॥ श्रीगौरीशंकराभ्यां नमः ॥ अथ रुद्रसंहितांतर्गतश्चतुर्थः कुमारखण्डः प्रारभ्यते ॥ वन्दे नन्दनतुष्टमान समति प्रेमप्रियं प्रेमदं पूर्णं पूर्णकरं प्रपूर्णनिखिलैश्वर्यैकवासं शिवम्॥ सत्यं सत्यमयं त्रिसत्यविभवं सत्यप्रियं सत्यदं विष्णुब्रह्मनुतं स्वकीयकृपयोपात्ताकृतिं शंकरम् ॥ १ ॥

॥ zrIgaurIzaMkarAbhyAM namaH ॥ atha rudrasaMhitAMtargatazcaturthaH kumArakhaNDaH prArabhyate ॥ vande nandanatuSTamAna samati premapriyaM premadaM pUrNaM pUrNakaraM prapUrNanikhilaizvaryaikavAsaM zivam॥ satyaM satyamayaM trisatyavibhavaM satyapriyaM satyadaM viSNubrahmanutaM svakIyakRpayopAttAkRtiM zaMkaram ॥ 1 ॥

॥ नारद उवाच ॥ विवाहयित्वा गिरिजां शंकरो लोकशंकरः ॥ गत्वा स्वपर्वतं ब्रह्मन् किमकार्षिद्धि तद्वद ॥ २ ॥

॥ nArada uvAca ॥ vivAhayitvA girijAM zaMkaro lokazaMkaraH ॥ gatvA svaparvataM brahman kimakArSiddhi tadvada ॥ 2 ॥

कथं हि तनयो जज्ञे शिवस्य परमात्मनः ॥ यदर्थमात्मारामोऽपि समुवाह शिवां प्रभुः ॥ ३ ॥

kathaM hi tanayo jajJe zivasya paramAtmanaH ॥ yadarthamAtmArAmo'pi samuvAha zivAM prabhuH ॥ 3 ॥

तारकस्य कथं ब्रह्मन् वधोऽभूद्देवशंकरः ॥ एतत्सर्वमशेषेण वद कृत्वा दयां मयि ॥ ४ ॥

tArakasya kathaM brahman vadho'bhUddevazaMkaraH ॥ etatsarvamazeSeNa vada kRtvA dayAM mayi ॥ 4 ॥

सूत उवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य प्रजापतिः ॥ सुप्रसन्नमनाः स्मृत्वा शंकरं प्रत्युवाच ह ॥ ५ ॥

sUta uvAca ॥ ityAkarNya vacastasya nAradasya prajApatiH ॥ suprasannamanAH smRtvA zaMkaraM pratyuvAca ha ॥ 5 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ चरितं शृणु वक्ष्यामि शशिमौलेस्तु नारद ॥ गुहजन्मकथां दिव्यां तारकासुरसद्वधम् ॥६॥

brahmovAca ॥ caritaM zRNu vakSyAmi zazimaulestu nArada ॥ guhajanmakathAM divyAM tArakAsurasadvadham ॥6॥

श्रूयतां कथयाम्यद्य कथां पापप्रणाशिनीम् ॥ यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो ध्रुवम् ॥७॥

zrUyatAM kathayAmyadya kathAM pApapraNAzinIm ॥ yAM zrutvA sarvapApebhyo mucyate mAnavo dhruvam ॥7॥

इदमाख्यानमनघं रहस्यं परमाद्भुतम् ॥ पापसंतापहरणं सर्वविघ्नविनाशनम् ॥ ८ ॥

idamAkhyAnamanaghaM rahasyaM paramAdbhutam ॥ pApasaMtApaharaNaM sarvavighnavinAzanam ॥ 8 ॥

सर्वमंगलदं सारं सर्वश्रुतिमनोहरम् ॥ सुखदं मोक्षबीजं च कर्ममूलनिकृंतनम् ॥ ९ ॥

sarvamaMgaladaM sAraM sarvazrutimanoharam ॥ sukhadaM mokSabIjaM ca karmamUlanikRMtanam ॥ 9 ॥

