॥ व्यास उवाच ॥ ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर ॥ ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन् ॥ १॥

॥ vyAsa uvAca ॥ brahmaputra mahAprAjJa vada me vadatAM vara ॥ tataH kimabhavaddevAH kathaM ca sukhino'bhavan ॥ 1॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितधीमतः ॥ सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ॥२॥

॥ brahmovAca ॥ ityAkarNya vacastasya vyAsasyAmitadhImataH ॥ sanatkumAraH provAca smRtvA zivapadAmbujam ॥2॥

सनत्कुमार उवाच ॥ अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा ॥ संमंत्र्य दुःखितास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥३॥

sanatkumAra uvAca ॥ atha tatprabhayA dagdhA devA hIndrAdayastathA ॥ saMmaMtrya duHkhitAssarve brahmANaM zaraNaM yayuH ॥3॥

नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलास्सुराः ॥ दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः ॥ ४ ॥

natvA pitAmahaM prItyA parikSiptAkhilAssurAH ॥ duHkhaM vijJApayAmAsurvilokyAvasaraM tataH ॥ 4 ॥

देवा ऊचुः ॥ धातस्त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि ॥ सर्वे प्रतापिता नूनं मयेन त्रिदिवौकसः ॥ ५ ॥

devA UcuH ॥ dhAtastripuranAthena satArakasutena hi ॥ sarve pratApitA nUnaM mayena tridivaukasaH ॥ 5 ॥

अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् ॥ कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनस्स्याम तद्यथा ॥ ६ ॥

ataste zaraNaM yAtA duHkhitA hi vidhe vayam ॥ kuru tvaM tadvadhopAyaM sukhinassyAma tadyathA ॥ 6 ॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः ॥ प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्मयतो भीतमानसान् ॥ ७ ॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ iti vijJApito devairvihasya bhavakRdvidhiH ॥ pratyuvAcAtha tAnsarvAnmayato bhItamAnasAn ॥ 7 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः ॥ आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति ॥ ८ ॥

brahmovAca ॥ na bhetavyaM surAstebhyo dAnavebhyo vizeSataH ॥ AcakSe tadvadhopAyaM zivaM zarvaH kariSyati ॥ 8 ॥

मत्तो विवर्धितो दैत्यो वधं मत्तो न चार्हति ॥ तथापि पुण्यं वर्द्धैत नगरे त्रिपुरे पुनः ॥ ९ ॥

matto vivardhito daityo vadhaM matto na cArhati ॥ tathApi puNyaM varddhaita nagare tripure punaH ॥ 9 ॥

शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवास्सवासवाः ॥ सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत्स वः कार्यं करिष्यति ॥ 2-5-2-१० ॥

zivaM ca prArthayadhvaM vai sarve devAssavAsavAH ॥ sarvAdhIzaH prasannazcetsa vaH kAryaM kariSyati ॥ 2-5-2-10 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवास्सवासवाः ॥ दुखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः ॥ ११ ॥

sanatkumAra uvAca ॥ ityAkarNya vidhervANIM sarve devAssavAsavAH ॥ dukhitAste yayustatra yatrAste vRSabhadhvajaH ॥ 11 ॥

प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्रांजलयस्तदा ॥ तुष्टुवुर्विनतस्कंधाश्शंकरं लोकशंकरम् ॥१२ ॥

praNamya bhaktyA devezaM sarve prAMjalayastadA ॥ tuSTuvurvinataskaMdhAzzaMkaraM lokazaMkaram ॥12 ॥

॥ देवा ऊचुः ॥ नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टि विधायिने ॥ नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ १३ ॥

॥ devA UcuH ॥ namo hiraNyagarbhAya sarvasRSTi vidhAyine ॥ namaH sthitikRte tubhyaM viSNave prabhaviSNave ॥ 13 ॥

नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे ॥ निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामित तेजसे ॥१४॥

namo harasvarUpAya bhUtasaMhArakAriNe ॥ nirguNAya namastubhyaM zivAyAmita tejase ॥14॥

अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे॥ महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने॥१५॥

avasthArahitAyAtha nirvikArAya varcase॥ mahAbhUtAtmabhUtAya nirliptAya mahAtmane॥15॥

नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे ॥ तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे ॥ १६ ॥

namaste bhUtapataye mahAbhArasahiSNave ॥ tRSNAharAya nirvairAkRtaye bhUritejase ॥ 16 ॥

महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये ॥ दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये ॥१७॥

mahAdaityamahAraNyanAzine dAvavahnaye ॥ daityadrumakuThArAya namaste zUlapANaye ॥17॥

महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर ॥ अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक ॥ १८ ॥

mahAdanujanAzAya namaste paramezvara ॥ ambikApataye tubhyaM namassarvAstradhAraka ॥ 18 ॥

नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर ॥ नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे ॥१९॥

namaste pArvatInAtha paramAtmanmahezvara ॥ nIlakaMThAya rudrAya namaste rudrarUpiNe ॥19॥

नमो वेदान्तवेद्याय मार्गातीताय ते नमः ॥ नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते ॥2-5-2-२०॥

namo vedAntavedyAya mArgAtItAya te namaH ॥ namoguNasvarUpAya guNine guNavarjite ॥2-5-2-20॥

महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च ॥ प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः ॥२१॥

mahAdeva namastubhyaM trilokInandanAya ca ॥ pradyumnAyAniruddhAya vAsudevAya te namaH ॥21॥

संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने ॥ चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने ॥२२॥

saMkarSaNAya devAya namaste kaMsanAzine ॥ cANUramardine tubhyaM dAmodara viSAdine ॥22॥

हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः ॥ अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः ॥२३॥

hRSIkezAcyuta vibho mRDa zaMkara te namaH ॥ adhokSaja gajArAte kAmAre viSabhakSaNaH ॥23॥

नारायणाय देवाय नारायणपराय च ॥ नारायणस्वरूपाय नाराणयतनूद्भव ॥ २४ ॥

nArAyaNAya devAya nArAyaNaparAya ca ॥ nArAyaNasvarUpAya nArANayatanUdbhava ॥ 24 ॥

नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे ॥ पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन ॥२५॥

namaste sarvarUpAya mahAnarakahAriNe ॥ pApApahAriNe tubhyaM namo vRSabhavAhana ॥25॥

क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने ॥ नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने ॥२६॥

kSaNAdikAlarUpAya svabhaktabaladAyine ॥ nAnArUpAya rUpAya daityacakravimardine ॥26॥

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ॥ सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च ॥२७॥

namo brahmaNyadevAya gobrAhmaNahitAya ca ॥ sahasramUrttaye tubhyaM sahasrAvayavAya ca ॥27॥

धर्मरूपाय सत्त्वाय नमस्सत्त्वात्मने हर ॥ वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च ॥॥२८॥

dharmarUpAya sattvAya namassattvAtmane hara ॥ vedavedyasvarUpAya namo vedapriyAya ca ॥॥28॥

नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः ॥ सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने ॥२९॥

namo vedasvarUpAya vedavaktre namo namaH ॥ sadAcArAdhvagamyAya sadAcArAdhvagAmine ॥29॥

विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमस्सत्यमयाय च ॥ सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः ॥2-5-2-३०॥

viSTarazravase tubhyaM namassatyamayAya ca ॥ satyapriyAya satyAya satyagamyAya te namaH ॥2-5-2-30॥

नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः ॥ ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च ॥३१॥

namaste mAyine tubhyaM mAyAdhIzAya vai namaH ॥ brahmagAya namastubhyaM brahmaNe brahmajAya ca ॥31॥

तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने ॥ स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसंप्रीतचेतसे ॥३२॥

tapase te namastvIza tapasA phaladAyine ॥ stutyAya stutaye nityaM stutisaMprItacetase ॥32॥

श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च ॥ चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे ॥३३॥

zrutyAcAraprasannAya stutyAcArapriyAya ca ॥ caturvidhasvarUpAya jalasthalajarUpiNe ॥33॥

सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः ॥ देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः ॥ ३४ ॥

sarve devAdayo nAtha zreSThatvena vibhUtayaH ॥ devAnAmindrarUpo'si grahANAM tvaM ravirmataH ॥ 34 ॥

सत्यलोकोऽसि लोकानां सरितां द्युसरिद्भवान् ॥ श्वेतवर्णोऽसि वर्णानां सरसां मानसं सरः ॥३५॥

satyaloko'si lokAnAM saritAM dyusaridbhavAn ॥ zvetavarNo'si varNAnAM sarasAM mAnasaM saraH ॥35॥

शैलानां गिरिजातातः कामधुक्त्वं च गोषु ह ॥ क्षीरोदधिस्तु सिन्धूनां धातूनां हाटको भवान् ॥३६॥

zailAnAM girijAtAtaH kAmadhuktvaM ca goSu ha ॥ kSIrodadhistu sindhUnAM dhAtUnAM hATako bhavAn ॥36॥

