutvA dattaM ca tripurAlaye ॥ jJAtvA vrataM ca teSAM tadviSNurvacanamabravIt ॥12॥

विष्णुरुवाच ॥ इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मस्सनातनः ॥ तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः ॥१३॥

viSNuruvAca ॥ idaM satyaM vacazcaiva yatra dharmassanAtanaH ॥ tatra duHkhaM na jAyeta sUrye dRSTe yathA tamaH ॥13॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः ॥ पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः ॥ १४ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ ityetadvacanaM zrutvA devA duHkhamupAgatAH ॥ punarUcustathA viSNuM parimlAnamukhAmbujAH ॥ 14 ॥

देवा ऊचुः ॥ कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते॥ कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम् ॥ १५ ॥

devA UcuH ॥ kathaM caiva prakarttavyaM kathaM duHkhaM nirasyate॥ kathaM bhavema sukhinaH kathaM sthAsyAmahe vayam ॥ 15 ॥

कथं धर्मा भविष्यंति त्रिपुरे जीविते सति ॥ देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः ॥ १६ ॥

kathaM dharmA bhaviSyaMti tripure jIvite sati ॥ devaduHkhapradA nUnaM sarve tripuravAsinaH ॥ 16 ॥

किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् ॥ नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम् ॥ १७ ॥

kiM vA te tripurasyeha vadhazcaiva vidhIyatAm ॥ nocedakAlikI devasaMhatiH kriyatAM dhruvam ॥ 17 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः ॥ स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह ॥ १८ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityuktvA te tadA devA duHkhaM kRtvA punaH punaH ॥ sthitiM naiva gatiM te vai cakrurdevavarAdiha ॥ 18 ॥

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् ॥ सोपि नारायणः श्रीमांश्चिंतयेच्चेतसा तथा॥१९॥

tAnvai tathAvidhAndRSTvA hInAnvinayasaMyutAn ॥ sopi nArAyaNaH zrImAMzciMtayeccetasA tathA॥19॥

किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहा यिना ॥ शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति॥2-5-3-२०॥

kiM kAryaM devakAryeSu mayA devasahA yinA ॥ zivabhaktAstu te daityAstArakasya sutA iti॥2-5-3-20॥

इति संचिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ ततो यज्ञास्स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः ॥ २१ ॥

iti saMcintya tatkAle viSNunA prabhaviSNunA ॥ tato yajJAssmRtAstena devakAryArthamakSayAH ॥ 21 ॥

तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् ॥ आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः ॥ २२ ॥

tadviSNusmRtimAtreNa yajJAste tatkSaNaM drutam ॥ AgatAstatra yatrAste zrIpatiH puruSottamaH ॥ 22 ॥

ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् ॥ प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृतांजलिपुटास्तदा ॥२३॥

tato viSNuM yajJapatiM purANaM puruSaM harim ॥ praNamya tuSTuvuste vai kRtAMjalipuTAstadA ॥23॥

भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनम् ॥ सनातनस्तदा सेंद्रान्देवानालोक्य चाच्युतः ॥ २४ ॥

bhagavAnapi tAndRSTvA yajJAnprAha sanAtanam ॥ sanAtanastadA seMdrAndevAnAlokya cAcyutaH ॥ 24 ॥

विष्णुरुवाच ॥ अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् ॥ पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये ॥२५॥

viSNuruvAca ॥ anenaiva sadA devA yajadhvaM paramezvaram ॥ puratrayavinAzAya jagattrayavibhUtaye ॥25॥

सनत्कुमार उवाच॥ अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः ॥ प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः ॥२६॥

sanatkumAra uvAca॥ acyutasya vacaH zrutvA devadevasya dhImataH ॥ premNA te praNatiM kRtvA yajJezaM te'stuvansurAH ॥26॥

एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम् ॥ यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने ॥ २७ ॥

evaM stutvA tato devA ajayanyajJapUruSam ॥ yajJoktena vidhAnena saMpUrNavidhayo mune ॥ 27 ॥

ततस्तस्माद्यज्ञकुंडात्समुत्पेतुस्सहस्रशः ॥ भूतसंघा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः ॥२८॥

tatastasmAdyajJakuMDAtsamutpetussahasrazaH ॥ bhUtasaMghA mahAkAyAH zUlazaktigadAyudhAH ॥28॥

ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसंघान्सहस्रशः ॥ शूल शक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्॥२९॥

dadRzuste surAstAn vai bhUtasaMghAnsahasrazaH ॥ zUla zaktigadAhastAndaNDacApazilAyudhAn॥29॥

नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधराँस्तथा॥ कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमाँस्तदा॥2-5-3-३०॥

nAnApraharaNopetAn nAnAveSadharA~stathA॥ kAlAgnirudrasadRzAnkAlasUryopamA~stadA॥2-5-3-30॥

दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् ॥ भूतान्यज्ञपतिः श्रीमानुद्राज्ञाप्रतिपालकः ॥ ३१ ॥

dRSTvA tAnabravIdviSNuH praNipatya puraHsthitAn ॥ bhUtAnyajJapatiH zrImAnudrAjJApratipAlakaH ॥ 31 ॥

विष्णुरुवाच ॥ भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः ॥ गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यस्सर्वे हि बलवत्तराः ॥ ३२ ॥

viSNuruvAca ॥ bhUtAH zRNuta madvAkyaM devakAryArthamudyatAH ॥ gacchantu tripuraM sadyassarve hi balavattarAH ॥ 32 ॥

गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् ॥ पुनर्यथागता भूतागंतुमर्हथ भूतये ॥३३॥

gatvA dagdhvA ca bhittvA ca bhaGktvA daityapuratrayam ॥ punaryathAgatA bhUtAgaMtumarhatha bhUtaye ॥33॥

सनत्कुमार उवाच ॥ तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते ॥ प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम् ॥३४॥

sanatkumAra uvAca ॥ tacchrutvA bhagavadvAkyaM tato bhUtagaNAzca te ॥ praNamya devadevaM taM yayurdaityapuratrayam ॥34॥

गत्वा तत्प्रविशंतश्च त्रिपुराधिपतेजसि ॥ भस्मसादभवन्सद्यश्शलभा इव पावके ॥३५॥

gatvA tatpravizaMtazca tripurAdhipatejasi ॥ bhasmasAdabhavansadyazzalabhA iva pAvake ॥35॥

अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः ॥ निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः ॥३६॥

avaziSTAzca ye kecitpalAyanaparAyaNAH ॥ nissRtyAraM samAyAtA harernikaTamAkulAH ॥36॥

तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः॥ चिंतयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः ॥ ३७ ॥

tAndRSTvA sa hariH zrutvA tacca vRttamazeSataH॥ ciMtayAmAsa bhagavAnmanasA puruSottamaH ॥ 37 ॥

किं कृत्यमधुना कार्यमिति संतप्तमानसः ॥ संतप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान् ॥ ३८ ॥

kiM kRtyamadhunA kAryamiti saMtaptamAnasaH ॥ saMtaptAnamarAnsarvAnAjJAya ca savAsavAn ॥ 38 ॥

कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् ॥ देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिंतासमाकुलः ॥३९॥

kathaM teSAM ca daityAnAM balAddhatvA puratrayam ॥ devakAryaM kariSyAmItyAsIcciMtAsamAkulaH ॥39॥

नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः ॥ इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत् ॥ 2-5-3-४० ॥

nAzo'bhicArato nAsti dharmiSThAnAM na saMzayaH ॥ iti prAha svayaM cezaH zrutyAcArapramANakRt ॥ 2-5-3-40 ॥

दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः ॥ तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः ॥४१॥

daityAzca te hi dharmiSThAssarve tripuravAsinaH ॥ tasmAdavadhyatAM prAptA nAnyathA surapuMgavAH ॥41॥

कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते ॥ मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा ॥ ४२ ॥

kRtvA tu sumahatpApaM rudramabhyarcayaMti te ॥ mucyaMte pAtakaiH sarvaiH padmapatramivAMbhasA ॥ 42 ॥

रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि ॥ नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि ॥ ४३ ॥

rudrAbhyarcanato devAH sarve kAmA bhavaMti hi ॥ nAnopabhogasaMpattirvazyatAM yAti vai bhuvi ॥ 43 ॥

तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः॥ अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च ॥४४॥

tasmAttadbhogino daityA liMgArcanaparAyaNAH॥ anekavidhasaMpattermokSasyApi paratra ca ॥44॥

ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया ॥ दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात् ॥४५॥

tataH kRtvA dharmavighnaM teSAmevAtmamAyayA ॥ daityAnAM devakAryArthaM hariSye tripuraM kSaNAt ॥45॥

विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः ॥ कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम् ॥४६॥

vicAryetthaM tatasteSAM bhagavAnpuruSottamaH ॥ kartuM vyavasthitaH pazcAddharmavighnaM surAriNAm ॥46॥

यावच्च वेद धर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् ॥ यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि ॥ ४७॥

yAvacca veda dharmAstu yAvadvai zaMkarArcanam ॥ yAvacca zucikRtyAdi tAvannAzo bhavenna hi ॥ 47॥

तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् ॥ त्यक्तलिंगार्चना दैत्या भविष्यंति न संशयः ॥ ४८ ॥

tasmAdevaM prakartavyaM vedadharmastato vrajet ॥ tyaktaliMgArcanA daityA bhaviSyaMti na saMzayaH ॥ 48 ॥

इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा ॥ तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुति खण्डनम् ॥ ४९ ॥

iti nizcitya vai viSNurvighnArthamakarottadA ॥ teSAM dharmasya daityAnAmupAyaM zruti khaNDanam ॥ 49 ॥

तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् ॥ शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे ॥ 2-5-3-५० ॥

tadaivovAca devAnsa viSNurdevasahAyakRt ॥ zivAjJayA zivenaivAjJaptastrailokyarakSaNe ॥ 2-5-3-50 ॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ हे देवास्सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् ॥ देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः ॥५१ ॥

॥ viSNuruvAca ॥ he devAssakalA yUyaM gacchata svagRhAndhruvam ॥ devakAryaM kariSyAmi yathAmati na saMzayaH ॥51 ॥

तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः ॥ स्वभक्तिरहिताञ्ज्ञात्वा तान्करिष्यति भस्मसात् ॥ ५२ ॥

tAnrudrAdvimukhAnnUnaM kariSyAmi suyatnataH ॥ svabhaktirahitAJjJAtvA tAnkariSyati bhasmasAt ॥ 52 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने ॥ स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुर्ब्रह्मापि मोदिताः ॥ ५३ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ tadAjJAM zirasAdhAyazvAsitAste'marA mune ॥ svasvadhAmAni vizvastA yayurbrahmApi moditAH ॥ 53 ॥

ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् ॥ तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम् ॥५४॥

tatazcaivAkarodviSNurdevArthaM hitamuttamam ॥ tadeva zrUyatAM samyaksarvapApapraNAzanam ॥54॥