कैलासमागत्य शिवां विवाह्य शोभां प्रपेदे नितरां शिवोऽपि ॥ विचारयामास च देवकृत्यं पीडां जनस्यापि च देवकृत्ये ॥2-4-1-१०॥

kailAsamAgatya zivAM vivAhya zobhAM prapede nitarAM zivo'pi ॥ vicArayAmAsa ca devakRtyaM pIDAM janasyApi ca devakRtye ॥2-4-1-10॥

शिवस्स भगवान् साक्षात्कैलासमगमद्यदा ॥ सौख्यं च विविधं चक्रुर्गणास्सर्वे सुहर्षिताः ॥ ॥ ११ ॥

zivassa bhagavAn sAkSAtkailAsamagamadyadA ॥ saukhyaM ca vividhaM cakrurgaNAssarve suharSitAH ॥ ॥ 11 ॥

महोत्सवो महानासीच्छिवे कैलासमागते ॥ देवास्स्वविषयं प्राप्ता हर्षनिर्भरमानसाः॥ १२ ॥

mahotsavo mahAnAsIcchive kailAsamAgate ॥ devAssvaviSayaM prAptA harSanirbharamAnasAH॥ 12 ॥

अथ शंभुर्महादेवो गृहीत्वा गिरिजां शिवाम् ॥ जगाम निर्जनं स्थानं महादिव्यं मनोहरम् ॥१३॥

atha zaMbhurmahAdevo gRhItvA girijAM zivAm ॥ jagAma nirjanaM sthAnaM mahAdivyaM manoharam ॥13॥

शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् ॥ अद्भुतां तत्र परमां भोगवस्त्वन्वितां शुभाम् ॥ १४ ॥

zayyAM ratikarIM kRtvA puSpacandanacarcitAm ॥ adbhutAM tatra paramAM bhogavastvanvitAM zubhAm ॥ 14 ॥

स रेमे तत्र भगवाञ्शंभुगिरिजया सह ॥ सहस्रवर्षपर्यन्तं देवमानेन मानदः ॥ १५ ॥

sa reme tatra bhagavAJzaMbhugirijayA saha ॥ sahasravarSaparyantaM devamAnena mAnadaH ॥ 15 ॥

दुर्गांगस्पर्शमात्रेण लीलया मूर्च्छितः शिवः ॥ मूर्च्छिता सा शिवस्पर्शाद्बुबुधे न दिवानिशम् ॥१६॥

durgAMgasparzamAtreNa lIlayA mUrcchitaH zivaH ॥ mUrcchitA sA zivasparzAdbubudhe na divAnizam ॥16॥

हरे भोगप्रवृत्ते तु लोकधर्म प्रवर्तिनि ॥ महान् कालो व्यतीयाय तयोः क्षण इवानघ॥१७॥

hare bhogapravRtte tu lokadharma pravartini ॥ mahAn kAlo vyatIyAya tayoH kSaNa ivAnagha॥17॥

अथ सर्वे सुरास्तात एकत्रीभूय चैकदा ॥ मंत्रयांचक्रुरागत्य मेरौ शक्रपुरोगमाः ॥१८॥

atha sarve surAstAta ekatrIbhUya caikadA ॥ maMtrayAMcakrurAgatya merau zakrapurogamAH ॥18॥

सुरा ऊचुः ॥ विवाहं कृतवाञ्छंभुरस्मत्कार्यार्थमीश्वरः॥ योगीश्वरो निर्विकारो स्वात्मारामो निरंजनः॥१९॥

surA UcuH ॥ vivAhaM kRtavAJchaMbhurasmatkAryArthamIzvaraH॥ yogIzvaro nirvikAro svAtmArAmo niraMjanaH॥19॥

नोत्पन्नस्तनयस्तस्य न जानामोऽत्र कारणम्॥ विलंबः क्रियते तेन कथं देवेश्वरेण ह॥2-4-1-२०॥

notpannastanayastasya na jAnAmo'tra kAraNam॥ vilaMbaH kriyate tena kathaM devezvareNa ha॥2-4-1-20॥