वर्णानां ब्राह्मणोऽसि त्वं नृणां राजासि शंकर ॥ मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं तीर्थानां तीर्थराड् भवान् ॥३७॥

varNAnAM brAhmaNo'si tvaM nRNAM rAjAsi zaMkara ॥ muktikSetreSu kAzI tvaM tIrthAnAM tIrtharAD bhavAn ॥37॥

उपलेषु समस्तेषु स्फटिकस्त्वं महेश्वर ॥ कमलस्त्वं प्रसूनेषु शैलेषु हिमवांस्तथा ॥३८॥

upaleSu samasteSu sphaTikastvaM mahezvara ॥ kamalastvaM prasUneSu zaileSu himavAMstathA ॥38॥

भवान्वाग्व्यवहारेषु भार्गवस्त्वं कविष्वपि ॥ पक्षिष्वेवासि शरभः सिंहो हिंस्रेषु संमतः ॥३९॥

bhavAnvAgvyavahAreSu bhArgavastvaM kaviSvapi ॥ pakSiSvevAsi zarabhaH siMho hiMsreSu saMmataH ॥39॥

शालग्रामशिला च त्वं शिलासु वृषभध्वज॥ पूज्य रूपेषु सर्वेषु नर्मदालिंगमेव हि ॥2-5-2-४०॥

zAlagrAmazilA ca tvaM zilAsu vRSabhadhvaja॥ pUjya rUpeSu sarveSu narmadAliMgameva hi ॥2-5-2-40॥

नन्दीश्वरोऽसि पशुषु वृषभः परमेश्वर ॥ वेदेषूपनिषद्रूपी यज्वनां शीतभानुमान् ॥ ४१ ॥

nandIzvaro'si pazuSu vRSabhaH paramezvara ॥ vedeSUpaniSadrUpI yajvanAM zItabhAnumAn ॥ 41 ॥

प्रतापिनां पावकस्त्वं शैवानामच्युतो भवान् ॥ भारतं त्वं पुराणानां मकारोऽस्यक्षरेषु च ॥ ४२ ॥

pratApinAM pAvakastvaM zaivAnAmacyuto bhavAn ॥ bhArataM tvaM purANAnAM makAro'syakSareSu ca ॥ 42 ॥

प्रणवो बीजमंत्राणां दारुणानां विषं भवान् ॥ व्योमव्यप्तिमतां त्वं वै परमात्मासि चात्मनाम् ॥ ४३ ॥

praNavo bIjamaMtrANAM dAruNAnAM viSaM bhavAn ॥ vyomavyaptimatAM tvaM vai paramAtmAsi cAtmanAm ॥ 43 ॥

इन्द्रियाणां मनश्च त्वं दानानामभयं भवान् ॥ पावनानां जलं चासि जीवनानां तथामृतम् ॥ ४४ ॥

indriyANAM manazca tvaM dAnAnAmabhayaM bhavAn ॥ pAvanAnAM jalaM cAsi jIvanAnAM tathAmRtam ॥ 44 ॥

लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि ॥ नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता ॥ ४५ ॥

lAbhAnAM putralAbho'si vAyurvegavatAmasi ॥ nityakarmasu sarveSu saMdhyopAstirbhavAnmatA ॥ 45 ॥

क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः ॥ पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि ॥४६॥

kratUnAmazvamedho'si yugAnAM prathamo yugaH ॥ puSyastvaM sarvadhiNyAnAmamAvAsyA tithiSvasi ॥46॥

सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः ॥ कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः ॥ ४७ ॥

sarvartuSu vasaMtastvaM sarvaparvasu saMkramaH ॥ kuzo'si tRNajAtInAM sthUlavRkSeSu vai vaTaH ॥ 47 ॥

योगेषु च व्यतीपातस्सोमवल्ली लतासु च ॥ बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं कलत्रं सुहृदां भवान् ॥ ४८ ॥

yogeSu ca vyatIpAtassomavallI latAsu ca ॥ buddhInAM dharmabuddhistvaM kalatraM suhRdAM bhavAn ॥ 48 ॥

साधकानां शुचीनां त्वं प्राणायामो महेश्वर ॥ ज्योतिर्लिंगेषु सर्वेषु भवान् विश्वे श्वरो मतः ॥ ४९ ॥

sAdhakAnAM zucInAM tvaM prANAyAmo mahezvara ॥ jyotirliMgeSu sarveSu bhavAn vizve zvaro mataH ॥ 49 ॥