एतस्मिन्नंतरे देवा नारदाद्देवदर्शनात् ॥ बुबुधुस्तन्मितं भोगं तयोश्च रममाणयोः ॥ २१ ॥

etasminnaMtare devA nAradAddevadarzanAt ॥ bubudhustanmitaM bhogaM tayozca ramamANayoH ॥ 21 ॥

चिरं ज्ञात्वा तयोर्भोगं चिंतामापुस्सुराश्च ते॥ ब्रह्माणं मां पुरस्कृत्य ययुर्नारायणांतिकम्॥२२॥

ciraM jJAtvA tayorbhogaM ciMtAmApussurAzca te॥ brahmANaM mAM puraskRtya yayurnArAyaNAMtikam॥22॥

तं नत्वा कथितं सर्वं मया वृत्तांतमीप्सितम् ॥ सन्तस्थिरे सर्वदेवा चित्रे पुत्तलिका यथा ॥२३॥

taM natvA kathitaM sarvaM mayA vRttAMtamIpsitam ॥ santasthire sarvadevA citre puttalikA yathA ॥23॥

ब्रह्मोवाच॥ सहस्रवर्ष पर्य्यन्तं देवमानेन शंकरः ॥ रतौ रतश्च निश्चेष्टो योगी विरमते न हि ॥२४॥

brahmovAca॥ sahasravarSa paryyantaM devamAnena zaMkaraH ॥ ratau ratazca nizceSTo yogI viramate na hi ॥24॥

भगवानुवाच ॥ चिन्ता नास्ति जगद्धातस्सर्वं भद्रं भविष्यति ॥ शरणं व्रज देवेश शंकरस्य महाप्रभोः ॥ २५ ॥

bhagavAnuvAca ॥ cintA nAsti jagaddhAtassarvaM bhadraM bhaviSyati ॥ zaraNaM vraja deveza zaMkarasya mahAprabhoH ॥ 25 ॥

महेशशरणापन्ना ये जना मनसा मुदा ॥ तेषां प्रजेशभक्तानां न कुतश्चिद्भयं क्वचित् ॥२६॥

mahezazaraNApannA ye janA manasA mudA ॥ teSAM prajezabhaktAnAM na kutazcidbhayaM kvacit ॥26॥

शृंगारभंगस्समये भविता नाधुना विधे ॥ कालप्रयुक्तं कार्यं च सिद्धिं प्राप्नोति नान्यथा ॥ २७ ॥

zRMgArabhaMgassamaye bhavitA nAdhunA vidhe ॥ kAlaprayuktaM kAryaM ca siddhiM prApnoti nAnyathA ॥ 27 ॥

शम्भोस्सम्भोगमिष्टं को भेदं कर्तुमिहेश्वरः ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे च स्वेच्छया हि विरंस्यति ॥ २८ ॥

zambhossambhogamiSTaM ko bhedaM kartumihezvaraH ॥ pUrNe varSasahasre ca svecchayA hi viraMsyati ॥ 28 ॥

स्त्रीपुंसो रतिविच्छेदमुपायेन करोति यः ॥ तस्य स्त्रीपुत्रयोर्भेदो भवेज्जन्मनि जन्मनि ॥ २९ ॥

strIpuMso rativicchedamupAyena karoti yaH ॥ tasya strIputrayorbhedo bhavejjanmani janmani ॥ 29 ॥

भ्रष्टज्ञानो नष्टकीर्त्तिरलक्ष्मीको भवेदिह ॥ प्रयात्यंते कालसूत्र वर्षलक्षं स पातकी ॥ 2-4-1-३० ॥

bhraSTajJAno naSTakIrttiralakSmIko bhavediha ॥ prayAtyaMte kAlasUtra varSalakSaM sa pAtakI ॥ 2-4-1-30 ॥

रंभायुक्तं शक्रमिमं चकार विरतं रतौ ॥ महामुनीन्द्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह ॥ ३१ ॥

raMbhAyuktaM zakramimaM cakAra virataM ratau ॥ mahAmunIndro durvAsAstatstrIbhedo babhUva ha ॥ 31 ॥