धर्मस्त्वं सर्वबंधूनामाश्रमाणां परो भवान् ॥ मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः ॥2-5-2-५०॥

dharmastvaM sarvabaMdhUnAmAzramANAM paro bhavAn ॥ mokSastvaM sarvavarNeSu rudrANAM nIlalohitaH ॥2-5-2-50॥

आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च ॥ यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान् ॥ ५१ ॥

AdityAnAM vAsudevo hanUmAnvAnareSu ca ॥ yajJAnAM japayajJo'si rAmaH zastrabhRtAM bhavAn ॥ 51 ॥

गंधर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम् ॥ मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी ॥ ५२ ॥

gaMdharvANAM citraratho vasUnAM pAvako dhruvam ॥ mAsAnAmadhimAsastvaM vratAnAM tvaM caturdazI ॥ 52 ॥

ऐरावतो गजेन्द्राणां सिद्धानां कपिलो मतः ॥ अनंतस्त्वं हि नागानां पितॄणामर्यमा भवान् ॥ ५३ ॥

airAvato gajendrANAM siddhAnAM kapilo mataH ॥ anaMtastvaM hi nAgAnAM pitRRNAmaryamA bhavAn ॥ 53 ॥

कालः कलयतां च त्वं दैत्यानां बलिरेव च ॥ किं बहूक्तेन देवेश सर्वं विष्टभ्य वै जगत् ॥५४॥

kAlaH kalayatAM ca tvaM daityAnAM balireva ca ॥ kiM bahUktena deveza sarvaM viSTabhya vai jagat ॥54॥

एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च ॥ ५५ ॥

ekAMzena sthitastvaM hi bahiHstho'nvita eva ca ॥ 55 ॥

सनत्कुमार उवाच ॥ इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे महादेवं वृषध्वजम् ॥ स्तोत्रैर्नानाविधैदिंव्यैः शूलिनं परमेश्वरम् ॥५६॥

sanatkumAra uvAca ॥ iti stutvA surAssarve mahAdevaM vRSadhvajam ॥ stotrairnAnAvidhaidiMvyaiH zUlinaM paramezvaram ॥56॥

प्रत्यूचुः प्रस्तुतं दीनास्स्वार्थं स्वार्थविचक्षणाः ॥ वासवाद्या नतस्कधाः कृताञ्जलि पुटा मुने ॥ ५७ ॥

pratyUcuH prastutaM dInAssvArthaM svArthavicakSaNAH ॥ vAsavAdyA nataskadhAH kRtAJjali puTA mune ॥ 57 ॥

देवा ऊचुः ॥ पराजिता महादेव भ्रातृभ्यां सहितेन तु ॥ भगवंस्तारकोत्पन्नैः सर्वे देवास्सवासवाः ॥ ५८ ॥

devA UcuH ॥ parAjitA mahAdeva bhrAtRbhyAM sahitena tu ॥ bhagavaMstArakotpannaiH sarve devAssavAsavAH ॥ 58 ॥

त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं तथा च मुनिसत्तमाः ॥ विध्वस्तास्सर्वसंसिद्धास्सर्वमुत्सादितं जगत् ॥ ५९ ॥

trailokyaM svavazaM nItaM tathA ca munisattamAH ॥ vidhvastAssarvasaMsiddhAssarvamutsAditaM jagat ॥ 59 ॥

यज्ञभागान्समग्राँस्तु स्वयं गृह्णाति दारुणः ॥ प्रवर्तितो ह्यधर्मस्तैर्ऋषीणां च निवारितः ॥ 2-5-2-६० ॥

yajJabhAgAnsamagrA~stu svayaM gRhNAti dAruNaH ॥ pravartito hyadharmastairRSINAM ca nivAritaH ॥ 2-5-2-60 ॥

अवध्यास्सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः ॥ तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर ॥६१॥

avadhyAssarvabhUtAnAM niyataM tArakAtmajAH ॥ tadicchayA prakurvanti sarve karmANi zaMkara ॥61॥

यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः ॥ तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत् ॥६२॥

yAvanna kSIyate daityairghoraistripuravAsibhiH ॥ tAvadvidhIyatAM nItiryayA saMrakSyate jagat ॥62॥

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् ॥ शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः ॥६३॥

॥ sanatkumAra uvAca ॥ ityAkarNya vacasteSAmindrAdInAM divaukasAm ॥ zivaH saMbhASamANAnAM prativAkyamuvAca saH ॥63॥