पुनरन्यां स संप्राप्य विषेव्य शुभपाणिकाम् ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं च विजहौ विरहज्वरम् ॥ ३२ ॥

punaranyAM sa saMprApya viSevya zubhapANikAm ॥ divyaM varSasahasraM ca vijahau virahajvaram ॥ 32 ॥

घृताच्या सह संश्लिष्टं कामं वारितवान् गुरुः ॥ षण्मासाभ्यंतरे चन्द्रस्तस्य पत्नीं जहार ह ॥ ३३ ॥

ghRtAcyA saha saMzliSTaM kAmaM vAritavAn guruH ॥ SaNmAsAbhyaMtare candrastasya patnIM jahAra ha ॥ 33 ॥

पुनश्शिवं समाराध्य कृत्वा तारामयं रणम् ॥ तारां सगर्भां संप्राप्य विजहौ विरहज्वरम् ॥३४ ॥

punazzivaM samArAdhya kRtvA tArAmayaM raNam ॥ tArAM sagarbhAM saMprApya vijahau virahajvaram ॥34 ॥

मोहिनीसहितं चन्द्रं चकार विरतं रतौ ॥ महर्षिर्गौतमस्तस्य स्त्रीविच्छेदो बभूव ह ॥ ३५ ॥

mohinIsahitaM candraM cakAra virataM ratau ॥ maharSirgautamastasya strIvicchedo babhUva ha ॥ 35 ॥

हरिश्चन्द्रो हालिकं च वृषल्यासह संयुतम् ॥ चारयामास निश्चेष्टं निर्जनं तत्फलं शृणु ॥३६॥

harizcandro hAlikaM ca vRSalyAsaha saMyutam ॥ cArayAmAsa nizceSTaM nirjanaM tatphalaM zRNu ॥36॥

भ्रष्टः स्त्रीपुत्रराज्येभ्यो विश्वामित्रेण ताडितः ॥ ततश्शिवं समाराध्य मुक्तो भूतो हि कश्मलात् ॥ ३७ ॥

bhraSTaH strIputrarAjyebhyo vizvAmitreNa tADitaH ॥ tatazzivaM samArAdhya mukto bhUto hi kazmalAt ॥ 37 ॥

अजामिलं द्विजश्रेष्ठं वृषल्या सह संयुतम् ॥ न भिया वारयामासुस्सुरास्तां चापि केचन ॥ ३८ ॥

ajAmilaM dvijazreSThaM vRSalyA saha saMyutam ॥ na bhiyA vArayAmAsussurAstAM cApi kecana ॥ 38 ॥

सर्वं निषेकसाध्यं च निषेको बलवान् विधे ॥ निषेकफलदो वै स निषेकः केन वार्य्यते ॥ ३९ ॥

sarvaM niSekasAdhyaM ca niSeko balavAn vidhe ॥ niSekaphalado vai sa niSekaH kena vAryyate ॥ 39 ॥

दिव्यं वर्षसहस्रं च शंभोः संभोगकर्म तत् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे च गत्वा तत्र सुरेश्वराः ॥2-4-1-४०॥

divyaM varSasahasraM ca zaMbhoH saMbhogakarma tat ॥ pUrNe varSasahasre ca gatvA tatra surezvarAH ॥2-4-1-40॥

येन वीर्यं पतेद्भूमौ तत् करिष्यथ निश्चितम् ॥ तत्र वीर्य्ये च भविता स्कन्दनामा प्रभोस्सुतः ॥ ४१ ॥

yena vIryaM patedbhUmau tat kariSyatha nizcitam ॥ tatra vIryye ca bhavitA skandanAmA prabhossutaH ॥ 41 ॥

अधुना स्वगृहं गच्छ विधे सुरगणैस्सह ॥ करोतु शंभुस्संभोगं पार्वत्या सह निर्जने ॥ ४२ ॥

adhunA svagRhaM gaccha vidhe suragaNaissaha ॥ karotu zaMbhussaMbhogaM pArvatyA saha nirjane ॥ 42 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्त्वा कमलाकान्तः शीघ्रं स्वन्तः पुरं ययौ ॥ स्वालयं प्रययुर्देवा मया सह मुनीश्वर ॥ ४३ ॥

brahmovAca ॥ ityuktvA kamalAkAntaH zIghraM svantaH puraM yayau ॥ svAlayaM prayayurdevA mayA saha munIzvara ॥ 43 ॥

शक्तिशक्तिमतोश्चाऽथ विहारेणाऽति च क्षितिः ॥ भाराक्रांता चकंपे सा सशेषाऽपि सकच्छपा ॥४४॥

zaktizaktimatozcA'tha vihAreNA'ti ca kSitiH ॥ bhArAkrAMtA cakaMpe sA sazeSA'pi sakacchapA ॥44॥

कच्छपस्य हि भारेण सर्वाधारस्समीरणः ॥ स्तंभितोऽथ त्रिलोकाश्च बभूवुर्भयविह्वलाः ॥ ४५ ॥

kacchapasya hi bhAreNa sarvAdhArassamIraNaH ॥ staMbhito'tha trilokAzca babhUvurbhayavihvalAH ॥ 45 ॥

अथ सर्वे मया देवा हरेश्च शरणं ययुः ॥ सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं दीनमानसाः ॥४६॥

atha sarve mayA devA harezca zaraNaM yayuH ॥ sarvaM nivedayAMcakrustadvRttaM dInamAnasAH ॥46॥

देवा ऊचुः ॥ देवदेव रमानाथ सर्वाऽवनकर प्रभोः ॥ रक्ष नः शरणापन्नान् भयव्याकुलमानसान् ॥ ४७ ॥

devA UcuH ॥ devadeva ramAnAtha sarvA'vanakara prabhoH ॥ rakSa naH zaraNApannAn bhayavyAkulamAnasAn ॥ 47 ॥

स्तंभितस्त्रिजगत्प्राणो न जाने केन हेतुना ॥ व्याकुलं मुनिभिर्लेखैस्त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ४८ ॥

staMbhitastrijagatprANo na jAne kena hetunA ॥ vyAkulaM munibhirlekhaistrailokyaM sacarAcaram ॥ 48 ॥

॥ ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्त्वा सकला देवा मया सह मुनीश्वर ॥ दीनास्तस्थुः पुरो विष्णोर्मौनीभूतास्सु दुःखिताः ॥ ४९ ॥

॥ brahmovAca ॥ ityuktvA sakalA devA mayA saha munIzvara ॥ dInAstasthuH puro viSNormaunIbhUtAssu duHkhitAH ॥ 49 ॥

तदाकर्ण्य समादाय सुरान्नः सकलान् हरिः ॥ जगाम पर्वतं शीघ्रं कैलासं शिववल्लभम् ॥ 2-4-1-५० ॥

tadAkarNya samAdAya surAnnaH sakalAn hariH ॥ jagAma parvataM zIghraM kailAsaM zivavallabham ॥ 2-4-1-50 ॥

तत्र गत्वा हरिर्देवैर्मया च सुरवल्लभः ॥ ययौ शिववरस्थानं शंकरं द्रष्टुकाम्यया ॥ ५१ ॥

tatra gatvA harirdevairmayA ca suravallabhaH ॥ yayau zivavarasthAnaM zaMkaraM draSTukAmyayA ॥ 51 ॥

तत्र दृष्ट्वा शिवं विष्णुर्नसुरैर्विस्मितोऽभवत् ॥ तत्र स्थिताञ् शिवगणान् पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ ५२ ॥

tatra dRSTvA zivaM viSNurnasurairvismito'bhavat ॥ tatra sthitAJ zivagaNAn papraccha vinayAnvitaH ॥ 52 ॥

विष्णुरुवाच ॥ हे शंकराः शिवः कुत्र गतस्सर्वप्रभुर्गणाः ॥ निवेदयत नः प्रीत्या दुःखितान्वै कृपालवः ॥ ५३ ॥

viSNuruvAca ॥ he zaMkarAH zivaH kutra gatassarvaprabhurgaNAH ॥ nivedayata naH prItyA duHkhitAnvai kRpAlavaH ॥ 53 ॥

ब्रह्मोवाच ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सामरस्य हरेर्गुणाः ॥ प्रोचुः प्रीत्या गणास्ते हि शंकरस्य रमापतिम् ॥ ५४ ॥

brahmovAca ॥ ityAkarNya vacastasya sAmarasya harerguNAH ॥ procuH prItyA gaNAste hi zaMkarasya ramApatim ॥ 54 ॥

शिवगणा ऊचुः ॥ हरे शृणु शिवप्रीत्या यथार्थं ब्रूमहे वयम् ॥ ब्रह्मणा निर्जरैस्सार्द्धं वृत्तान्तमखिलं च यत् ॥५५॥

zivagaNA UcuH ॥ hare zRNu zivaprItyA yathArthaM brUmahe vayam ॥ brahmaNA nirjaraissArddhaM vRttAntamakhilaM ca yat ॥55॥

सर्वेश्वरो महादेवो जगाम गिरिजालयम् ॥ संस्थाप्य नोऽत्र सुप्रीत्या रानालीलाविशारदः ॥ ५६ ॥

sarvezvaro mahAdevo jagAma girijAlayam ॥ saMsthApya no'tra suprItyA rAnAlIlAvizAradaH ॥ 56 ॥

तद्गुहाभ्यन्तरे शंभुः किं करोति महेश्वरः ॥ न जानीमो रमानाथ व्यतीयुर्बहवस्समाः ॥५७॥

tadguhAbhyantare zaMbhuH kiM karoti mahezvaraH ॥ na jAnImo ramAnAtha vyatIyurbahavassamAH ॥57॥

॥ ब्रह्मोवाच॥ श्रुत्वेति वचनं तेषां स विष्णुस्सामरो मया ॥ विस्मितोऽति मुनिश्रेष्ठ शिवद्वारं जगाम ह ॥५८॥

॥ brahmovAca॥ zrutveti vacanaM teSAM sa viSNussAmaro mayA ॥ vismito'ti munizreSTha zivadvAraM jagAma ha ॥58॥

तत्र गत्वा मया देवैस्स हरिर्देववल्लभः॥ आर्तवाण्या मुने प्रोचे तारस्वरतया तदा ॥५९॥

tatra gatvA mayA devaissa harirdevavallabhaH॥ ArtavANyA mune proce tArasvaratayA tadA ॥59॥

शंभुमस्तौन्महाप्रीत्या सामरो हि मया हरिः ॥ तत्र स्थितो मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकप्रभुं हरम् ॥2-4-1-६०॥

zaMbhumastaunmahAprItyA sAmaro hi mayA hariH ॥ tatra sthito munizreSTha sarvalokaprabhuM haram ॥2-4-1-60॥

॥ विष्णुरुवाच ॥ किं करोषि महादेवाऽभ्यन्तरे परमेश्वर ॥ तारकार्तान्सुरान्सर्वान्पाहि नः शरणागतान्॥६१॥

॥ viSNuruvAca ॥ kiM karoSi mahAdevA'bhyantare paramezvara ॥ tArakArtAnsurAnsarvAnpAhi naH zaraNAgatAn॥61॥

इत्यादि संस्तुवञ् शंभुं बहुधा सोमरैर्मया ॥ रुरोदाति हरिस्तत्र तारकार्तैर्मुनीश्वर ॥६२॥

ityAdi saMstuvaJ zaMbhuM bahudhA somarairmayA ॥ rurodAti haristatra tArakArtairmunIzvara ॥62॥

दुःखकोलाहलस्तत्र बभूव त्रिदिवौकसाम् ॥ मिश्रितश्शिव संस्तुत्याऽसुरार्त्तानां मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

duHkhakolAhalastatra babhUva tridivaukasAm ॥ mizritazziva saMstutyA'surArttAnAM munIzvara ॥ 63 ॥